Læknaneminn - 01.04.2021, Side 29

27 Slagsmál við tímann
Tafla 2: National Institute of Health Stroke scale (NIHSS)
5. Vöðvakraftur í höndum
Prófa betri handlegginn fyrst! Lyfta hendi með lófa niður í 45°
í liggjandi stöðu (90°í sitjandi stöðu) og halda kyrrum uppi í 10
sekúndur. Ef það vantar útlim: 0 stig. Gefa 8 stig ef sjúklingur
er meðvitundarlaus.
0. Heldur uppi í 10 sekúndur – handleggur sígur ekkert niður.
1. Handleggur sígur innan 10 sek. en ekki alveg niður á bekk eða rúm.
2. Handleggur sígur innan 10 sek. alla leið niður á bekk eða rúm.
3. Handleggur fellur strax niður á bekk eða rúm, lyftist ekkert gegn
þyngdarafli en getur hreyfst lítillega.
4. Engin sýnileg hreyfing í handlegg.
6. Vöðvakraftur í fótum
Prófa betri gangliminn fyrst! Lyfta fæti í 30°og biðja að halda
uppi í 5 sekúndur. Ef það vantar útlim: 0 stig. Gefa 8 stig ef
sjúklingur er meðvitundarlaus.
0. Heldur uppi í 5 sekúndur.
1. Fótleggur sígur innan 5 sek. en dettur ekki á bekk eða rúm.
2. Fótleggur sígur innan 5 sek. á bekk eða rúm.
3. Fótleggur hreyfist en lyftist ekki upp af bekk.
4. Engin hreyfing í fótlegg.
7. Óregluhreyfing í útlimum (ataxia)
Prófa með fingur-nef og hæl-sköflungsprófi. Ef það er kraft-
minnkun í útlim eða hann vantar þá gefast 0 stig fyrir hann.
0. Engin óregluhreyfing.
1. Óregluhreyfing í einum útlim.
2. Óregluhreyfing í tveimur útlimum.
8. Húðskyn (verkir)
Prófa með nál ef samvinna. Prófa með sársaukaáreiti ef
samvinna fæst ekki.
0. Ekkert skyntap.
1. Vægt-miðlungs skyntap – Skynjar stunguna en hún er minni öðru megin.
2. Mikið-algjört skyntap – Skynjar ekki stungurnar í útlimum öðru megin. Sjúklingur
er meðvitundarlaus.
9. Málgeta
Biðja sjúkling um að lýsa mynd, nefna hluti og lesa setningar.
0. Eðlileg talgeta.
1. Vægt eða miðlungs málstol, skert flæði en hægt að skilja sjúkling.
2. Mikið eða slæmt málstol, mjög brotakennt eða lítil tal, ekki hægt að skilja
sjúkling.
3. Algjört málstol, kemur ekki upp einu orði (mutism), engin málskilningur.
Sjúklingur er meðvitundarlaus.
10. Þvoglumælgi
Biðja sjúkling um að lesa orð frá lista, ekki segja hvers vegna.
Intuberaðir fá 0 stig.
0. Eðlileg talgeta.
1. Væg eða miðlungs þvoglumælgi – Hægt að skilja sjúkling en sum orð eru óskýr.
2. Mikið þvoglumælgi – Ekki hægt að skilja sjúkling vegna þess hvað tal er óskýrt eða
sjúklingur getur ekki myndað tal. Sjúklingur er meðvitundarlaus.
11. Bæling og gaumstol
Voru merki um gaumstol við sjón eða skynpróf? Biðja sjúkling
um að loka augum, koma við hægri (eða vinstri) hlið sjúklings
og spyrja hvorum megin þau finna snerting. Í kjölfarið snerta
báðar hliðar.
0. Ekki til staðar.
1. Bæling og gaumstol í einu prófuðu skynsviði: Sjónsvið, húðskyn, heyrn,
umhverfi (spatialt) ef prófað er með áreiti beggja vegna.
2. Mikið helftargaumstol og bæling – í fleiri en einu af prófuðum fyrrnefndum
skynsviðum ef prófað er með áreiti beggja vegna. Gefur umhverfi gaum einungis til
annarrar hliðar eða þekkir ekki hönd sína. Sjúklingur er meðvitundarlaus.
Bráðameðferð
Meðferð á blóðþurrðarslagi hefur tekið
stakka skiptum síðustu áratugi með tilkomu
sega leysandi meðferðar og segabrottnáms.
National Institute of Neurological Disorders and
Stroke (NINDS) recombinant tissue plasminogen
activator (rt-PA) Stroke Study var tíma móta
rannsókn á gagnsemi sega leysandi með-
ferðar, en hún var birt árið 1995.41 Rann-
sóknarhópnum var skipt upp í tvo hópa þar
sem einn hópurinn fékk rt-PA og hinn lyf-
leysu. Hópurinn sem hlaut rt-PA hafði betri
útkomu eftir blóðþurrðarslag þar sem þau
voru um 30% líklegri til þess að hafa væga
eða enga fötlun eftir þrjá mánuði saman-
borið við sjúklinga sem fengu lyfleysu.
Matvæla- og ly$aeftirlit Bandaríkjanna
(FDA) veitti rt-PA brautargengi við blóð-
þurrðar slagi árið 1996 en lengri tíma tók
fyrir ly$aeftirlit Evrópu að samþykkja hana.
Saman tekt á niðurstöðum sex slembiraðaðra
rann sókna á notkun rt-PA, leiddi síðar í
ljós að því fyrr sem rt-PA er gefið því meiri
er ávinningurinn.41-46 Fjórar af þeim sex
slembi röðuðu rannsóknum könnuðu
árangur rt-PA þegar það var gefið allt að sex
klukku stundum eftir upphaf einkenna.
Ef niður stöður þeirra eru skoðaðar einar
og sér þá gefa þær ekki til kynna ávinning
eftir þrjár klukkustundir frá upphafi
einkenna.43-46 Hins vegar gaf samantektin
á fyrr nefndum rannsóknum til kynna að
það gæti verið ávinningur af því að gefa
rt-PA eftir meira en þrjár klukkustundir
frá upphafi einkenna hjá völdum hópi
sjúklinga.47
Fyrstu leiðbeiningar um notkun rt-PA
sem fyrstu línu meðferð ráðlögðu að veita
með ferðina aðeins innan þriggja tíma frá
upphafi einkenna í samræmi við niður-
stöður rannsókna.48 Það breyttist hins
vegar þegar sýnt var fram á að gjöf rt-PA
saman borið við lyfleysu milli þremur til
$órum og hálfum klukkustundum eftir
upphaf einkenna bætti marktækt klíníska
út komu sjúklinga. Ekki sást hærri tíðni
heila blæðinga í kjölfar meðferðar með rt-PA
innan þess tímaramma samanborið við
klín ískar rannsóknir þar sem tímaramminn
var styttri en þrjár klukkustundir.49 Hægt er
að veita meðferðina upp að $órum og hálfri
klukkustund frá upphafi einkenna ef nógu
sterk ábending liggur fyrir og engar frá-
bendingar eru til staðar. Ávallt á þó að leggja
áherslu á að gefa rt-PA eins snemma og hægt
er. Ávinningur af segaleysandi með ferð er
tímaháður og samkvæmt leið beiningum