Læknaneminn - 01.04.2021, Blaðsíða 36

34 Læknaneminn
eða betri meðhöndlun sjúkdóma.6 Algenga
sjúklingatengda áhættuþætti má sjá í
töflu 2.
Þættir sem tengjast sjúklingi
Aldur: Fjölmargar rannsóknir hafa sýnt að
almennt aukast fylgikvillar tengdir lungum
eftir skurðaðgerðir með vaxandi aldri.
Kerfis bundin yfirferð gerð af American College
of Physicians sýndi að aldur yfir 50 ára er
mikilvægur sjálfstæður áhættuþáttur. Þegar
sjúklingar yfir 50 ára voru bornir saman
við sjúklinga undir 50 ára voru þeir allt að
5-6 sinnum líklegri til að fá fylgi kvilla frá
lungum eftir skurðaðgerðir.8 Aðrar rann-
sóknir hafa sýnt svipaðar niðurstöður.10
Með hækkandi meðalaldri fólks þarf að hafa
þennan áhættuþátt sérstaklega í huga.
Almennt heilsufar er mikilvægt að skoða
til þess að meta áhættu fyrir lungna -
fylgikvillum. Rannsókn sýndi að skerðing á
athöfnum daglegs lífs (ADL) eykur áhættuna.
Til mats á þessu hefur American Society of
Anesthesiologists (ASA) búið til alþjóðlegt
mat þar sem að sá sem er í ASA flokki 1 er
heilbrigður og ASA 5 er alvar lega veikur
sjúklingur sem er ekki talinn geta lifað án
aðgerðar (tafla 3).11 Dæmi um sjúkdóm eða
daglegar venjur fólks og áhrif þess á eðlilegt
líf ein staklinga má sjá í sömu töflu. Sama
rannsókn og sýndi aukna áhættu við lækkað
ADL sýndi að ASA stig >2 eykur áhættuna á
lungna fylgi kvillum tæplega fimmfalt miðað
við hraustan einstakling í ASA flokki 1.10
Þá hafa rannsóknir sýnt að sjúkraþjálfun
fyrir skurðaðgerð getur haft jákvæð áhrif
á lungna fylgikvilla eftir aðgerðir og stytt
spítaladvöl.12
Reykingar auka mjög á áhættu á lungna-
fylgikvillum. Almennt er talið mikilvægt að
hætta reykingum í að minnsta kosti $órar
vikur fyrir skurðaðgerðir. Því lengur sem
reyk bindindi varir fyrir aðgerð, því minni
líkur eru á lungnafylgikvillum. Rann-
sóknir hafa sýnt að ef reykingum er hætt
6-8 vikum fyrir aðgerð getur sjúk dóms-
byrði eftir aðgerð minnkað um 50%.12 Það
fer eftir aðgerðum hve mikil hættan er. Í
aðgerðum þar sem mest hætta er á lungna-
fylgikvillum, svo sem í aðgerðum á hjarta-
og æðakerfi, hafa reykingar mest áhrif.
Sama rannsókn sýndi að áhættan hjá þeim
sem ekki reyktu stuttu fyrir aðgerð en höfðu
reykt áður um ævina var meiri en hjá þeim
sem höfðu aldrei reykt. Áhættan var mest
hjá þeim sem reyktu fram að aðgerð.13 Hvetja
ætti alla sem fara í skurðaðgerð til að hætta
reykingum alveg og bjóða þeim ly$a meðferð
og aðra reykleysismeðferð.
Offita og vannæring: Offita getur breytt
lífeðlis fræðilegum þáttum lungna og meðal
annars valdið minnkuðu lungnarúmmáli.
Margar rannsóknir hafa sýnt að offita með
líkams þyngdarstuðul (body mass index, BMI)
milli 30 og 40 [kg/m2] er ekki talin sjálf-
stæður áhættuþáttur fyrir fylgi kvillum frá
lungum. Stór rannsókn frá 2015 sýndi að
tíðni fylgikvilla frá lungum eftir aðgerðir
var ekki aukin hjá þeim sem voru með BMI
milli 30 og 40 borið saman við þá sem voru
í kjör þyngd (18,5<BMI<24,9). Hins vegar
voru einstaklingar með sjúklega offitu
(morbid obesity) í aukinni áhættu. Þannig
ætti offita með BMI undir 40 ekki að breyta
sjúk linga vali fyrir aðgerðir. Sama rannsókn
sýndi að þeir sem eru vannærðir með
BMI undir 18,5 eru í aukinni áhættu að fá
lungnafylgikvilla.14
Efnaskipta- og næringarþættir geta verið
mikilvægir eins og lágt albúmín og blóð-
leysi. Albúmín gildi undir 36 g/L fyrir aðgerð
er sjálfstæður áhættuþáttur fyrir lungna-
fylgi kvillum. Kerfisbundin yfirferð sýndi
fram á rúmlega tvöfaldan mun milli þeirra
sem voru með lækkað albúmín fyrir aðgerð
og þeirra sem voru innan viðmiðunar-
marka.8 Blóðrauði (hemoglobin) undir
100 g/L fyrir aðgerð getur aukið hættu á
lungnafylgikvillum allt að þrefalt.10
Langvinn lungnateppa (LLT) er mjög mikil-
vægur áhættuþáttur fyrir fylgikvillum frá
lungum eftir skurðaðgerðir. Ekki eru til
nein ákveðin gildi á öndunarprófum sem
segja að skurðaðgerð sé útilokuð vegna
áhættu tengdri sjúkdómnum heldur þarf
að meta hvert tilfelli fyrir sig. Vega þarf
mikil vægi aðgerðar á móti áhættunni
sem fylgir því að svæfa sjúkling með
langt gengna LLT. Í sumum tilfellum má
íhuga að nota mænu- (spinal anesthesia) eða
utanbastsdeyfingu (epidural anesthesia) í stað
almennrar svæfingar (general anesthesia)
til að komast hjá því að tengja sjúkling við
öndunarstuðning sem gæti reynst erfitt að
hætta með. Rannsóknir hafa sýnt að LLT hjá
skurðsjúklingum eykur dánartíðni, sjúk-
dóms byrði og lengir spítaladvöl. Þá er aukin
hætta á því að erfitt væri að hætta öndunar-
stuðningi eftir aðgerð og að sjúklingur
Sjúklingatengdir áhættuþættir
Aldur
Almennt heilsufar
Reykingar
Offita og vannæring
Næringar- og efnaskiptaþættir
LLT
Astmi
Kæfisvefn
Heilkenni offitu og vanöndunar
Millivefslungnasjúkdómar
Lungnaháþrýstingur
Hjartabilun
Sýking í efri öndunarvegum
Flokkur og skilgreining Áhrif á líf Dæmi um sjúkdóm/venjur
1. Hraustur
einstaklingur
• Reykir ekki
• Lítil eða engin áfengisdrykkja
2. Vægur sjúkdómur Truflar ekki
eðlilegt líf
• Reykir
• Vel meðhöndlaður háþrýstingur
• 30 < BMI < 40
3. Alvarlegur
sjúkdómur
Truflar eðlilegt
líf
• LLT
• BMI ≥ 40
4. Alvarlegur
sjúkdómur
Ógnar stöðugt
lífi
• Illa meðhöndluð sykursýki eða
háþrýstingur
5. Dauðvona sjúklingur
sem ólíklegt er að lifi 24
klst. án aðgerðar
Óháð því hvort
hann fer í
aðgerð eða ekki
• Miklir áverkar
• Rofinn ósæðargúll í brjóst- eða kviðarholi
6. Látinn
Tafla 2: Sjúklingatengdir áhættuþættir
Tafla 3: ASA flokkun: Upplýsingar eru fengnar frá: ASA Physical Status Classification System.
Aðgengilegt á: https://www.asahq.org/standards-and-guidelines/asa-physical-
status-classification-system.