Læknaneminn - 01.04.2021, Side 54

Læknaneminn52
Auk þess voru ábendingar fengnar frá
hagsmunasamtökunum Intersex Ísland.
Skilgreiningar
Kyneinkenni: Líffræðilegir þættir sem
tengjast kyni, svo sem kynlitningar,
hormónastarfsemi, kynkirtlar og kynfæri.3
Ódæmigerð kyneinkenni: Kyneinkenni
sem falla ekki undir viðteknar
skilgreiningar á kyneinkennum sem
karlkyns eða kvenkyns, meðal annars hvað
varðar virkni eða útlit. Víðara hugtak og það
hugtak sem notað er í lögum um kynrænt
sjálfræði.3
Intersex: Fólk sem hefur fæðst með
ódæmigerð kyneinkenni. Einkennin geta
verið augljós við fæðingu eða hulin og koma
þá ekki fram fyrr en síðar á lífsleiðinni.
Intersex fólk fellur af þeim sökum ekki
fyllilega að læknisfræðilegum stöðlum um
karlkyn og kvenkyn.1
Talsverður breytileiki getur verið á
kyneinkennum fólks þrátt fyrir að það
falli að stöðlum um tvö kyn og því teljast
ekki allir einstaklingar sem fæðast með
ódæmigerð kyneinkenni til intersex
hópsins. Misjafnt er hvernig intersex
fólk upplifir kyn sitt og tengsl við hin
stöðluðu tvö kyn. Þannig upplifa sum sig
karlkyns, önnur kvenkyns og enn önnur
af hvorugu kyni, það er frjálsgerva eða
kynsegin. Áréttað skal að þessi tenging
Oddný Rósa Ásgeirsdóttir
Fyrsta árs læknanemi 2020–2021
Sigríður Óladóttir
Fimmta árs læknanemi 2020–2021
við kynjaskilgreiningu tekur ekki til
kynhneigðar.1
Hafa ber í huga að samtök intersex
fólks notast við þá skilgreiningu að það
að vera intersex sé hin lifaða upplifun
af menningarlegum og félagslegum
afleiðingum þess að hafa fæðst með líkama
sem passar ekki inn í gildisstaðlaðar
formgerðir karl- og kvenkyns.4
Það er margt fólk, til dæmis fólk með
neðanrás (hypospadias) sem skilgreinir
sig sem intersex vegna afleiðinga af
menningarlegum inngripum sem
framkvæmd voru á þeim sem börn.4
Breytileiki á kynþroska (disorders of sex
development): Hugtak sem gjarnan er notað
innan læknisfræðinnar um ódæmigerð
kyneinkenni en hagsmunasamtök intersex
fólks eru þeirrar skoðunar að þetta hugtak
ýti undir fordóma og kjósa því frekar að nota
hugtakið intersex.1
Birtingarmynd og greining
Við skoðun á nýburum með ódæmigerð
kyneinkenni má helst líta eftir hvort eistu
hafi gengið niður í pung, vanvöxtur á typpi
(micropenis) sé til staðar, þvagrás sé of stutt
(hypospadias), snípur sé óvenjustór, samruni
hafi orðið á aftari hluta skapabarma eða
hvort hægt sé að þreifa fyrir kynkirtlum í
labioscrotal fellingum.5
Greiningarferli ódæmigerðra einkenna
felst í skoðun, litningagreiningu, sér-
hæfðum prófum til að útiloka CAH
(congenital adrenal hyperplasia) og óm skoðun
af kviðar- og mjaðmar holi. Með þessu má
flokka einstaklinga eftir litninga gerð og
hor mónastarfsemi. Mikilvægt er að greina
snemma orsök ódæmigerðra kyn einkenna
vegna þess að ein algengasta orsök ódæmi-
gerðra kyn einkenna er CAH, sem getur
reynst börnum ban væn á fyrstu dögum lífs.5
Lagaleg staða í dag
Í dag er staðan sú að þegar barn fæðist
með ódæmigerð kyneinkenni er eingöngu
heimilt að breyta varanlega kyn einkennum
þess ef heilsufarslegar ástæður kre$ast.
Fyrst þarf að fara fram ítarlegt mat á nauð-
syn breytinganna og meta afleiðingar
þeirra til skemmri og lengri tíma. Taka þarf
rök studda afstöðu til þess hvort fresta megi
hinum varanlegu breytingum þar til barnið
getur gefið samþykki sitt og hvort bregðast
megi við einkennunum með vægari hætti.
Sér stak lega er tekið er fram í lögunum að
félags legar, sálfélagslegar og útlitslegar
ástæður teljist ekki heilsufarslegar. Til
varan legra breytinga teljast meðal annars
skurð aðgerðir, ly$ameðferðir og önnur
óaftur kræf læknisfræðileg inngrip. Frá
þessari meginreglu eru gerðar tvær undan-
tekningar, en það er vegna of stuttrar
þvagrásar og vanvaxtar á typpi.3
Inngangur
Árið 2019 gengu í gildi lög hér á landi
um kynrænt sjálfræði. Lögfestu þau rétt
einstaklinga til þess að skilgreina kyn sitt
og miða lögin þannig að því að tryggja að
kynvitund þeirra njóti viðurkenningar.
Lögunum var sömuleiðis ætlað að standa
vörð um rétt einstaklinga til líkamlegrar
friðhelgi. Í umræddum lögum var kveðið
á um skipun starfshóps til að $alla um
málefni barna sem fæðast með ódæmigerð
kyneinkenni, einkum heilbrigðisþjónustu
við þau og gera tillögur um úrbætur í þeim
efnum. Jafnframt var starfshópnum falið
að semja frumvarp til laga um breytingar
á lögum um kynrænt sjálfræði svo að bæta
mætti við lögin ákvæði sem $allar um
breytingar á kyneinkennum barna sem
fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Tíu
einstaklingar áttu sæti í þessum starfshópi;
tveir fulltrúar hagsmunasamtaka,
tveir lögfræðingar, tveir barnalæknar,
siðfræðingur, sálfræðingur, kynfræðingur
og formaður starfshóps. Það er því greinilegt
að innan starfshópsins mátti finna
umfangsmikla þekkingu á viðfangsefninu.1
Þessar nýju breytingar á lögum um
kynrænt sjálfræði,2 sem kveða á um réttindi
einstaklinga með ódæmigerð kyn einkenni,
verða um$öllunarefni þessarar greinar, en
skýrsla framangreinds starfshóps og frum-
varp hans til breytinga á lögum um kynrænt
sjálfræði voru undir staða greinarinnar.
Ódæmigerð
kyneinkenni:
Ný lög um
þekktan
breytileika