Ársrit Skógræktarfélags Íslands - 15.12.1987, Page 79

flavobrunneum (Fr.) Kummer), sem vex að heita
má hvarvetna í birkiskógum, oft í þéttum þyrp-
ingum á skógarstígum eða meðfram þeim. Hann
hefur dökkrauðbrúnan (kastaníubrúnan), fín-
trefjóttan-flösóttan hatt, sem oft er þverrákóttur
og gulbrúnn á barðinu, gulhvítar og síðar brún-
leitar fanir og stafurinn er nær samlita hattinum,
trefjóttur en ekki flasaður. Holdið hvítt í hatti en
gulbleikt í stafnum. Hann er því nokkuð auð-
þekktur frá lerkikollinum, einnig á vaxtarstöðun-
um. Talinn sæmilegur matsveppur.
Þá er hvítkollurinn (Tricholoma album (Scha-
eff.)Quel.) nokkuð tíður í skógum á austanverðu
Norðurlandi, en Iíklega fágætur annarsstaðar.
Hann er alhvítur í fyrstu en verður síðan gulleitur
eða gulbrúnn, með sterkri og sérkennilegri lykt,
og því talinn óætur.
Loks er svo moldkollurinn (Tricholoma terre-
um (Schff.)Krumm.) og skyldar tegundir, sem
einkennast af gráum eða grásvörtum (sótbrún-
um) flösum á hattinum og hvítum staf, og vaxa
þær einnig í kjarri og lynglendi.
Pá er að geta annars „lerkisvepps", sem fannst
19. ágúst 1984 í hinum nýja Kjarnaskógi við
Akureyri, í lerkilundi með dálitlu íblandi af birki
og grenitegundum. Þarna var aðeins um 2 ung
eintök að ræða, og verður því ekki sagt með fullri
vissu, hvaða tegund þetta er, en hún tilheyrir
örugglega ættkvíslinni Gomphidius, og mestar
líkur eru til að um sé að ræða tegundina Gomphi-
dius maculatus (Scop.)Fr., sem er þekkt að því að
fylgja lerki. Verður henni nú lýst nánar:
Gomphidius maculatus (Scop.)Fr. LERKI-
HNALLUR
Hatturinn hvelfdur og síðan flatur, hnýfður, 3-
5 cm í þvermál, grábrúnn-olífubrúnn, dálítið
rauðmengaður, með svörtum flekkjum (og
sortnar með aldri), með hárkenndri klæðningu,
einkum á barðinu, slímugur í röku veðri.
Fanir bogalaga niðurvaxnar, reykgráar,
dökkna fyrst við snertingu, en fá síðan rauðleitan
(rauðgrá-fjólulitan) blæ.
Stafurinn hvítur efst, ofan við slímkenndan
kragavott ofantil á honum, en neðan hans er
stafurinn þakinn grábrúnni eða rauðgrárri slím-
himnu (sem tengist barðinu á ungum eintökum),
með svörtum flösuhárum sem mynda óreglulegt
mynstur, litast gráfjólublár eða grásvartur við
snertingu, sítrónugulur neðst.
Holdið hvítt með rauðleitum blæ í hatti og
ofantil í staf, en skærgult neðantil í stafnum og
gulbrúnt neðst, breytist lítið við skurð, en roðnar
dálítið við snertingu (einkum í hatti), með daufri
lykt og bragði.
Gróduftið brúnsvart, gróin 17-24 mikron að
lengd og 4-6 að breidd.
Ofangreind lýsing er gerð eftir þeim eintökum,
sem fundust í Kjarnaskógi. Hún stemmir ekki að
öllu leyti vel við G.maculatus, eins og honum er
vanalega lýst, og kemur tegundin Gomphidius
gracilis Bk. & Br.ss.Bres. einnig til greina, en
hún er enn fremur illa skilgreind og lítið þekkt, en
er þó einnig talin vaxa með lerkitegundum. Mér
hefur ekki tekist að hitta á þennan svepp aftur í
Kjarnareitnum, svo líklega er hann fágætur og
vex þar ekki nema í sumum sumrum.
Annar sveppur, náskyldur þessum, Gomphidi-
us glutinosus (Schff.)Fr. fannst í barrskógarreit
að Kvískerjum í Öræfum haustið 1971 (Hálfdán
Björnsson), og var hans getið af undirrituðum í
smágrein í Arsritinu 1972-1973, og í Acta bota-
nica islandica 2. árg. 1973. Síðan hef ég frétt að
hann muni vaxa í skógræktarreit við Skóga undir
Eyjafjöllum, en þar sá Halldór Vigfússon
(Reykjavík) mjög svipaða sveppi sumarið 1973.
G.glutinosus, sem ég hef kallað slímhnall, vex
yfirleitt aðeins í barrskógum, og er almennt talinn
fylgja furutegundum eða greni. Hann er talinn
góður matsveppur ef hann er tekinn nógu ungur,
en með aldrinum sortnar hann og verður heldur
ókræsilegur. Það sama á líklega við um þá tegund
sem hér var lýst. Að lokum má geta þess, að sl.
sumar (1986) fannst nýr pípusveppur við lerkitré í
garði á Akureyri, sem virðist vera af ættkvíslinni
Suillus, en endanleg greining hefur ekki farið
fram.
EFTIRMÁLI
Mig langar að hnýta hér við fáeinum athuga-
semdum um svepprótarmyndun lerkisins, af eigin
reynslu, með tilliti til þeirra nýju aðferða sem
farið er að tíðka við uppeldi þess hér á landi, þ.e.
svokallað fjölpotta-uppeldi í gróðurhúsum.
Vorið 1985 setti ég niður um 1000 lerkiplöntur í
ARSRIT SKÓGRÆKTARFÉLAGS ÍSLANDS 1987
77