Ársrit Skógræktarfélags Íslands - 15.12.1989, Page 26

höfðu byrjað að vaxa eptir Síðueldinn, um þær
mundir er fjenaður var sem færstur til að stýfa ný-
græðinginn og voru orðnir allt að 2 álnum á hæð um
aldamót (17).
í sóknarlýsingu séra Stefáns Árnasonar á Val-
þjófsstað frá 1839, segir um Hrafnkelsstaði (19).
Skógur er hér líka nægur til kolagerðar og húsatróðs.
í sömu lýsingu segir Stefán að Stefnholtsteigur,
sem kirkjan átti í landi Hrafnkelsstaða sé „gersam-
lega tapaður", ásamt fleiri skógarteigum eða
ítökum.
Metúsalem J. Kjerúlf bóndi á Hrafnkels-
stöðum ritaði grein um Ranaskóg í Tímann 1953
(13), í tilefni af umsögn Hákonar Bjarnasonar
skógræktarstjóra við mynd úr skóginum í grein-
inni „Gróðurrán eða ræktun", er birtist í sama
blaði árið áður (15). Þar segir Metúsalem m.a.:
Um 1860 ólst upp á Hrafnkelsstöðum, Sigurður Ein-
arsson, síðar bóndi á Hafursá... Hann sagði mér, að
í sínu ungdæmi hefði Ranaskógur verið hálf-
sprekaðar kræklur, sem virtust mundu deyja út, en
þó var þá raftskógur á Skógarbala (sem myndin var
af) og í neðstu brekkum Stórhöfða.
Metúsalem telur, eins og Sigurður Gunnars-
son, að skógar á Héraði hafi „gjörfallið“ í Móðu-
harðindunum.
Stórtrén í Hallormsstaðaskógi og Ranaskógi eru
sennilega síðustu leyfar af þeim skógi, er óx upp fyrst
eftir Móðuharðindin, og eru þau því um 150 ára
gömul (13).
Kristian Kaalund fór um Austurland sumarið
1873 og getur Ranaskógar svo í sögustaðalýsingu
sinni (11, bls. 31):
Norðan við Hrafnkelsstaði lýkur hálsinum með
hinum svonefnda Rana, enendinn áhonum, þarsem
hallar niður að fljótinu, er vaxinn tiltölulega há-
stofna birkiskógi.
Fyrrnefnd grein Sigurðar Gunnarssonar pró-
fasts er rituð um sama leyti (1872), en þá telur
Sigurður mjög farið að halla undan fæti fyrir
skógum á Héraði. Hann segir í grein sinni:
Nú eru flest allir þessir skógar og smáviður, sem var
hjer þá á öðrum stöðum, eyddir ogfallnir, svo óvíða
sjást nokkrar menjar, að teljandi séu, nema í Hall-
ormsstaðalandi, Ranaskógi og í Miðhúsalandi (17).
Nú er það ekki jarðeldur eða „móða“ sem
hcfur eytt skóginum, heldur illt árferði og slæm
meðferð, að mati Sigurðar, og útskýrir hann
þetta í nokkuð löngu máli. Eru þær athuganir
hinar merkustu, en niðurstaðan gefur ekki ástæðu
til bjartsýni að áliti hans.
Eflaust hefur mannfjölgun, sem varð á 19. öld-
inni í sveitum og þar af leiðandi fjölgun sauðfjár,
átt verulegan þátt í þessari síðustu skógaeyðingu.
Samkvæmt athugun Ólafs Jónssonar, ráðunauts
á Akureyri (15), var hér líka fleira sauðfé á íbúa
en annarsstaðar í landinu árið 1880, eða 11
kindur á mann á móti 7 á landinu öllu. Af
bústækkun leiddi ennfremur hærra verð á skóg-
viði, einkum raftviði í þekjur fjárhúsa, sem aftur
gat orsakað aukið skógarhögg. (Um þetta mætti
margt rita, en hér skal vísað í greinar Sæmundar
Eyjólfssonar og Skúla Þórðarsonar (21 og 19)).
MÁLAFERLI
Um miðja 19. öld upphófst málarekstur út af
eignarhaldi á Ranaskógi. Eins og þegar var á
minnst (í 2. kafla) sýna fornbréf frá 15. öld og
síðar, að Víðivöllum ytri er eignaður skógur „út
við Gilsá í Rana.“ Þegar hér var komið sögu,
virðist þetta ítak hafa verið gleymt og líklega ekki
notað frá Víðivöllum um langan aldur. Þegar Jón
Einarsson gerist bóndi á Víðivöllum og eigandi
jarðarinnar, um 1850, rekur hann sig áskjöl varð-
andi ítakið og vill nú umfram allt fá það staðfest
og ná skóginum til baka.
Þá voru Hrafnkelsstaðir ein af Skriðuklausturs-
jörðum og var því málið til umboðsmanns þeirra
(Klausturhaldarans) að sækja. Við upphaf máls-
ins er séra Bergvin Þorbergsson umboðsmaður
Klausturjarða, en síðan (um 1860) Björn Skúla-
son bóndi á Eyjólfsstöðum.
Inn í þessa deilu blandast svo hinn forni ítaks-
réttur Valþjófsstaðakirkju um „skógarteig í
Hrafnkelsstaðaland.“ En aldrei varð kirkjan þó
formlegur aðili að málinu.
Tiltækar heimildir um málið eru útgefnar dóma-
bækur, og bréf Valþjófsstaðaprests, Péturs Jóns-
sonar, sem geymd eru í Héraðsskjalasafni Aust-
firðinga á Egilsstöðum(22). Hér verður stiklað á
stóru um gang málsins, sem sýnir vel hversu
24
ÁRSRIT SKÓGRÆKTARFÉLAGS ÍSLANDS 1989