Morgunblaðið - 29.08.1978, Qupperneq 13

MORGUNBLAÐIÐ, ÞRIÐJUDAGUR 29. ÁGÚST 1978
13
jalda—
aðhald
staðið gegn því og þess vegna hafi málið ekki komist
lengra áleiðis í tíð núverandi ríkisstjórnar?
— Um tæplega tveggja ára skeið hefur verið unnið
markvíst að því að leiða fram rök fyrir því að ríkið sé
ekki að vasast í rekstri sem betur væri fyrir kominn hjá
öðrum aðilum í þjóðfélaginu. Þær tvær áfangaskýrslur
sem nefndin hefur lokið við, hafa verið lagðar fram í
ríkisstjórninni og sendar viðkomandi ráðuneytum til
umsagnar. Það er raunverulega ekki fyrr en nú við
afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1979 sem reyna mun á,
hvort pólitískur vilji sé fyrir hendi að ríkið hætti
afskiptum af rekstri þeirra stofnana sem nefndin hefur
fjallað um. Þannig hefur ekki enn þá reynt á það hvort
önnur pólitísk öfl í landinu séu í reynd á móti þessum
málum en þeir framsóknarmenn sem í nefndinni
störfuðu stóðu að tillögum nefndarinnar en nefndin
hefur verið sammála. Það sem mætti gagnrýna er fyrst
og fremst, að þessi mál skuli ekki vera lengra á veg
komin, en ég vil benda á að slíkar veigamiklar breytingar
þurfa rækilegan undirbúning sem krefst tíma.
Endurbætur á
tekjuskattskerfinu
— Stór hluti skattgreiðenda hefur mörg undanfarin
ár talið að ekki hafi verið tryggt jafnrétti milli
þjóðfélagsþegna við álagningu opinberra gjalda?
— Skattalögin sem samþykkt voru á síðasta Alþingi
fela í sér fjölmargar breytingar frá eldri tekjuskattslög-
um. Meðal hinna mikilvægustu má nefna sérsköttun
hjóna. Þá er gjaldendum gefinn kostur á að telja 10%
af launatekjum í stað ýmissa frádráttarliða sem gerir
alla framtalsgerð einfaldari. Þá er leitast við að tryggja
að sjálfstæðir atvinnurekendur greiði sinn skerf til
sameiginlegra þarfa, en þetta ákvæði hefur valdið
gagnrýni. Að því er skattlagningu atvinnurekstrar
varðar, eru mikilvægustu nýmælin um breyttar reglur
um fyrningar og söluhagnað, þar sem tekið er í fyrsta
skipti tillit til eigin fjármagns fyrirtækja og verðbólgu-
áhrifa, þannig að með hinum nýju lögum ætti að skapast
grundvöllur að því að atvinnureksturinn sýni réttari
mynd af raunverulegri rekstrarafkomu. Með þessari
lagasetningu eru að minu mati gerðar margar
grundvallarendurbætur á tekjuskattskerfinu og sú
raunhæfasta tilraun sem gerð hefur verið til lagfæringar
á þessum málum nú um skeið.
— Hver er persónuleg afstaða fjármálaráðherra til
þess. hvort taka eigi upp staðgreiðsluskatta?
— Afstaða mín til þessa máls er sú, að ég tel það ekki
gefið að taka eigi upp staðgreiðslu opinberra gjálda hér
á landi nú. Hins vegar taldi ég nauðsynlegt þar sem þetta
mál hefur verið til umfjöllunar í mörg ár, að gerð yrði
athugun á kostum og göllum þess að taka upp
staðgreiðslu og samið frumvarp sem lagt væri fyrir
Alþingi til umfjöllunar og ákvörðunar. Var á síðasta
Alþingi í samræmi við það lagt fram frumvarp um
staðgreiðslu opinberra gjalda sem ekki fékk endanlega
afgreiðslu Alþingis. Ég tel að athuga þurfi mjög ýtarlega
hvort staðgreiðslan auki ekki á skriffinnsku og sé dýrari
í framkvæmd en núverandi innheimtukerfi og enn
fremur hvort það innheimtukerfi sem notað er í dag sé
ekki það nærri staðgreiðslu að við það megi una. Ég vil
geta þess að þó svo staðgreiðsla opinberra gjalda verði
ekki tekin upp um næstu áramót, eins og gert hafði verið
ráð fyrir þarf veigalitlar breytingar að gera á hinum
nýju skattalögum, þannig að þau falli að því
innheimtukerfi sem við búum við í dag.
— Hvað með upptöku virðisaukaskatts?
— Ég tel að taka eigi upp virðisaukaskatt og hefi falið
tekjudeild fjármálaráðuneytisins í samráði við þá aðila
sem hagsmuna hafa að gæta að semja frumvarp til laga
um virðisaukaskatt.
Ráðstafanir vegna
samkeppnisiðnaðar
— Hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar á sviði
tollamála sem tryggja stöðu íslenska samkeppnisiðnað-
arins m.t.t. tollalækkana samfara aðild að EFTA og
fríverslunarsamnings við EBE?
— Til að bæta stöðu hins íslenska samkeppnisiðnaðar
gagnvart þessum tollalækkunum hafa á undanförnum
árum verið gerðar ýmsar ráðstafanir. Frá og með 1.
janúar 1977 má heita að hráefni og vélar til
samkeppnisiðnaðarins séu tollfrjálsar. Þá munu tollar af
fjárfestingarvörum lækka á árabilinu 1978—1980. Einnig
munu tollar á verndarvörum innfluttum frá löndum utan
EBE og EFTA lækka til að komið verði í veg fyrir
óeðlilegan tollamun á innflutningsvörum efti' löndum.
Þá hafa lög um jöfnunargjald nýlega verið samþykkt.
Lög þessi fela í sér álagningu sérstaks gjalds sem lagt
er á innfluttar iðnaðarvörur til að vega upp á móti þeim
söluskatti, sem verður hluti af framleiðsluverði innlends
varnings. Frá árinu 1969—1976 hefur hlutur tolltekna
lækkað úr 31,5% í 17% af heildartekjum ríkissjóðs og
ætlað er að á árinu 1980 verði þetta hlutfall komið í
11-12%.
Þá skipaði ég nefnd undir forystu Ásgeirs Péturssonar,
sýslumanns til að endurskoða lög um tollheimtu og
tolleftirlit. Nefndin er skipuð fulltrúum innflutnings-
verslunarinnar og embættismönnum. Var nefndinni m.a.
falið að kanna atriði sem varða vinnubrögð og meðferð
aðflutningsgjalda og eftir atvikum nýja innheimtuaðferð
við þau, þar sem upp yrði tekinn svonefnd „tollkredit“
eða tímabundin lán á aðflutningsgjöldum. Nefndin hefur
nú skilað ýtarlegu áh'ti um þessi efni þar sem fram
kemur að nýskipun þesscra mála, geti orðið til þess að
spara í senn vinnu og tíma og orðið bæði innflytjendum
og hinu opinbera til beinna hagsbóta. Telur nefndin að
beinn sparnaður af þessum b.eytingum geti numið
hundruðum milljóna króna. „Tollkredit" myndi einnig
örva innflytjendur til stærri innkaupa sem leitt gætu til
hagstæðara vöruverðs og magnafsláttar rf va 'ningi, og
þar með lækkun vöruverðs.
Draga verður úr
sjálfvirkni ríkisfjármála
— Nú hefur mikil verðbólga ríkt hér á landi á
undanförnum árum. Á hvern hátt tclur þú. að
rikisfjármálin geti átt þátt í því að skapa efnahagslegt
jafnvægi?
— Fjármálastjórn ríkisins á mikilvægu hlutverki að
gegna í stjórn efnahagsmála almennt, ekki síst í því
markmiði að koma á og viðhalda jafnvægi í verðlagsmál-
um og utanríkisviðskiptum. Ekki er þess kostur hér að
gera tæmandi grein fyrir þessu atriði, en ég vil þó benda
á nokkur atriði sem nauðsynlegt er að taka til
endurskoðunar, þannig að ríkisfjármálin geti orðið
áhrifaríkt stjórntæki í þessum efnum.
í fyrsta lagi þarf að endurskoða þátt óbeinna skatta
í kaupgreiðsluvísitölunni. Það er engum vafa undirorpið
að hagstjórnarhlutverki ríkisfjármálanna eru þröngar
skorður settar með gildandi fyrirkomulagi, þar sem t.d.
sú ráðstöfun að fjármagna auknar bætur almannatrygg-
inga til þeirra sem verst eru settir í þjóðfélaginu með
hækkun óbeinna skatta hefur þau áhrif að launagreiðslur
í landinu hækka. í öðru lagi slævir það áhrifamátt
ríkisfjármálanna sem hagstjórnartækis, að sífellt aukinn
hluti ríkisútgjalda skuli tengdur verðvísitölum eða
fastákveðinn á annan hátt með séfstökum lögum. Ef
þéssu heldur áfram öllu lengur, verður gerð fjárlaga
hverju sinni lítið annað en útreikningur á áhrifum
rígbundinna lagaákvæða, sem ekki eru alltaf vel í
samræmi við raunhæfar þarfir hvers tíma. Með því að
draga úr þessari sjálfvirkni aukast möguleikar þess að
beita ríkisfjármálunum í baráttunni gegn verðbólgu og
jafnvægisleysi á öðrum sviðum efnahagsmála. I þriðja
lagi þarf að halda áfram þeirri vinnu, sem þegar er hafin
með gerð langtímafjárlaga og er ekki að efa að með gerð
þeirra' munu augu manna opnast fyrir nauðsyn þess að
beita fyllstu aðgætni í lagasmíði varðandi mikilvægustu
þætti opinberrar þjónustu.
— Hvaða áhrif telur þú að ríkisfjármálin hafi haft
á þróun efnahagsmála á undanförnum árum?
— Einn mælikvarði á jafnvægisáhrif ríkisfjármál-
anna er samanburður á greiðsluafkomu ríkissjóðs og
þjóðarframleiðslu. Sé litið til síðasta kjörtímabils er
ljóst, að æskilegt hefði verið að beita ríkisfjármálunum
í ríkara mæli að því markmiði að koma á efnahagslegu
jafnvægi og reka ríkissjóð með verulegum greiðsluaf-
gangi í stað halla. Hins vegar er það jafnljóst, að
verulega hefur þokast í rétta átt, eins og dæma má af
því, að á árinu 1974, þegar fráfarandi ríkisstjórn tók við
völdum, var greiðsluhalli ríkissjóðs 2,5% af þjóðarfram-
leiðslu, en á tveimur síðustu árum var þetta hlutfall
komið niður í 0,2% og 0,5%. Þessi árangur hefur ekki
náðst án átaka og sérstakra aðgerða og má í því
sambandi nefna, að auk þess sem staðið hefur verið á
móti miklum þrýstingi á aukin ríkisútgjöld, og það
jafnvel frá aðilum sem í orðu kveðnu aðhyllast minnkun
ríkisumsvifa, hefur verið leitast við að bæta allt
útgjaldaeftirlit ríkisins með því að koma á örara og
skipulegra upplýsingastreymi, sem reynst hefur áhrifa-
ríkt stjórntæki í þessu efni, eins og vikið er að áður.
Verðbólgan
— Hver telur þú vera brýnustu verkefni á sviði
efnahagsmála nú?
— Sjálfstæðismenn leggja á það megin áherslu, að
árangur náist í baráttunni gegn verðbólgunni.
Forsendur þess er að stjórnmálamenn, forustumenn
hagsmunasamtaka og ekki síst allur almenningur hafi
til þess vilja og ábyrgðartilfinningu, að láta viðureignina
við verðbólguna sitja í fyrirrúmi fyrir öðrum markmið-
um. Þá er fyrst að taka afstöðu til þess hvaða áherslu
sé á hverjum tíma unnt að leggja á þau markmið, sem
að er stefnt, svo sem kjarabætur, framkvæmdir,
félagslega þjónustu og byggðkjafnvægi með hagsmuni
þjóðarheildarinnar fyrir augum. Þá verðum við að gera
okkur grein fyrir því, að innbyrðis barátta um skiptingu
afrakstursins, sem ekkki er byggð á málefnalegum
forsendum, leiðir okkur ekki nær því marki að sigrast
á verðbólgunni og öflugt atvinnulíf fái að blómgast hér
á landi í framtíðinni.
Rígbundin
lagaákvæði
— Þú segir að sjálfstæðismenn leggi áherslu á að ná
árangri í baráttunni gegn verðbólgunni. Nú hafið þið
haft 4 ár til þess að ná þessum árangri og hann blasir
við og mörgum þykir hann býsna takmarkaður og
kenna m.a. um veikri stjórn ríkisfjármála. Ilverju viltu
svara þeirri gagnrýni?
— Eins og hér hefur komið fram, tel ég að
ríkisfjármálin eigi að gegna mikilvægu hlutverki í stjórn
efnahagsmála almennt, en staðreyndin er sú að þeim er
settur mjög þröngur stakkur til að vera áhrifaríkt tæki
í þessum efnum. Það er rétt að ríkisstjórninni tókst ekki
að vinna bug á verðbólguvandanum, en ég tel það mikla
einföldun á hlutunum að kenna veikri stjórn ríkisfjár-
mála hvernig til hefur tekist, hér hafa fleiri komið til
en þáttur ríkisfjármála í efnahagslífi landsmanna. Ég vil
benda á tvö atriði þar sem þáttur rikisfjármálanna hefur
orðið frekar til að draga úr vexti verðbólgunnar. Hið
fyrra, að hlutur útgjalda ríkisins af þjóðarframleiðslu
hefur farið lækkandi og hið síðara er, að greiðsluhalli
ríkissjóðs hefur minnkað á síðasta kjörtímabili. Þá er
líka hægt að benda á, að ef bornar eru saman árangur
áætlanna um ríkisfjármál og niðurstöður þeirra við
áætlanir annarra meginsviða efnahags- og peningamála,
kemur í ljós að framkvæmd ríkisfjármála hefur staðist
mun betur. Það breytir ekki þeim staðreyndum að
nauðsynlegt hefði verið að þau hefðu gert enn meira til
að vega á móti því jafnvægisleysi sem ríkt hefur á sviði
efnahagsmála. Til þess að ríkisfjármálin geti orðið gild
til slíkra hluta, þarf að slíta þá sjálfvirkni sem f-yrir
hendi er og draga úr áhrifum rígbundinna lagaákvæða,
þannig að hægt sé að beita þeim á hverjum tíma til að
viðhalda jafnvægi í verðlags- og utanríkisviðskiptum.
— Hver er svo staða ríkisfjármálanna nú við lok
kjörtímabilsins?
Eins og fram kom í þeirri skýrslu sem ég lét gera ív
júlímánuði um horfur í ríkisfjármálum 1978 er gert ráð
fyrir aö jöfnuður náist í ríkisfjármálum á árinu og
umsamdar greiðslur af lánum ríkissjóðs við Seðlabank-
ann verði inntar af hendi en þær nema um 3,2 milljón
króna.