Morgunblaðið - 28.11.1985, Blaðsíða 14

Morgunblaðið - 28.11.1985, Blaðsíða 14
14 MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 28. NÓVEMBER1985 \ Sanitas, eitt elzta starfandi iðnfyrirtæki á landinu, áttrætt Sanitas, eitt elsta starfandi iðn- fyrirtæki á íslandi, er áttrætt í dag. Það var stofnað 28. nóvember 1905 og á sér um margt skemmtilega sögu. Hún hefst á því að ungur maður, Gísli Guðmundsson, næstelstur sjö systkina, barna hjónanna Jakobínu Jakobsdóttur og Guðmundar Guð- mundssonar frá Hvammsvík í Kjós, ákveður að læra gosdrykkjagerð í Danmörku, nánar tiltekið hjá „Bispebjerg Bryggeriet". Gísli var maður íhugull, söngelsk- ur og blíðlyndur, fór sér í engu óðs- lega og hafði ákafiega mikinn vís- indaáhuga. Jókst sá áhugi enn við dvölina í Danmörku. Þaðan snéri hann heim auðugur að hugmyndum en fátækur að fé. Þá koma til sögunnar tveir at- hafna- og dugnaðarmenn á Sel- tjarnarnesi, Guðmundur ólafsson í Nýjabæ og Jón Jónsson í Mels- húsum. Þeir höfðu trú á unga manninum, lögðu fé til framtaks- ins og gerðust meðstofnendur Gísla að „Gosdrykkjaverksmiðj- unni „Sanitas" á Seltjarnarnesi við Reykjavík", nánar tiltekið í Mels- húsatúninu. Þar tekur Sanitas til starfa 1905. Gísli er þá 21 árs, titlaður „formað- ur verksmiðjunnar" og með allan hugann við að standa nú sem best að öllu, ekki síst hvað heilbrigðis- sjónarmiðin varðar, enda átti hann sér gerlafræði að sérstöku hugðarefni. Sanitas merkir heilsa, heilbrigði, á latínu, og allt orðalag fyrstu auglýsingar fyrirtækisins (frá 1905) endurspeglar viðhorf Gísla til heilbrigðisþátta — segir jafnframt heilmikið um tíðarand- ann. Auglýsingin hefst á feitletruð- um fullyrðingum þess efnis að bestu gosdrykkir á fslandi komi úr verksmiðjunni Sanitas vegna þess að vatnið, sem í þá fari, sé sótt- hreinsað. Síðan segir, orð- og staf- rétt: „Aðrar verksmiðjur láta vatnið í flöskurnar eins og það kemur úr jörðinni; þar getur vatnið mengast gerlum og þeir geta orðið hættuleg- ir heil.su manna. „Sanitas" tekur vatnið úr uppsprettulind sem Verk- smiðjan er reist hjá. Yfir lindinni er vindketill (Hydrophor), sem vatninu er dælað upp í. Þaðan er vatninu hleypt í gegnum járnæð, inn í loftþjettan ketil, og hitað í honum upp yfir suðumark (13Ó°C), úr þessum katli er vatnið látið streyma um aðra járnæð, inn í sýjuketil; þar sýjast það gegnum 1 V-i alin þykt lag af beinkolum; þaðan fer vatnið um járnæð inn í tinaðan eirketil; þar er kolsýrunni hleypt inn í það, og úr þessum katli er það svo látið á flöskurnar. Hjer er því fengin fylsta vissa fyrir því, að vatnið sje heilnæmt." Siðan kemur kafli sem allur er vandlega undirstrikaður. Þar seg- ir: „Hvers vegna eru „Sanitas"- drykkir og aldinsafar svo framúr- skarandi bragðgóðir? Af því að vatnið er meðhóndlað eins og að ofan er skráð, og af því „Sanitas" notar ávalt beztu efni: nýja ávexti; en ekki aldinolíu eða sítrónsýru; sykur til sætinda, en ekki Sacch- arin eða hlaupefni." Að lokum kemur svo feitletruð rúsína í pylsuendann: „Hvers vegna má treysta því að „Sanitas" vandi sem bezt alla gosdrykkja- gerðina? Af því að landlæknir Guðmundur Björnsson er eftirlits- maður verksmiðjunnar." Landlæknir í árlegar eftirlitsferðir Það er all dásamlegt að ekki einungis er tiltekið að landlæknir sé eftirlitsmaðurinn, heldur er hann nafngreindur. — Ekkert er verið að tíunda það, að hann kom nákvæmlega einu sinni á ári, þá Fyrsta verksmiðja Sanitas í Melshúsatúninu á Seltjarnarnest. með hæfilegum fyrirvara. Að auki var Guðmundur Björnsson land- læknir bæði tengdur Gísla, Odd- fellowbróðir hans og heimilisvin- ur. — Þetta voru ljúfir timar. „Já, hvort ég man eftir Guð- mundi Björnssyni landlækni," sagði Fríða Guðmundsdóttir (f. 1905), sem nú dvelst á Elliheimil- inu Grund, örverpi þeirra hjóna Jakobínu Jakobsdóttur og Guð- mundar Guðmundssonar, og ekkja eftir Baldur Sveinsson bankarit- ara. „Þegar landlæknir kom í þess- ar árlegu eftirlitsferðir sínar, þá mátti maður hvergi vera nærri. — Hann var fremur lágvaxinn, fyrir- mannlegur og manni minnisstæð- ur. Það var litið upp til hans. Og þegar Guðmundur kom átti alltaf að vera til handa honum, úti á kontór, Sanitas-kontór, brennivín og hákarl. Ég man það vel. Og Guðmundur var tengdur okkur þannig að mágur minn, maður Guðbjargar systur, Páll Kolka læknir og hann voru náfrændur..." Árið 1907 er framleiðsla Sanitas eftirfarandi: „Sítrón og Límónaði, fl. teg; Sódavatn; Appólínarisvatn; Sæt saft í tunnum, Kirseber, Hind- ber og Bláber; Súr saft í tunnum." Rétt til gamans má geta þess að súra saftin kostaði þá 50 aura potturinn (1 lítri) í heildsölu og 60 aura í smásölu. Var þá miðað við saft selda í tunnum sem svo var mælt úr. Árið 1909 skrifar Gísli Guð- mundsson, „formaður verksmiðj- unnar", orðsendingu, dagsetta 18. september, til „Hr. Páls Nikulás- sonar, Verzlunarstjóra í Flatey". Þá kemur í ljós að súra saftin hefur hækkað smávegis í verði frá árinu 1907. Kostar hún nú heila 55 aura í heildsölu, „pr. pt. í tunn- um". — Hún mátti sín einhvers krónan þá. Post Scriptum Gísla segir eftir- farandi: „Sökum rúmleysis í „Skál- holti" sendi jeg vörurnar með „Laura", og til að spara útskipan er hálfankeri í öðrum kassanum. Borgunarskilmálar í lengra lagi 3 mánuðir fyrir innihald og endur- sendingu umbúða." Sendingin kostaði kr. 94,55... Talsími „San- itas" var 109. Þegar Gísli skrifar þetta eru „forðabúr og afgreiðsla í Lækjar- götu 10 (kjallaranum). Reykjavík", húsi Þorsteins Tómassonar járn- smiðs. Þar er Guðmundur Guð- mundsson, faðir Gísla og þeirra systkina, almáttugur og nýtur mikillar hylli. — Ekki ráðstöfuðu allirgosiíþádaga. ^Gamli pabbi var 58 ára þegar ég fæddist," sagði Fríða, „og hann var nú aldeilis umsvermaður vegna þessa með gosdrykkina. Við bjuggum þá á Bræðraborgarstíg 31, öll fjölskyldan, en verksmiðjan var í Melshúsatúninu. Og við Loft- ur bróður eltum Gísla á röndum. Ég man það líka, að þegar spænska veikin geisaði var óskap- lega mikil ásókn í sódavatnið. Það linaði víst einhvern veginn þján- ingarnar. Ég man líka eftir gos- drykk sem hét Basta — dökkt gos, svipað maltöli en miklu betra. Basta var víst framleitt fram að 1923, eða eitthvað svoleiðis, en nú er uppskriftin löngu týnd. Basta þótti mér langbest. Gísli til náms í gerlafræöi Gísli var okkur systkinum sínum meira en gengur og gerist með bræður," bætti hún svo við, íhugul. „Hann var okkur miklu fremur eins og faðir; alltaf að reyna að hafa vit fyrir okkur Lofti; litla bróður og litlu systur. — En það tókst nú ekki alltaf. Það var dálitið erfitt að hafa stjórn á okkur Lofti. Við vorum nefnilega prakkararnir í fjölskyldunni. — Æ, hann Loftur með sitt dásamlega skap og hug- myndaflug..." sagði eftirlifandi prakkarinn — f íngerð, lítil og stór- kostlega sjarmerandi, svo maður leyfi sér nú dönskuslettu. Árið 1905, þegar Sanitas er sett á laggirnar, er Loftur „litli bróðir", sem síðar varð þjóðkunnur ljós- myndari, þrettán ára, mikill að- dáandi bróður síns, Gísla, og stöð- ugur fylgifiskur hans, alltaf með annan fótinn í verksmiðjunni. Það var ekki löngu eftir stofnun þess fyrirtækis, að í ljós kom að „formaður verksmiðjunnar" mátti ekkert vera að því að helga sig gosdrykkjaframleiðslu einvörð- ungu, heldur hélt til náms í Kaup- mannahöfn á nýjan leik. Því sinni til þess að nema gerlafræði hjá kunnasta sýklafræðingi Dana, í þá daga, prófessor Salomonsen. Þaðan lá leiðin til frekara náms, á því sviði; til Þýskalands, Austur- ríkis og Frakklands. Meðal annars var Gísli við Pasteur-stofnunina. Hann var jafnframt mikill áhuga- maður um tungumál; lagði stund á nám í mörgum þeirra jafnhliða vísindaiðkun sinni. Ekki gat Gísli þó helgað sig náminu óslitið, heldur varð að mennta sig þegar færi gafst. Hann varð einkaeigandi Sanitas tiltölu- lega fljótlega eftir stofnun fyrir- tækisins, að álitið er. ok Sanitas varð að sinna. Árið 1912 kvæntist hann svo Halldóru Þórðardóttur, frá Ráðagerði á Seltjarnarnesi. Þeim hjónum fæddist dóttír árið 1913, Guðrún Jóna, og sonur, Guð- m.undur, árið 1915. Þess skal getið að Guðrún Jóna var skírð eftir þeim sæmdarhjón- um Guðrúnu Brynjólfsdóttur og -v"T- !anr SANITAS ReykiavíK jm^w#wvtfmtowmm*i!*^ avin m Kampavín var sem sé framleitt á tslandi í eina tfð — að vísu var það dálítið óvenjulegt Jóni Jónssyni í Melshúsum, vel- unnurum Gísla. Guðmundur mun eiga nafn að rekja til afa síns og til nafna hans Ólafssonar, stór- bónda og annars velgjörðarmanns Gísla. Gisli var mjög félagslyndur og athafnasamur á mörgum sviðum. Aðeins rétt tvítugur var hann kjörinn í skólanefnd Seltirninga. Hann var virkur i Framfarafélagi Seltjarnarness, formaður þess lengi vel og stofnaði söngflokk fé- lagsins. Forstöðumaður efnarannsókna- stofnunar í Reykjavík varð hann 1916. Og Gísli var, ásamt Jóni Kristjánssyni prófessor, hvata- maður að stofnun smjörlíkisgerðar í Reykjavík; smjörlíkisgerðarinnar Smára, Mjólkurfélags Reykjavíkur og sælgætisgerðarinnar Nóa hf. Rannsóknir Gísla vöktu mikla athygli, sérstaklega þær, er hann gerði á skyri og mjólk, og svo saltkjöti og fiski. Hann las mikið og ýmislegt athyglisvert birtist eftir hann á prenti. Gísli andaðist 1928, 44 ára, og hafði þá verið formaður Iðnaðarmannafélagsins síðustu fjögur árin. „Það var svo einkennilegt," sagði Guðrún dóttir hans, „að þrátt fyrir öll sín störf og áhugamál, þá hafði pabbi alltaf tíma til þess að sinna okkur krökkunum. — Hann rækt- aði líka alls konar grænmeti, og við tíndum ætisveppi. Það var upp úr 1920, þegar hvorugt var algengt hér..." Sanitas á Smiðjustíg 11 Árið 1916 var verksmiðjan San- itas flutt í kjallarann í húsi Gísla, Smiðjustíg 11, og Guðrúnu er minnisstætt að fólkið kom alltaf upp í kaffi. Sama ár seldi Gísli Lofti bróður sínum fyrirtækið. Loftur var þá 24 ára. Kunnugir telja að Jens Waage, bankastjóri íslandsbanka, hafi greitt götu bræðranna í þeim efnum. Áður hafði Loftur unnið í kjöt- verslun Tómasar Jónssonar og stofnað, ásamt öðrum manni, eigin verslun í Aðalstræti, þar sem Morgunblaðshúsið er nú. Loftur seldi þó fljótlega sinn hlut í versl- uninni en átti Sanitas til ársins 1924. Loftur mátti nú tæpast vera að því að sinna gosdrykkjagerð, enda þurfti hann ekki að hafa áhyggjur af Sanitas. Árið eftir kaupin kom nefnilega til starfa hjá honum afburða áreiðanlegur maður og duglegur, Sigurður Waage. Loftur, kátur og hugmyndarík- ur, var önnum kafinn við sín margvíslegu áhugamál. Ber þar fyrst að telja ljósmyndun, og þeirra erinda fór hann hreint um allt, ekki síst í flugferðir. Tók hann þá litlu systur, Fríðu, með sér. Annars átti að heita að hún ynni á skrifstofu Sanitas, svona stöku sinnum. Loftur átti mótorbát, og Fríða segir þau systkinin hafa haft staka unun af því að gera at í sundfólkinu í Nauthólsvík. Loftur fékkst við tónsmíðar og eru þó nokkur verk hans til á prenti. Til dæmis komu Fánasöng- ur Væringja og Ljúflingar út 1917. Hann var einn stofnenda knatt- spyrnufélagsins Vals, 1911, og potturinn og pannan í ýmsu öðru. Árið 1921 fór verksmiðjueigandinn til Danmerkur, þess erindis að nema ljósmynda- og kvikmynda- gerð. Sanitas var áfram á Smiðju- stígnum þar til 1923 að Loftur flutti fyrirtækið að Lindargötu 9, er þá var 1, en Loftur byggði fyrsta áfanga þess húss. Árið 1924 selur hann svo Sigurði Waage, sem þá var 22 ára, fyrirtækið, setur á stofn
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.