Morgunblaðið - 23.01.1986, Blaðsíða 28

Morgunblaðið - 23.01.1986, Blaðsíða 28
28 MORGUNBLAÐID, FIMMTUDAGUR 23. JANÚAR1986 fHOTgpnnIfctfeife Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Aöstoöarritstjóri Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Auglýsingastjóri Arvakur, Reykjavík Haraldur Sveinsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. Björn Bjarnason. Þorbjörn Guömundsson, Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Baldvin Jónsson. Ritstjórn og skrifstofur: Aoalstræti 6, sími 10100. Auglýsingar: Aoalstræti 6, sími 22480. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033. Áskriftargjald 450 kr. á mánuöi innanlands. í lausasölu 40 kr. eintakiö. Jón Helgason Ieinu ljóða sinna, Til höfundar Hungurvöku, ávarpar Jón Helgason skrifara þessa gamla handrits sem hann er að fást við og segir honum að hann geri sér grein fyrir því hve mikilvægan trúnað hann hafi sýnt sér sem vís- indamanni: Þótt enn sé margt sem er illa lest og aldirnar leifðu skörðu, er flækjan greidd sem ég gat það bezt, gamli maður I jörðu. Það hefur yerið mikilvægt ís- lenzkum fræðum að eiga að slíkan mann sem Jón Helgason var. Þessi fræði hafa ekki farið varhluta af trúnaði hans. Nú er hann sjálfur kominn þangað í jörðu sem höfund- ur Hungurvöku hefur hvílt sem örlítil ögn af mold, svo enn sé vitnað í ljóðið, og þær línur sem einna frægastar eru í skáldskap hans orðnar að veruleika: Senn er þess von að úr sessinum minum ég vfki, senn skal mér stefnt inn f skugganna fjölmenna rfld, spyrji þá einhver hvar athafna minna sér staði er það! fáeinum linum á gulnuðu blaði. Þetta erindi í þekktasta ljóði Jóns, f Ámasafni, gefur vísbend- ingu um hvar skáldið og vísinda- maðurinn vildi helzt að gengið væri að honum vfsum þegar hann hyrfi „inn í skugganna fjölmenna ríki". Þeir sem þekktu Jón Helga- son vita samt að persónuleiki hans var svo magnaður að enginn mun þekkja hann til neinnar hlítar sem kynnist honum einungis „á gulnuðu blaði". Jón Helgason var ekki ein- ungis nákvæmur og glöggur út- gefandi fornra bóka og mótandi textaskýrandi þeirra verka sem nú heyra eilífðinni til heldur gat hann einnig verið maður augnabliksins og gengizt upp í því af svo eftir- minnilegri og leiftrandi innlifun að engu var lfkara en hann væri allur þar. Hann var tilfinningamaður mikill innan við stundum allhrjúfa skel og kom það bezt í ljós þegar hann las ljóð sín ljóðræn og kynngi- mögnuð, en sem flytjandi þeirra átti hann engan jafningja nema Davíð Stefánsson frá Fagraskógi sem gat lesið ljóð sín með þeim hætti að ógleymanlegt var hverjum þeim sem á hlýddi. Krefjandi þátttaka Jóns Helga- sonar í mannfagnaði gerði hann í senn fyrirferðarmikinn og eftir- minnilegan. En samt undi hann örugglega bezt í einrúmi þar sem eyðingin hljóða hvislaði á orðlausu máli og hann heyrði í eyrum berg- mál horfinna kynslóða. Nú er hann sjálfur genginn inn í þennan ár- langa eilífa nið. Líf hans er orðin saga mikilvægs listamanns, verk hans þáttur þeirra fornlegu fræða sem hann helgaði líf sitt. Slíkur maður getur ekki orðið handfylli af mold þvi að hann mun enn og ávallt lyfta huga okkar úr dustinu svo að enn sé vísað til orða hans sjálfs. Enn eitt kvæði sem allir ræktaðir íslendingar þekkja er Á Rauðsgili þar sem Jón Helgason var fæddur og uppalinn. Þar sem hvönnin teygist fram yfir gljúfravegg, engjarósin drúpir, mjaðarjurtin er mild og skær og heiðarfuglinn stefnir í suðurátt; þar sem ómur fossins fléttast við hvern draum; þar grunar hugann spor eftir lítinn fót. Og þangað leitaði hugur Jóns Helgasonar þegar halla tók af degi. í lok þessa kvæðis sem á rætur í þeirri íslenzku taug sem stjórnaði tilfinningalífi Jónasar Hallgríms- sonar segir Jón Helgason hvert hugurinn stefni þrátt fyrir langa útivist í erlendri stórborg innan um íslenzkar bækur sem bera heims- menningu vitni: þó að flug heiðar- fuglsins í suðurátt sé langt áður dagur dvín er spölurinn heim að Rauðsgili mun drýgri, en þangað er samt stefnt þegar haustar. Reykholtsdalur hefur séð miklar eikur hníga til foldar. Þar sá Snorri í axareggina. Og þar sem eitt sinn var spor eftir lítinn fót geymir nú Rauðsgil minningu skálds og lista- manns í vísindum. Útgáfur Jóns Helgasonar eru til eftirbreytni, alúðin og verkkunnáttan ungu fólki til hvatningar, skýringar á forn- kvæðum hafsjór þekkingar og þýð- ingar á merkum ljóðum erlendum skemmtilegur og raunar ómetan- legur viðauki við það ævintýri sem íslenzk bókmenning er. Jón Helgason var fulltrúi gamall- ar arfleifðar í ljóðum sínum og vís- indastörfum. Hann var ekki braut- ryðjandi, hvorki f skáldskap né fræðimennsku, gekk aldrei á hólm við gamlar hefðir heldur vann hann í anda þeirra og reyndi að auka alin við mikilvægi þeirra. Og það tókst honum. En lffsstarf hans er kannski ekki merkilegast fyrir það heldur hitt að íslenzkur skáldskap- ur hlýtur að gera meiri kröfur til skálda sinna eftir að slfkur maður hefur ort á íslenzka tungu en áður var og íslenzk fræði eiga einnig heimtingu á meiri vísindalegri alúð en áður en hann tók að sýsla þar um. Hvað sem líður byltingum, frum- legri nýsköpun og brautryðjendum er það í höndum þróunarmanna eins og Jóns Helgasonar að rækta garðinn og gera hann þesslegan að til sóma sé. Það er til fornrar menningar okkar sem við sækjum þá næringu sém bezt mun duga á upplausnartímum eins og þeim sem nú dynja yfir. Við skulum samt vona að þessir tfmar séu vorþeyr; þeir séu vitnisburður um nýjan gróður. Minningu manna eins og Jóns Helgasonar sýnum við mesta virð- ingu með því að halda ræktunar- starfinu áfram og sjá til þess að erlend áhrif breytist f fslenzkan veruleika eins og verið hefur; að erlendar jurtir fari vel í garðinum okkar og beri því vitni að við séum verðugir arftakar manna eins og Jóns Helgasonar. Með því sýndum við í verki þakklæti okkar fyrir líf hans og störf í þágu þess lands og þeirrar menningar sem er líftaug allrar viðleitni okkar og hugsunar. JON HELGASON SKÁLD OG PRÓFESS Innan við múrveginn átti ég löngum mitt sæti, utan við kvikaði borgin með gný sinn og teti; hálfvegis vakandi, hálfvegis eins og f draumi heyrði ég þungann f aldanna sfgandi straumi. (ÍAmasafni) - O - Hvað er að vera íslendingur? Því er vandsvarað. Er það að vera fæddur á íslandi? Er það fólgið í því að tala íslenzku? Lausnin er ekki fólgin í því að spyrja svo ein- faldra spurninga og svara þeim neitandi. Ætli flókið svarið sé ekki fremur í skyldleika við hitt, að það sé að vera aðili að því ævintýri, sem hófst fyrir meira en ellefu öldum á eyju nyrzt í hafi, að finna sig tengd- an sogu og örlögum þess fólks, sem þar hefur lifað, hugsað, dreymt og skrifað, að lfta land sitt ástaraug- um, án þess að þurfa að rökstyðja það fyrir sjálfum sér eða öðrum, að skoða árangur þeirrar andlegu viðleitni, er þar hefur átt sér stað, sem eign sína, sem hluta af sjálfum sér, án þess að miklast af því, að heyra þungann í straumi aldanna, er íslenzk tunga hefur verið töluð? - O - Nú er látinn einn þeirra manna, sem mestan þátt hefur átt að því, fyrr og síðar, að ævintýrinu, sem hófst á íslandi endur fyrir löngu, á aldrei að þurfa að ljúka, ef við, sem lifum hann, og afkomendur okkar göngum þann veg, sem hann vísaði, en villumst ekki. Jón Helgason var þjóð sinni og öllu íslenzku ekki aðeins ómetanlegur vegna þess, að hann helgaði sig vísindarannsokn- um á þeim verðmætum, sem eru íslendingum helgust og stýrt hafa straumi aldanna í sögu þeirra, ekki aðeins vegna þess, að hann var eitt af stórskáldum fslenzkrar tungu og stuðlaði með þeim hætti að því, að hún gæti aldrei dáið. Hann var ekki sfður ómetanlegur vegna tengsla sinna við landið, sem hann lifði þó fjarri lengstan hluta ævi sinnar. Séð hef ég skrautleg suðræn blóm sólvermd f hlýjum garði; áburð og Ijós og aðra virkt enginn til þeirra sparði; mér var þó löngum meir f hug melgrasskúfurinn harði, runninn upp þar sem Kaldakvfs! kemur úr Von arskarði. - O - Sérfróðir menn í fslenzkum og norrænum fræðum telja Jón Helga- son hafa verið í hópi mestu fræði- Y manna á því sviði, bæði íslenzkra og útlendra, einkum að því er snert- ir rannsóknir og útgáfu á miðalda- handritum. Frá sjónarmiði vísind- anna hlaut það að teljast happ, að hann skyldi veljast til starfs á þeim vettvangi, þar sem þjóðardýrgripir íslendinga, fslenzku handritin, voru varðveittir. Þar ruddi hann braut mjjum rannsóknaraðferðum og 61 upp kynslóð hæfustu fræðimanna á þessum sviðum. Hitt hlaut að teljast miður, frá sjónarmiði íslenzkra fræða á íslandi, að' starfskrafta hans nyti ekki við hér á landi. Ég kynntist Jóni Helgasyni ekki fyrr en ég fór að venja komur mfnar til Kaupmannahafnar, eftir að ég tók við forstöðu menntamálaráðu- neytisins sumarið 1956, vegna við- ræðna við dönsk stjórnvöld um afhendingu íslenzku handritanna. í samráði við ríkisstjórnina hafði ég valið ráðgjafa hér heima. Það hvarflaði hins vegar ekki að mér að setja Jón Helgason f þann vanda að vera í þeim hópi. Hann var embættismaður danska ríkisins. Ég heyrði því hvíslað, að hann væri ekki áfram um, að handritin yrðu flutt til íslands, þar eð hann yrði þá viðskila við þau. Ég átti sjálfur eftir að reyna, hversu fjarri öllu lagi sá orðromur var. Á hinn bóginn höfðu ýmsir vinir mínir sagt mér, hversu mikil eftirsjá væri að því, að Jón starfaði ekki hér við Háskól- ann. Þáverandi forsætisráðherra, Hermann Jónasson, var mjög ljóð- elskur maður. Vissi ég, að hann var mikill aðdáandi Jóns Helgasonar sem ljóðskálds. Ég orðaði það einu sinni við hann árið 1958, hvort hann mundi styðja það, að stofnað yrði sérstakt prófessorsembætti handa Jóni Helgasyni við Háskóla íslands, án kennsluskyldu. Það kvaðst hann gera með ánægju, og samþykkti ríkisstjórnin það. Næst er ég kom til Kaupmannahafnar flutti ég Jóni þessi boð. Hann tók sér umhugsunarfrest. Þegar við hittumst nokkru síðar, kvaðst hann betur geta sinnt fræðum sínum með þvi að starfa áfram f Kaupmanna- höfn. Á þeim tíma varð að sjálf- sögðu ekkert um það sagt, hvernig haridritamálinu mundi lykta. - O - Nokkru eftir að danska þjóð- þingið hafði samþykkt lögin um afhendingu handritanna árið 1961 samþykkti ríkisstjórnin það öðru sinni, að bjóða Jóni Helgasyni slfkt prófessorsembætti hér, en þá var Ólafur Thors forsætisráðherra. Jón hugsaði málið. En þegar hann svar- aði, næst er við hittumst, bætti hann því við fyrra svar sitt, að hann teldi sig orðinn of gamlan til þess að hafa vistaskipti. Sem betur fer átti ég þess síðar kost að stuðla að fleiri en einni heimsókn hans til íslands og á æskuslóðir í Borgarflrði. Það var augljóst, hversu hann naut þess að vera á íslandi. - O - I síðasta áfanga viðræðnanna um afhendingu handritanna voru aðal- ráðgjafar dönsku ríkisstjórnarinnar þeir Palle Birkelund ríkisbókavörð- ur og Peter Skautrup prófessor. Þeir fóru þess á leit við Jón Helga- son, að hann tæki um stund þátt í viðræðunum um ýmis vandasöm úrlausnarefni. Veit ég, að orð hans vógu þungt í eyrum hinna dönsku fræðimanna, og þau áttu mikilvæg- an þátt í því, að niðurstaða viðræðn- anna varð á þá leið, að íslendingar gátu vel við unað. í framhaldi af þessu var síðan haldinn lokafundur um málið í for- sætisráðuneytinu. Eftir var að fjalla um mikilvægasta handritið, Kon- ungsbók Sæmundar-Eddu. Viggo Kampmann forsætisráðherra hafði verið svo hygginn, og svo velviljaður íslenzkum málstað, að bjóða Juliusi Bomholt félagsmálaráðherra og fyrrverandi menntamálaráðherra til fundanna, ásamt Jörgen Jörgensen menntamálaráðherra. Við Viggo Kampmann og Jðrgen Jörgensen vissum allir, að Julius Bomholt var andvígur afhendingu Sæmundar- Eddu. Hún væri ekki fslenzk menn- ingareign, heldur samnorræn. Án hennar hefðu íslendingar ekki talið handritamálið leyst. Þetta vissi Viggo Kampmann líka. Fundinum lauk með samkomulagi um, að Sæmundar-Edda skyldi afhent ís- lendingum samkvæmt sérstöku ákvæði í frumvarpinu. Að fundinum loknum hafði ég samband við Jón Helgason og sagði honum úrslitin. Honum fundust tfð- indin ótrúlega góð. . - O - Haustið 1971 dvöldum við hjónin tæpa þrjá mánuði í fræðimannsíbúð Húss Jóns Sigurðssonar, fyrst gesta þar. Ég var þá að búa mig undir að taka aftur við kennslu við Há- skólann og ljúka við samningu lít- illarbókar, sem gefin skyldi út á ensku um vanda þess að vera ís- lendingur. Svo fór, að það varð að venju, að Jón Helgason kæmi til okkar á fímmtudagskvöldum. f raun og veru varð það þá fyrst, sem við kynntumst manninum Jóni Helgasyni og úr varð vinátta okkar í milli. Áður en ég hitti Jón Helga- son fyrst 1957, hafði ég heyrt mikið um hann talað. Sem unglingur hafði ég kynnst kvæðum hans í ljóðabók- inni Úr landsuðri og tekið ástfóstri við þau. Ég hafði einnig kynnzt fleiri kvæðum hans en þar voru prentuð. Og ég hafði á stúdents- árum minum í Þýzkalandi og sfðar heyrt mikið látið af áhrifamætti hans yfir fslenzkum stúdentum í Kaupmannahöfn og vissi, að ýmsir töldu þau áhrif sumpart ekki til góðs. Eg undraðist ekki, að sá Jón Helgason, sem ég kynntist haustið 1971, væri gæddur leiftrandi gáfum og væri hafsjór af fróðleik um for- tíð og nútíð, ekki heldur, að frá- sagnargáfa hans var slík, að ég hafði aldrei áður kynnzt slfku — nema ef vera skyldi hjá tengdaföður mfnum, Vilmundi Jónssyni — við þessu hafði ég hugboð um, að ég gæti búizt. Hitt kom mér á óvart, hversu yfirvegaðir voru dómar hans allir um menn og málefni, hversu velviljaður og umtalsgóður hann var, ekki sfzt í garð þeirra, sem hann á stúdentsárum sínum hafði ort um í stríðni. Og ekki sízt kom mér á óvart, hversu viðkvæmur hann var. Hefði mig þó sízt átt að undra það, eftir að hafa kunnað beztu kvæði hans í áratugi. Líklega hafði mér orðið það á, eins og fleir- um, að halda, að skáld geti átt viðkvæma strengi á hörpu sinni, en þeir séu ekki harpan öll. En nú sá ég, að það var Jón Helgason — og •• Jón Helgason allur — sem ég hafði kynnzt og lært að meta í skáldskap hans. Það er eflaust hægt að vera mikið skáld án þess að vera mikill maður. En Jón Helgason var hvort tveggja. - O - K.B. Andersen, utanríkisráð- herra Dana og náinn vinur okkar hjóna, hafði ráðgert að bjóða okkur ásamt ýmsum forystumönnum jafn- aðarmanna í Kaupmannahöfh til kvöldverðar á Marienborg, en það
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.