Morgunblaðið - 23.01.1986, Blaðsíða 29

Morgunblaðið - 23.01.1986, Blaðsíða 29
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 23. JANÚAR1986 29 SOR - MINNING er eins konar ráðherrabústaður þeirra þar í borg. En við urðum að flýta nokkuð ferð okkar heim vegna verkfalls á farskipum. K.B. Ander- sen brá nú skjótt við og bauð til veizlunnar síðasta fimmtudags- kvöldið okkar í Höfn. Þá áttum við von á Jóni, en þegar K.B. Andersen frétti það, vildi hann ólmur fá Jón með í veizluna. Jón þáði það. Um kvöldið vorum við með ýms- um helztu forystumönnum danskra jafnaðarmanna í góðum fagnaði. En ekki var langt liðið á kvöldið áður en Jón Helgason var orðinn miðdepill samkvæmisins. Hann var í bezta skapi og hafði — á frábærri dönsku sinni — frá svo mörgu skemmtilegu að segja, að allir þurftu að hlusta. Síðla kvölds spurði Jens Otto Krag mig, hvernig í ósköpunum okkur íslendingum hefði tekizt að leyna þessum manni í Kaupmannahöfn. Eg svaraði, að á íslandi mæti hann hvert manns- barn sem eitt af mestu skáldum þjóðarinnar — það yrði aldrei gefið út svo stutt úrval íslenzkra ljóða, að hann ætti þar ekki að minnsta kosti eitt. Hann væri aftur á móti embættismaður danska ríkisins og kunnasti vfsindamaður Dana á sínu sviði, en þeir hefðu ekki rænu á að uppgötva hann! - O - Þótt Jón Helgason hafi unnið ómetanleg brautryðjendastörf í fræðum sínum, kann að fyrnast yfir afrek hans á því sviði. En skáld- skapur hans mun aldrei fyrnast. Hann er samofinn fegurðinni, sem er eilíf, og íslenzkri tungu, sem er helgust skylda íslendinga að varð- veita og efla. Það kvæði Jóns Helgasonar, sem mér hefur þótt vænzt um, er ljóðið Lestin brunar. Hann sagði mér einu sinni, hvernig þetta stórkostlega ástarkvæði hefði orðið til. Tilefnið var hversdagslegt og óperusónulegt og svo víðs fjarri slíkum atvikum og manneskjum, sem í sjálfum sér er ekki óeðlilegt, að menn freistist til að tengja jafn- dýrlegan skáldskap. En er það ekki einmitt aðalsmerki hinna mestu skálda að hefja hversdagslega at- burði upp í æðsta veldi og vekja í brjósti annarra nýjar og fagrar til- finningar? I næst síðasta erindi kvæðisina f Arnasafni segir Jón Helgason: Senn er þess von að úr sessinum mlnum ég vflri, senn skal mér stefnt inn i skugganna fjölmenna ríki, spyrji þá einhver hvar athafna minna sér staði er það í fáeinum linum á gulnuðu blaði. Þannig orti Jón Helgason fyrir um það bil hálfri öld. Sem betur fer var þess langt að bíða, að hann viki úr sessi sfnum. En verk hans lifa ekki á faeinum gulnuðum blöð- um. Þau eru skráð gullnu letrí á spjöld, sem heyra til eilífðinni. Gylfi Þ. Gíslason Nú er síðasti Hafnar-íslending- urinn látinn í hárri elli, hefur lagt frá sér penna sinn, bækur og blöð og horfíð á vit forfeðranna. Það eru raunar merkileg þátta- skil í sögu vorri þegar Jón Helgason prófessor kveður. Lengi var Kaup- mannhöfn eins konar höfuðstaður Islendinga og spratt það af sam- bandi og samskiptum landanna í aldaraðir. Þar sat sjálfur konungur íslands og æðstu stjórnvöld, og síð- ast en ekki sfst ungir íslendingar stunduðu þar nám til embættisprófs og annan háskólalærdóm. Þessi bönd hafa verið að losna smám saman á löngum tfma og sfðast þau tengsl er snertu einkanlega háskól- ann f Kaupmannahöfn. Það var alla tíð yandi og vegsemd að vera Hafn- ar-íslendingur, og til þeirra var litið héðan að heiman og hlustað grannt eftir orðum þeirra og fylgst með athöfnum. Jón Helgason prófessor hélt manna lengst á lofti merki þessarar lærðra manna stéttar og bar það jafnan hátt. Honum var ungum falin forsjá þjóðardýrgripa Islands í Kaupmannahöfn, handritanna i safni Arna Magnússonar, sem eru nú við lát hans reyndar flest komin úr langri útlegð á heimaslóðir. Það mun almannarómur að Jón hafi gegnt þessu gæsluhlutverki sínu með miklum ágætum og hafi átt fáa ef nokkurn sinn líka að eljusemi, gjörhygli og glöggskyggni í fræði- störfum. Vandvirkni hans og ná- kvæmni við lestur og könnun hand- rita er viðbrugðið, og geysilega stór og tímafrek verk sem hann vann að og gaf út lofa meistarann. Hann var sífellt að glíma við myrka staði handritanna og lét ekki stafkrók sleppa undan rýni sinni. Jón Helgason fæddist á Rauðsgili í Hálsasveit í Borgarfirði 30. júní 1899. Foreldrar hans voru Helgi Sigurðsson bóndi og Valgerður Jónsdóttir. Helgi faðir Jóns var af Deildartunguætt, en móðir hans sonardóttir Guðmundar Brynjólfs- sonar á Keldum á Rangárvöllum . sem ætt er við kennd. Jón var ungur settur til bókar og reyndist námsgjarn og minnug- ur. Lauk hann stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík tæpra sautján ára að aldri og sigldi þá til Kaupmannahafnar til frekara náms og átti síðan ekki afturkvæmt til dvalar á íslandi. Þar ytra lá fyrir honum námsframi skjótur og mikill. Er þar skemmst af að segja að hann varð forstöðumaður safns Árna Magnússonar í Kaupmanna- höfn 1927 og prófessor í íslenskri tungu og bókmenntum við Hafnar- háskóla 1929. Tók hann sæti Finns Jónssonar og fyrrum Konráðs Gíslasonar og annarra brautryðj- enda í íslenskum fræðaiðkunum í Kaupmannahöfn, og var það sæti vel skipað þó að þessir þremenning- ar væru að mörgu ólíkir. Persónuleg kynni okkar Jóns Helgasonar voru orðin býsna löng, og góð voru þau alltaf frá því við hittumst fyrst hér heima að stríðs- lokum og til hins síðasta þó að þau væru of slitrótt á köflum. Mönnum hefur oft orðið tíðrætt um skapgerð Jóns Helgasonar og ekki að ófyrirsynju. Hún var í engu hversdagsleg, og ekki var öllum gefið að skilja hann. Ég átti því láni að fagna að dveljast árlangt í ná- grenni hans f Kaupmannahöfh fyrir nær því fjórðungi aldar. Kom eg þá oft daglega á vinnustað hans og naut auk þess gestrisni Jóns og fyrri konu hans Þórunnar á fögru og rammíslensku heimili þeirra. Frá þessu ári á eg margar ljúfar minningar og langflestar um Jón Helgason. Vart get eg hugsað mér viðræðubetri mann en Jón. Eg sé hann fyrir mér þar sem hann hvíld- ist með pípu sfna á bekknum í anddyri Arnasafns, ævinlega með blöð í höndunum eða prófarkir sem hann leit f milli þess sem hann gaf viðmælanda sfnum góð ráð og bendingar. Mjög var Jón varkár í tali og umtalsgóður um afheyrandi menn, og oft tók hann málstað þeirra sem á var deilt. Annað var það í fari Jóns Helgasonar sem eg veitti sérstaka athygli en það var þakklátssemi hans við hvern þann sem gerði honum greiða hversu smár sem hann var. Þá var sem hann hefði himin höndum tekið og þegið gull og gersemar, og um slíkt gat hann sett á langar ræður og jafnvel endurtekið þær óþarflega oft að mér fannst. Hitt er svo rétt að Jóni voru ekki allir viðhlæjendur vinir. Oflátungsháttur var honum lítt að skapi og þó einkum ef honum þótti menn illa mæltir á fslenska tungu eða spyrja mjög fávfslegra spurninga. Fátt særði hann meira. Sjálfur gjörþekkti hann völundar- hús tungunnar og galdur hennar flestum eða öllum betur. Til þess hafði hann fórnað starfsþreki sínu og gáfum, og ef honum þótti móður- málið niðurlægt gat hann orðið meinyrtur og beiskur þess vegna eða hlegið kuldahlátri með blóðugu hjarta. Annars var J6n glaðlyndur maður að eðlisfari og var mjög eftir honum sóst á mannamótum eða þar sem menn komu saman til skemmt- unar. Hann var afburða snjall ræðumaður hvort heldur um var að ræða gamanmál sem ósjaldan snertu hann sjálfan eða fræðileg efni. Handritarannsóknir Jóns Helga- sonar mundu sjálfsagt einar sér nægja til að halda nafni hans á lofti. Það eljuverk er í sjálfu sér veglegur minnisvarði. Jóni nægði það þó ekki. Um það lauk var hann kominn f tölu öndvegisskálda fs- lenskra. Þekking hans og leikni í meðferð fslensks máls lagði auðvit- að til þess drjúgan skerf, og á það ekki síst við um þýðingarnar, en hann átti lfka skáldskaparneistann, þá guðlegu gjöf, heitar og hreinar tilfinningar sem gefa bestu ljóðum hans varanlegt gildi. Hann var í rauninni einnar bókar skáld eins og þeir Bjarni og Jónas á fyrri öld. íslendingar höfðu fyrr og síðar ort margt í Danmörku, og vakinn í bestu kvæðum Jóns er oft og einatt sú meinsemdarreynsla að dveljast svo fjarri ættjörð sinni og bera þó landslagið, þjóðlff og tungu hennar í huga hvar sem leiðir lágu. Kvæði Jóns Helgasonar munu reynast líf- seig með seiði sínum og galdri ef forsjónin vill á annað borð unna þjóð vorri og menningu einhverrar framtíðar. Jón Helgason bjó í Kaupmanna- höfn um tæpra sjötíu ára skeið við sæmileg kjör og góða heilsu lengst af. Honum féll þar vel í námunda við fornritin og var sáttur við Jón Helgason I vorþeynum Á meðan brimið þvær hin skreipu sker og skýjaflotar sigla yfir lönd, þá spyrja dægrin: Hvers vegna ertu hér, hafrekið sprek á annarlegri strönd? Það krækilyng sem eitt sinn óx við klett og átti að vinum gamburmosa og stein, er illa rætt og undarlega sett hjá aldintré með þunga og frjóa grein. Hinn rammi safi rennur frjáls í gegn um rót er stóð í sinni moldu kyr, en öðrum finnst sig vanta vaxtarmegn þótt vorið fljúgi í lofti hraðan byr. Drýpur af hússins upsum erlent regn, ókunnir vindar kveina þar við dyr. í djúpum míns hjarta í djúpum míns hjarta er örlítið leynihólf innst, sem opnast af skyndingu þegar mig varir minnst, og hugskotsins auga með undrun og fögnuði sér eitt andartak birtast þar mynd síðan forðum af þér. Ég sá þig í morgun, og mjög varst þú orðin breytt, svo myndin gat tæplega heitið að líktist þér neitt, og áður en varði var hugur minn fullur af hryggð við hverfulleik blómsins og aldursins viðurstyggð. En aftur er myndin mér auðsýnd jafh-björt og jafn-skýr, og aldrei hefur hún fyrr verið mér svona dýr, því æskan þín horfna og ást mín sem forðum var er í henni varðveitt, og hvergi til nema þar. Þaðvareitt kvöld Það var eitt kvöld að mér heyrðist hálfvegis barið, ég hlustaði um stund og tók af kertinu skarið, ég kallaði fram, og kvöldgolan veitti mér svarið: Hér kvaddi Lífið sér dyra, og nú er það farið. umhverfi sitt. Átti hann marga góðkunningja danska sem kunnu vel að meta gáfur hans og lærdóm, þó að margt væri þeim sjálfsagt lftt kunnugt um fræðimanninn og afrek hans, hvað þá hið rammfslenska skáld. Jón Helgason missti fyrri konu sína, Þórunni Ástríði Björnsdóttur frá Grafarholti, árið 1966, frábæra konu að gáfum og mannkostum sem ótrauð hafði staðið honum við hlið og stutt hann um fjörutíu ára skeið. Varð J6n þá einbúi hniginn að aldri sjálfur, en þrjú börn þeirra hjóna, Bjöm, Helgi og Solveig öll uppkomin og tvö þeirra flutt til ís- lands. J6n gekk síðar að eiga Agnete Loth mag. art. lektor f fornfslensku við Hafnarháskóla. Hefur hún nú fylgt honum og stutt hann yfir sfðasta hjallann. í kvæðinu Til höfundar Hungur- vöku segir Jón svo: Það féll í hlut minn að hyggja um sinn að handaverkunum þfnum, mér fannst sem ættir þú arfinn þinn undirtrúnaðimínum. Þeir voru orðnir margir gömlu mennirnir í jörðu sem áttu arfinn sinn, hið máða letur handritanna, undir trúnaði Jóns Helgasonar. Hann líktist mörgum ættmennum sfnum f því að fara vel með verð- mæti og vera reiðumaður. Ég leyfi mér að vona að hann hafi nú hitt vin sinn og skjólstæðing, sjálfan höfund Hungurvöku og farið vel á með þeim, þótt Jón teldi slíkt fremur ólfklegt í kvæði sfnu. Kannski hafa þeir nú sameiginlega leyst til fulln- ustu þær gátur og flækjur sem Jón barðist við sem best hann kunni. Trúnaður hans við hlutverk sitt verður ekki vefengdur. Hvíli hann í friði. Andrés Björnsson Nemandi í íslenzkum fræðum við háskólann í Reykjavík um 1960 vissi að sjálfsögðu eitthvað um Jón prófessor Helgason í Kaupmanna- höfn, kannaðist við talsvert af fræðilegum ritum hans og útgáfum texta bæði frá miðöldum og síðar, og einhverjar fræðilegar tímarita- greinar. Nokkurt slangur af slíkum ritum hlaut þessi nemandi að hafa lesið eða kynnt sér til að auka 1899-19861
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.