Morgunblaðið - 23.01.1986, Blaðsíða 16

Morgunblaðið - 23.01.1986, Blaðsíða 16
16 MORGUNBLADID, FIMMTUDAGUR 23. JANÚ AR1986 Fjármögnun námslána Um fjárhagsáætlanír Lánasjóðs íslenskra námsmanna eftir Guðmund Sæmundsson Umræða síðustu daga gefur til- efní til þess að gerð sé nokkur grein fyrir fjármálum Lánasjóðs íslenskra námsmanna, fjárhagsáætlanagerð og þeim atriðum sem áhrif geta haft á fjárþörf hans. Undirritaður hefur starfað hjá Lánasjóði sl. eitt og hálft ár, m.a. við fjáriagsáætl- anagerð, og telur sig því þekkja betur til þeirra mála en ýmsir sem hafa haft um þau stór orð að undan- förnu. Ábyrgð stjórnar í upphafi skal það aðeins áréttað hér sem komið hefur fram I fjölmiðl- um að starfsmenn sjóðsins verða ekki dregnir til ábyrgðar fyrir gerð fjárhagsáætlana, hvorki fram- kvæmdastjóri né aðrir sem hjá sjoðnum starfa. Það er afdráttar- laust í lögum og reglugerð um sjóð- inn (5. g r. laga nr. 72/1982, og 8. gr., 11. gr. og 12. gr. reglugerðar nr. 578/1982) að öll slík vinna er á ábyrgð stjórnar sjóðsins og skal unnin undir eftiriiti og umsjón hennar. Formenn sjóðsstjórnar hafa líka staðið við sinn hlut í því máli með því að taka fullan þátt í áætl- anagerðinni. Það vekur hins vegar athygli í umræðum síðustu daga að meirihluti núverandi sjóðsstjórn- ar veigrar sér við að talca á sínar herðar þá ábyrgð sem hún ber á fjárhagsáætlunum vegna ársins 1985. Tók þó núverandi formaður fullan þátt í þeirri áætlanagerð síð- ari hluta ársins. Fulltrúar fjármála- ráðherra hafa þó lýst yfir ábyrgð sjóðstjórnar á áætlunum. Helstu þættir fjármálanna Fjárþörf sjóðsins er ofin úr tveim meginþáttum: A) Úthlutun námsaðstoðar skv. lögum um námslán og náms- styrki (sem Alþingi setti síðast árið 1982), reglugerð (sem menntamálaráðherra setur og breytir) og úthlutunarreglum (sem stjórn sjóðsins gerir tillögu um og menntamálaraðherra staðfestir árlega), — B) Afborgunum og vöxtum af lán- um (aðallega erlendum) sem sjóðurinn hefur verið látinn taka síðustu 7 árin fremur en að veita til hans nægu fé á fjárlög- um. Þessu til viðbótar má nefna launa- og rekstrarkostnað sjóðsins, sem talsvert hefur verið ræddur að undanförnu. En þar sem sá þáttur nemur ekki nema litlu broti heild- árfjárþarfarinnar (innan við 2%) verður honum sleppt í þessari umfjöllun, einnig innheimtu náms- lána, sem er helsta tekjulind sjóðs- ins, að ríkisframlagi slepptu. Námslánin Aðalútgjöld sjóðsins eru að sjálf- sögðu fólgin í veitingu námslána. Við áætlanagerð um fjárþörf vegna námslána verður að byggja á fyrri reynslu og reyna að spá í líklega þróun, t.d. varðandi verðlag, gengi, tekjur námsmanna, félagslega skiptingu, fjölda námsmanna, dreif- ingu á námslönd, námslengd o.fl. Hins vegar má alltaf búast við því að þessar forsendur breytist, ein þeirra, tvær eða jafnvel allar. Þegar slíkt gerist er auðvitað við engan að sakast, heldur verður að taka staðreyndunum eins og þær eru. Og staðreyndirnar eru áð sjóðnum er skylt að úthluta lánum skv. þeim reglum sem æðra sett stjórnvöld hafa ákveðið. Þegar sjóðurinn hefur sent frá sér áætlanir hefur þess alltaf verið gætt að taka skýrt fram áhættuna af því að taka tölur hennar of bókstaflega. Þéss ber þó að geta sem vel er gert. Fyrir til- stilli nýja tölvukerfisins hjá sjóðnum hefur á árinu 1985 verið unnt að fylgjast miklu nánar með öllum hreyfingum útlána en áður. Þar með hefur verið lagður grunnur að enn betri áætlanagerð en áður hjá sjóðnum. Auk þess stendur til að sameina þau forrit sem annars vegar reikna út lánin og hins vegar gefa út skuldabréf fyrir þeim. Þegar sú skipan verður kotnin á, verður öll áætlanagerð miklu auðveldari en áður. Skuldir sjóðsins Frá árinu 1979 hefur sú vonda venja verið tekin upp að láta sjóðinn taka stórar fúlgur að láni. í upphafi var þetta gert vegna þess að fjár- framlög nægðu ekki, og var þá fyllt upp í skarðið með íántökuheimild. Sfðar varð þetta að venju, þ.e. að gera frá upphafi ráð fyrir að veitt yrði of lítið fé til sjóðsins á fjárlög- um, en bæta svo við með lántökum. Ljóst er að þetta er slæm ráðstöfun og ákaflega óhagkvæm, bæði fyrir sjóðinn og ekki síður fyrir stjórnvöld og þjóðina alla, þvi að auðvitað þarf að greiða öll þessi lán. Féð til að greiða af þessum lánum er ekki tekið af öðru en því fé sem veitt er til sjóðsins og gætu annars gengið til útlána. Þar sem svo skammt er um liðið frá þvf að lán frá sjóðnum voru gerð verðtryggð er þess engin von að sjóðurinn geti næstu árin haft nægar eigin tekjur til að greiða af þessum lánum. Þetta er unnt að staðhæfa þótt mikið starf hafi verið unnið í innheimtumálum sjóðsins, þau séu nú með fullum skilum og innheimtan skili sjóðnum nú þegar margföldu því sem hún gerði fyrir 3—4 árum. Auk þess býður manni í grun að verðtrygging námslánanna hafi ekki verið hugsuð til að standa undir erlendum lánum, heldur til að koma fjárhagslegum fótum undir sjoðinn, þannig að hann yrði minni byrði á skattborgurun- um. Bókhald sjóðsins er ekki fært af starfsmönnum hans sjálfs, heldur er það verkefni Veðdeildar Lands- banka íslands. Þær tölur sem sjóð- urinn hefur sett fram í áætlunum sínum um afborganir lána, eru því byggðar á upplýsingum frá Veð- deildinni. Því miður hafa þessar upplýsingar ekki reynst nægilega traustar. Þá hefur bæst við að Rík- isábyrgðarsjóður (sem hefur milli- göngu um allar lántökur sjóðsins) hefur látið sjóðinn greiða vexti af sumum lánum sinum strax á þvi ári sem þau eru tekin. Þessu hefur sjóðurinn ávallt mótmælt, því að slfkar greiðslur hljóta að minnka raungildi lántökuheimilda ársins. Ákveðið var að bæta yfirlit sjóðs- ins yfir skuldir, vexti og afborganir á árinu 1985.1 febrúar var skrifað bréf til Ríkisábyrgðarsjóðs og óskað eftir nákvæmum skuldalista frá þeim og áætlun um greiðslur ársins. Þeirri beiðni var ekki sinnt. Á grundvelli upplýsinga Veðdeildar- innar var þá settur upp skuldalisti með áætlun um afborganir alls árs- ins. Þetta tókst þó ekki betur en svo að í nóvember kom í ljós að upplýsingar Veðdeildarinnar voru svo ónákvæmar að munaði talsvert miklu. Þá var ákveðið að taka málið frá rótum. Skuldabréfin voru þá sótt til Veðdeildar og farið nákvæm- lega yfir þau hvert og eitt, ásamt öllum kvittunum ársins (sem einnig voru sóttar til Veðdeildar). Þetta verk skilaði þeim árangri að nú hefur sjóðurinn góða yfirsýn yfir skuldir sínar. Hins vegar verður að spá um þróun verðlags og gengis til að áætla afborganir og vexti á næstaári, og slíkar spár eru víst t ótryggara lagi. Fjármálaskrifstofa menntamálaráðu- neytisins AUar áætlanir sjóðsins fara um fjármálaskrifstofu Menntamála- ráðuneytisins og þaðan til Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Endurskoðun Fjárlaga- og- hagsýslustof nunar AUar beiðnir sjóðsins um fjár- framlög og aukafjárveitingar eru endurskoðaðar í Fjárlaga- og hag- sýslustofnun. Það skal viðurkennt að stjórn sjóðsins og starfsmenn hafa ekki alltaf verið hrifnir af aðferðum þessarar stofnunar, t.d. þegar hún leyfir sér að breyta for- sendum áætlana sjóðsins stórlega og á óraunsæjan hátt í þeim tilgangi að fjárveitingar fjárlaga skuli nægja. Tilmælum um að starf sjóðsins skuli miða við fjárveitingar hefur Fjárlaga- og hagsýslustofnun kom- ið á framfæri við menntamálaráðu- neytið. Sjóðstjórnin hefur alltaf litið svo á að hún verði að fylgja lögum, reglugerð og gildandi úthlutunar- reglum og hefur talið að aukafjár- þörf vegna breyttra forsendna yrði mætt með aukafjárveitingum. Hef- ur um nokkurt skeið verið togast á um þetta atriði án endanlegrar lausnar. Við höfum treyst endurmati Fjár- laga- og hagsýslustofnunar, hvað varðar vaxtagjöld og afborganir sjóðsins, enda hefur sá skilningur ríkt milli sjóðsins og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar að ef afborganir skulda færu fram úr áætlunum, yrði því mætt með viðeigandi ráð- stöfunum. Gangurfjármálanna vegna ársins 1985 Við skulum nú líta á hvernig áætlanagerð sjóðsins gekk fyrir sig vegna fjárhagsársins 1985. AUar upphæðir í töflunni hér að neðan eru f milljónum króna. Þess verður sérstaklega að geta að hér er aðeins gerð grein fyrir þrem þáttum fjár- málanna, þ.e. þeim veigamestu. Liðir sem ég hef kosið að láta Iiggja milli hluta f þessari stuttu grein eru gjaldliðir eins og ferðastyrkir, fjár- festingar og rekstur og tekjuliðir eins og innheimtur námslána og vaxtatekjur. Loks ber þess að geta að áætlun sjóðsins í ágúst 1984 var upphaflega miðuð við verðlag 1984, en hefur hér verið hækkuð til verð- lags á miðju ári 1985 til samræmis. Guömundur Sæmundsson „Áætlanagerð sjóðsins hefur tekið miklum framförum undanfarin misseri. Við lauslega athugxm á gangi fjár- málanna síðustu árin kemur í Ijós að munur- inn er minni nú á áætl- unum sjóðsins og end- anlegri niðurstöðu árs- ins en áður." lögur sjóðsins og birtust niður- stöður hennar í fjárlagafrum- varpinu fyrir árið 1985, sem lagt var fyrir Alþingi haustið 1984. 3) Endurskoðuð fjárlagabeiðni í nóv. 1984. Upphæð fjárlaga- frumvarpsins var alltof lág. Hinn 14. nóv. 1984 sendi sjóður- inn því endurskoðaða fjárlagatil- lögu til fjárveitinganefndar Al- þingis. Þessi endurskoðaða til- laga byggðist á sömu forsendum og maítiilögurnar, nema hvað nú voru forsendur vorsins 1984 komnar inn og haustsins 1984 að nokkru leyti. 4) Fjárlbg fyrir 1985. Fjárlög fyrir árið 1985 voru svo afgreidd skömmu síðar. 5) Fjárhagsspá i maí 1985. Strax í upphafi ársins 1985 var farið að vinna að því að gera nákvæm- Framlög Afborganir Veitt fráríki ogvext.ir námslán LÍN:Fjárbeiðnif.l985 Alþingi: Fjárl.frumvarp LÍN: Endursk. í nóv. 1984 1.288 781 1.178 110 95 104 1.156 679 1.059 Alþingi: Fjárlög LÍN: 27. ágúst 1985 LÍN: 5. des. 1985 1.009 1.191 1.236 106 138 159 895 1.069 1.098 Það sem hlýtur að vekja einna mesta athygli við þessa töflu er að áætlanir Alþingis virðast lengst frá veruleikanum, en áætlanir sjóðsins eru furðu líkar, a.m.k. hvað varðar ríkisframlag og útlán. Mismunur fyrstu og sfðustu áætlunar sjóðsins er t.d. ekki nema 52. m. kr. hvað framlagið varðar, eða 4,2% heildar- þarfar. Mismunur áætlananna í sept. og des. 1985 er ekki nema 45 m.kr. eða 3,6% heildarþarfar. Þetta verður að teljast vel að verki staðið, sé haft í huga hvers konar starfsemi hér er um að ræða, nefni- lega lögbundna aðstoð sem daglegir stjórnendur sjóðsins hafa engin áhrifá. Við skulum nú líta á aðstæður þegar hver áætlun um sig er gerð: 1) Fjárlagabeiðni vegna ársins 1985. Sumarið 1984 lagði sjóð- urinn fram fyrstu fjárlaga tillög- ur sínar fyrir árið 1985. Þær voru hreinar spár, byggðar á árinu 1983 og því sem vitað var um vormisserið 1984. 2) Fjárlagafnunvarpið vegna 1985. Fjárlaga- og hagsýslu- stofnun endurskoðaði þessar til- ari fjárhagsáætlanir en áður höfðu tíðkast. Hinn 21. maí var menntamálaráðherra svo sent bréf, þar sem varað var við því að fjárveiting fjárlaga mundi ekki duga nema rétt fram á haustið. Áætlun þessi byggðist aðallega á forsendum ársins 1984 og þeim tölum sem kunnar voru orðnar um námsárið 1984-85. 6) Fjárhagsáætlun 27. agúst. Menntamálaráðuneytið fór ekki að takast á við þann vanda sem fyrirsjáanlegur var vegna haustlánanna fyrr en í ágúst, þegar nýr stjórnarformaður var tekinn við í sjóðnum, Árdís Þórð- ardóttir. f nánu samstarfi við Árdísi var nú gerð ný áætlun, þar sem reiknað var með að útgjöld sjóðsins ykjust um 200 m. kr., en á móti kæmi u.þ.b. 18 m. kr. hækkun tekna af innheimtu eða aukinni fjárþörf um 182 m. kr. frá fjárlögum. Var áætlunin send ráðherra menntamála í byrjun september 1985. Varðandi námslánin var þessi áætlun byggð á tölum námsársins á undan hvað varðar fjölgun og dreifingu náms- manna, þar sem úthlutun haustsins 1985 var ekki komin í gang og rauntölur um fjölda og upphæðir ekki orðnar kunn- ar. 7) Aukafjárveitingabeiðni í des- ember 1985. Þótt tækist að koma út september-lánum, var Ijóst að nóvember-greiðslur var ekki hægt að inna af hendi, nema til kæmi aukafjárveiting. Nýr menntamálaráðherra var nú tekinn við. Hann brást snar- lega við og voru nú útvegaðar kr. 176.500.000, þ.e. 5,3 m. kr. minna en farið hafði verið fram á. Var þar fylgt tillögum Fjár- laga- og hagsýslustofnunar, sem endurreiknaði okkar útreikn- inga. Þetta nægði til að koma nóvember-greiðslum á áfanga- staði. Við endurmat á stöðu námslána f lok nóvember kom f ljós að þau höfðu hækkað um 30 m. kr. frá þeirri áætlun sem gerð hafði verið áður en haust- misseri hófst. Einnig voru nýjar upplýsingar komnar frá Veð- deild, sem sýndu að mismunur annarra liða, svo sem afborgana og vaxtagjalda mánaðanna ágúst—desember var um 15 m. kr. Niðurstaðan varð sú að enn vantaði 45 millj. kr. eða 3,6% af heildarveltu sjóðsins árið 1985, auk þess sem ekki hafði fengist 511 sú fjárveiting sem beðið hafði verið um í septemb- er-byrjun. 8. Árið 1985 í höfn. Menntamála- ráðherra brast mjög ókvæða við þessum upplýsingum sem til hans komu fyrst símleiðis frá stjómarformanni en síðan í bréfi dags. 5.12. 1985. Vissulega er það skiljanlegt, þegar þess er gætt að hann var þá nýkominn f embætti og alls ekki búinn að átta sig á gangi mála hjá sjoðn- um, né við hvaða erfiðleika hann ætti að etja f áætlanagerð sinni. Og vafalaust hafa samráðherrar hans ekki verið neitt hressir með þessa nýju fjárþörf. En féð barst frá fjármálaráðherra eftir við- ræður hans við tvo stjórnar- menn, Auðun Svavar Sigurðsson og Ólaf Arnarson. Gáfu þeir þar fjármálaráðherra loforð um að gera ráðstafanir til að minnka fjárþörf sjóðsins á árinu 1986 um sömu upphæð. Staðan í áætlanagerð sjóðsins nú Viðbótarfjárþörf í lok ársins hefur verið nokkuð föst regla síð- ustu árin, og stafar hún m.a. af því að Fjárlaga- og hagsýslustofnun telur sig geta minnkað fjárþörfina með þvf að veita til okkar minna fé en við teljum þörf á. Árið 1984 vantaði t.d. í desember um 45 m. kr., en það var um 6,4% af heildar- þðrfþessárs. Áætlanagerð sjóðsins hefur tekið miklum framförum undanfarin misseri. Við lauslega athugun á gangi fjármálanna sfðustu árin kemur í ljós að munurinn er minni nú á áætlunum sjóðsins og endan- legri niðurstöðu ársins en áður. Áætlun 1986 Áætlun sjóðsins fyrir árið 1986 hefur nú verið söxuð f smátt við afgreiðslu fjárlaga. Ýmsar tilraunir eru nú uppi varðandi minnkun fjár- þarfar vegna námslána á árinu 1986. Fjárveitingar til annarra liða eru ekki f samræmi við áætlanir sjóðsins. Vantar þar nokkuð á. Hér er um sama vandamálið að ræða eins og síðustu ár og verður sjóður- inn enn á ný að vona að úr rætist. Mjög nákvæmt módel með áætl- unum um gengis- og verðlagsþróun og sundurliðun allra þátta í starfi sjóðsins er fyrirliggjandi hjá sjóðn- um vegna fjárþarfar 1986. Það er því engin ástæða til að örvænta um áætlanagerð sjóðsins. Hins vegar er fjármögnunarvandamálið óleyst nú í ársbyrjun. — Hvað sem síðar verður. Höfundur atarfar In'á Lánasjóði ísl. námsmanna.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.