Morgunblaðið - 23.01.1986, Blaðsíða 31

Morgunblaðið - 23.01.1986, Blaðsíða 31
MORGUNBLAÐIÐ, FIMMTUDAGUR 23. JANÚAR1986 31 Jón Helgason ídyrum Árnasafns. heimagangur hjá þeim, er ég hef átt leið um Kaupmannahöfn undan- farin ár. Á samskipti mín við þau hjón hefur engan skugga borið og ég minnist dvalar þar í húsi með mikilli ánægju og harma, að nú skuli húsbóndinn vera horfinn af heimi. Fyrir allar samverustundirnar, sem ég og mitt fólk hefur orðið að njótandi á heimili Jóns Helgasonar, verð ég ævinlega þakklátur. Þótt elli væri að nokkru farin að sækja að Jóni Helgasyni, var hann enn hinn ernasti andlega, þegar ég átti nokkra dvöl á heimili hans á Kjærstrupvej fyrir ríflega ári. Eins og alltaf áður var Jón mér mildur og hlýr í viðmóti og spjallað var sem fyrr um margvísleg efni. Enn lifði með honum frásagnarlistin og sú gamla gráglettni, sem_ ég hafði svo oft notið um dagana. Ég innti hann m.a. eftir gömlum gamankvæðum frá fyrri árum, sem hann gerði þó lítið úr og vildi lítt hafa í hámælum, kvaðst hafa gleymt þeim, enda átt við á sérstakri stundu og stað. Ég minnti hann á, að hann mundi lík- lega hafa verið fyrsti íslendingur- inn, sem ort hafði um bolsann Lenin á sinni tíð, þ.e. um 1920, af því tilefhi er Henrik Ottósson (Siemsen) kom til Hafnar eftir ferð til Rúss- lands. Síðan langaði mig að gamni að heyra braginn af vörum Jóns sjálfs. Er ég hafði rifjað upp upp- hafið, tók Jón hægt og sígandi við, og flutti fram kvæðið með sinni sérstæðu röddk sem mér verður æ í minni: „Um Lenin, sem ríkir í rauðustum heim og refsar með blóðugu straffi; ég yrki mitt kvæði af ástæðum þeim að ððlingur sá gaf mér kaffi; og með því var framreitt hið finasta brauð eins og framast var kostur að torga. Það var lagsmaður Siemsen, sem lostætið en Lenin mun þurft hafa að borga. í austrinu hervæðist harðsnúið lið og hanarnir blóðrauðu gala, því líta menn víða í löndunum við, um Lenin er veríð aiHala. Mig furðar ekki á þó að frægð þessa manns sé flogin um gjörvallar álfur, fyrst svona er aumasti húskarlinn hans, hvílíkur mun hann þá sjálfur." Þetta var sannarlega ógleyman- leg stund, og ég hafði óljósan grun um, að brugðið gæti til beggja vona, að fleiri yrðu slíkar. Það var mér mikið ánægjuefni að geta endurgoldið góðvild og gestrisni Jóns Helgasonar að nokkru í minn garð og minna, með því að taka á móti honum og Agnete, þegar hann átti leið til ís- lands. Þá átti ég þess kost að fara með honum út á landsbyggðina. Er mér sérstaklega minnisstætt er við eitt sumarið ókum með honum og Agnete austur til Þingvalla og víðar um Arnessýslu og komumst að Haukadal í Biskupstungum, hinu forna fræðasetri, en þangað hafði Jón aldrei komið áður. Ég veit, að það var eftirminnileg stund fyrir hann að standa þar i sporum Ara fróða í fyrsta sinn á langri ævi og fá litið það landslag, sem sagnarit- arinn hafði fyrir augum átta öldum fyrr. Kannski hefur hann þá minnzt upphafs ljóðsins sem hann orti til höfundar Hungurvöku: „Hér stíg ég enn mínum fæti á fold og fylli lungun í blænum, en þú ert örlítil ögn af mold undir sverðinum grænum." Á síðasta ári varð Jón Helgason fyrir áfalli á heilsu sinni, sem á tiltölulega skömmum tíma lagði hann að velli. Skáldið Jón Helgason hafði heyrt „bjöllunnarhreim á hurðinni minni til marks um gestinn, sem hljíiður sækir mig heim í hinzta sinni", svo sem hann hafði ort í ljóð sínu „Elli". Við fráf all Jóns Helgasonar vil ég og fjölskylda mín senda konu hans Agnete og börnum Jóns, Solveigu, Helga og Birni og þéirra fjölskyld- um okkar innilegustu samúðar- kveðjur. A kveðjustund þakka ég Jóni Helgasyni áratuga vinskap og kynni, sem aldrei mun fyrnast yfír í huga mínum. Fyrir fræðin og ljóð- in hlýtur öll þjóðin að þakka. Einar Laxness Nú er Jón Helgason fallinn frá, sá maður sem mér þótti jafnan öðrum betur á verði, þegar rang- færslur voru annars vegar eða hæpnar tilgátur. Fáum hef ég kynnst sem höfðu jafn ríkt í huga að leiða ekki aðra á villigötur með fræðum sínum og skrifum. Starf Jóns þau ár sem ég þekkti best til var framar öðru að skorða undir- stöðuna, kanna handrit og gera efni þeirra aðgengilegt í traustum útgáfum. Að þessu vann hann sleitulaust. Um afraksturinn þarf ekki að spyrja. Bækur Jóns' frum- samdar, útgáfur sem hann gerði úr garði og ritgerðir hans eru margar kunnar þeim sem láta sig nokkru varða íslenska menningu. Ritverk Jóns og þá ekki síst margar og vandaðar útgáfur frá hans hendi munu halda á loft minningunni um óvenjulega gáfaðan og fjölhæfan vísindamann. Jón lifir áfram í verk- um sínum, en margir sakna vinar í stað, þar sem var maðurinn sjálfur. Þeim sem þetta skrif ar er minnis- stæður haustdagur fyrir mörgum árum, ungur maður í ókunnri borg nýkominn frá prófborði og hugðist feta í fótspor fjölmargra landa fyrr og síðar og setjast inn á Árnasafn við lestur íslenskra handrita. Leiðin var ekki auðrakin, aðeins lítið spjald hjá látlausri dyrabjöllu sem sýndi hver staðurinn var. Þar opnuðust dyr og mér var hleypt inn. Persónu- leg kynni af Jóni Helgasyni voru engin. Ég hafði heyrt hann flytja eigin kvæði og kvæði nokkurra skálda frá síðari öldum og hlýtt á fyrirlestur sem hann hélt heima um íslensku handritin (British Museum í London. Það var mér ofarlega í huga þegar inn kom og ég stóð skyndilega andspænis skáldinu og fræðimanninum sem hér réði ríkj- um. Jón heilsaði kumpánlega, eins og við værum sveitungar og hefðum þekkst lengi. Mér var vísað til sætis við borð sem átti að vera vinnustað- ur minn um veturinn. Þeir urðu átta talsins. Þegar ég rifja upp kynnin við Jón Helgason þessi ár í Kaupmanna- höfn er margt sem kemur upp í hugann. Ekki treysti ég mér til að draga upp mynd af honum í fáum orðum, og ekki þótt í lengra máli væri. Jón var áreiðanlega geðríkur maður, og það varð mér fljótlega ljóst að fas og yfirbragð var iðulega ekki annað en gríma dulinna tilfinn- inga. Jón gat verið hrókur alls fagnaðar og sagði sögur flestum öðrum betur. Það er alkunna. En það sem mér er hugstæðara er hlýj- an í viðmóti og alúðin sem var svo snar þáttur í skapgerð Jóns. Ég minnist aldrei annars í okkar við- kynningu. Varla barst svo bréfmiði frá Jóni að ekki mætti finna ylinn bak við línurnar. Það bar oft gesti að garði í Árnasafni, námsfólk kom hvaðanæva að og fræðimenn með rannsóknarverkefni sem vörðuðu fslenskar bókmenntir fyrri alda. Öllu þessu fólki var Jón innan handar, stöðugt tilbúinn að ræða fræðileg vandamál sem upp komu og miðla öðrum af þekkingu sinni og kunnáttu. Jón Helgason hafði flesta kosti fræðimannsins. Hann var óþreyt- andi eljumaður, skarpskyggn með afbrigðum og kunni vel til verka. Hann var agaður í vinnubrögðum og bjó yfir víðtækri þekkingu á rannsóknarsviði sínu, sem var í raun og veru bókmenntir og tunga 5s- lensku þjóðarinnar frá upphafi. Yfirsýnin var næsta ótrúleg. Og þó virtist Jón aldrei sjá í tímann sem fór í að greiða úr smávægilegustu vandamálum. Hroðvirkni átti ekki upp á pallborðið hjá honum. Jóni var einkar lagið að setja fræðilegt og stundum flókið efhi fram á skýr- an og skipulegan hátt. Þar naut fræðimaðurinn skáldsins. Annað sem mér pótti einkenna Jón var djúpstæð þjóðerniskennd. Hún kom fram í orðum og gerðum og mótaði viðhorf hans til flestra hluta. Jóni var hlýtt til allra íslend- inga, sama á hvaða ðld þeir voru uppi. Þótt margt fólk sæti tíðum í Árnasafhi og fengist við verk af ólíkum toga, hygg ég að Jón hafí fylgst gjörla með öllu sem þarna var unnið. Þar kom til fræðilegur áhugi hans og forvitni, sem ekki átti neitt skylt við hnýsni. Okkar kynni urðu nánust þar jsem við sát- um frammi á gangi í Árnasafni og reyktum saman pípu. Oftast var setið þegjandi yfir blöðum og bók- um, en skotið inn orðum á milli. Þá sætti ég lagi, ef ég þurfti að ræða við Jón um rithönd eða nafn á spássíu í handriti, og aldrei stóð á honum að leggja frá sér verkefnið um stund og taka upp vandamál mitt í staðinn. Jón Helgason stjórnaði og skipu- lagði útgáfustarfsemi Árnastofnun- ar í Kaupmannahöfn frá því að henni var komið á fót 1956 og þar til hann lét af störfum fyrir aldurs sakir. Starfsemin var gróskumikil, og kom sér vel að Jóni var sýnt um að vekja áhuga á fræðum sínum og kunni einnig að telja kjark í fólk þegar reyna tók á þolrifín. Fræða- störfin virtust eiga hug Jóns allan á þessum árum. Um kvæði sín ræddi hann fátt, og var sem komið væri við opna kviku ef að þeim var vikið. Þau voru skriftamál fræði- mannsins við samtíð sína og óður hans til þjóðarinnar og landsins, sem hann fékk ekki gleymt og vildi ekki gleyma nokkra stund, þótt atvikin höguðu því þannig að hann hefði búsetu f erlendu landi. Þar bjó hann sér íslenskt umhverfí heima jafnt sem heiman og starfaði langa ævi í návist íslenskra bóka og í þágu íslenskra bókmennta og íslenskrar tungu. Umhyggjan fyrir öllu íslensku kom líklega gleggst í Ijós í viðhorfí Jóns til íslenskunnar. Málspjöll þoldi hann hvorki sjálfum sér né öðrum. ÖHum aðstandendum Jóns votta ég einlæga samúð við fráfall hans. Jón Samsonarson Með Jóni Helgasyni prófessor er hniginn að foldu einn mesti fræði- manna-öldungur og eitt mesta ljóð- skáld íslands á þessari öld, á 87da aldursári sfnu. Hann var fæddur 30. júní 1899 á Rauðsgili í Borgarfírði, sonur Helga Sigurðssonar og Valgerðar Jónsdóttur. Hann var bráðþroska og námgjarn, varð stúdent frá Menntaskólanum í Reykjavík á sautjánda ári, sigldi samsumars til náms í Kaupmannahöfn og átti þar heima alla stund síðan. Hann varð doktor frá Háskóla íslands 1926 fyrir bók sína um Jón Ólafsson frá Grunnavík, forstöðumaður Árna- safns í Kaupmannahöfn árið eftir, og prófessor í íslenskri tungu og bókmenntum við Kaupmannahafn- ar-háskóla þrítugur að aldri, 1929. Þegar hin nýja Árnastofnun f Kaupmannahöfn var sett á laggir árið 1956 var Jón sjálfkjörinn fyrsti forstöðumaður hennar, og gegndi liaiin þessum embættum uns hann hlaut að láta af þeim fyrir aldurs sakir. Þegar á námsárum sínum tók Jón að fást við rannsóknir og útgáfu handrita. Upphafíð var það að hann var ráðinn aðstoðarmaður norsks fræðimanns við að búa til prentunar Ólafs sögu helga hina miklu, sem svo er nefnd. í reynd sá Jón alger- lega um þetta verk. Það tók hanri rúma tvo áratugi, og mættu ýmsir æðikollar nútímans gera sér ljóst að slík verk eru ekki hrist út úr erminni, ef vel á að vinna. En um útgáfu Ólafssögunnar hefur og verið sagt að hún hefði verið gott ævistarf eins manns. Og jafnframt vann Jón margt annað á þessum árum. Hann tók öll sín próf á ungum aldri og hlaut háan embættisframa, eins og ég gat um. Hann bjó til prentunar Heiðrekssögu (1924), Ljóðmæli Bjarna Thorarensen í tveimur bindum (1935) og tvö bindi r íslenskra miðaldakvæða (1936). Hann ritaði sígilt verk um Málið á Nýja testamenti Odds Gottskálks- sonar (1929) og norræna bók- menntasögu sem hann vann á þess- um árum, og fjöldi verka stórra og smárra sem hann innti af höndum síðar á ævinni, allt til þess er kraft- ana þraut á síðast liðnu ári. Jón var brautryðjandi nýrra að- ferða við útgáfu íslenskra handrita. Hann gerði þá kröfu að hverja út- gáfu skyldi vanda svo vel að þar þyrfti helst ekki framar um að bæta, þar kæmi fram öll nauðsynleg vitneskja sem í handritunum og um þau væri að fínna. Allir starfsmenn Árnastofnana í Kaupmannahöfn og Reykjavík eru lærisveinar Jóns, flestir beinlfnis, aðrir óbeint. Auk þeírra útgáfuverka sem hann hefur unnið sjálfur hefur hann annast ritstjórn eða yfírumsjón mikilla safna af fræðiritum, íslenskum textum og ljósprentunum sem út hafa komið í Kaupmannahöfn um margra áratuga skeið, og skipta þessar bækur mörgum tugum binda. Sjálfur á ritstjórinn furðu- lega mikinn þátt í öllum þessum verkum. Útgefendur sem unnið hafa undir handleiðslu Jóns hafa komið frá mörgum löndum, og hafa áhrif hans og aðferðir við útgáfur þannig borist út um allan heim þar sem stunduð eru íslensk og norræn fræði. Árið^ 1939 kom út kvæðabók Jóns, Úr landsuðri, og með þeirri bók hlaut hann þegar sess með höfuðskáldum Islands. Ljóðin voru aftur gofin út með viðaukum og nokkrum úrfellingum 1948. Sfðar birti Jón söfn þýðinga sígildra er- lendra kvæða (1962 og 1976). Margir hafa harmað að hann skyldi ekki leggja meiri stund á skáldskap- inn síðar á ævinni, svo glæsilega sem hann hleypti úr hlaði. En þetta er skiljanlcgt, svo hlaðinn sem hann var af embættis- og útgáfustörfum. Og það er víst að kvæði hans hin bestu munu lifa meðan íslensk tunga er töluð. Hann var einnig meistari f meðferð óbundins máls og vandaði málfar sitt, bæði mælt og ritað, að hætti 19du aldar manna, svo sem Sveinbjarnar Egils- sonar og Konráðs Gfslasonar. Hann þoldi illa að heyra bögumæli og erlendar slettur og brást þá stund- um við af mikilli þykkju. Hygg ég að í ritum hans sé fáar setningar að fínna sem ekki hefðu getað staðið í einhverju fornritanna. í þessu efni var hann öðrum rit- höfundum til fyrirmyndar og hafði mikil áhrif á aðra höfunda, allt frá Halldóri Laxness til minni bóga. Jón Helgason var tvíkvæntur. Fyrri kona hans var Þórunn Björns- dóttir frá Grafarholti í Mosfells- sveit, og eignuðust þau þrjú börn sem öll lifa föður sinn. Síðari kona hans, sem lifir eiginmanninn, var Agnete Loth, magister og lektor við Árnastofnun í Kaupmannahöfn. Jónas Kristjánsson Mér barst til eyrna og augna í sjónvarpinu á sunnudaginn, að vin- urinn minn Jón Helgason væri fall- inn. Ekki kom það mér alveg að óvörum, því að Solveig dóttir hans sagði mér fyrir nokkrum mánuðum, 11899-19861
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.