Morgunblaðið - 21.12.1986, Blaðsíða 30

Morgunblaðið - 21.12.1986, Blaðsíða 30
30 MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 21. DESEMBER 1986 Laufabrauð Er orðabók Jóns Ólaf ssonar frá Grunnavík elzta heimild um þessa þjóðlegu brauðgerð, sem teng- ist jólum og þorrablótum? Mjög er orðið vinsælt að búa til laufabrauð fyrir jólin, og sums staðar einnig fyrir þorrablót. Svo er að sjá sem siðurinn að gagn- skera munstur í þunnar kökur sé alíslenskur. Að minnsta kosti er hvergi kunnugt um svipað brauð erlendis. Utflúruð brauð ýmiss konar tíðkast að vísu í grannlöndum okkar, en öll munu þau matarmeiri og með annarri gerð en laufakökurnar íslensku. Ekki verður nú vitað hve langt er síðan fyrst var skorið laufa- brauð á íslandi. Til skamms tíma hefur elsta heimild um það verið talin frá 1772, er Bjarni land- læknir Pálsson hélt Sir Joseph Banks og fylgdarliði hans veislu á heimili sínu í Nesi við Seltjörn haustið (6. október) 1772, mið- degisverð sem gestirnir höfðu óskað eftir að framreiddur væri „öldungis eins" og fyrir íslend- inga. Segir um málsverði þessa í ævisögu Bjarna, ritaðri 1799 af Sveini Pálssyni, tengdasyni hans, og útgefinni að Leirárgörð- um aldamótaárið 1800, að þeim hafi verið borinn margs konar íslenskur matur, án þess þó að tekið sé fram að hann væri al- gengur, í lokin silungur og laufabrauð. Til „áréttis" fengu menn hákarl og hvalrengi, en við það kváðu þeir hafa misst alla matarlyst! Þess skal getið að í frásögn af matarboði þessu eftir einn gestanna, Uno von Troil, síðar erkibiskup í Uppsölum, prentaðri þar í borg 1777, er laufabrauð ekki nefnt heldur bakelse, þ.e. kökur eins og segir í íslensku útgáfu ritsins, Bréf frá íslandi, 1961. Fyrir nokkrum árum — nánar til tekið snemma árs 1979 — veitti ég því athygli í seðlasafni Orðabókar Háskóla íslands að laufabrauð var nefnt í íslensk- latnesku orðabókarhandriti, AM 433 fol., eftir Jón Ólafsson frá Grunnavík (f. 1705, d. 1779). Bókina samdi hann að mestu á árunum 1734—1754, kaflann þar sem laufabrauðið kemur fyrir líklega um 1736, eftir því sem segir í doktorsritgerð Jóns Helga- sonar um Jón frá 1926. Hér er því um liðlega þrjátíu árum, jafn- vel um sex og hálfum tug ára eldri heimild að ræða en ofan- greinda veislufrásögn í ævisögu Bjarna, miðað við ritun. Lýsing Grunnavíkur-Jóns á laufabrauði er svohljóðandi: „lavfa bravd, panis frondosus, qvi é puro tritico depsatus, tenuis qvidem, sed variis formis et figuris dissecatus, et butyro unctus igne coq- vitur, estqve iilis panis dulc- iarius." A ísiensku, í þýðingu sem dr. Jakob Benediktsson, fyrrverandi forstjóri Orðabókar Háskólans, var svo vinsamlegur að láta mér í té — en hann vann það þrek- virki að taka upp orð og orðskýr- ingar Jóns og færa á seðla hjá stofnuninni — er skilgreiningin á þessa leið: „Laufa brauð, laufótt brauð, sem hnoðað er úr hreinu hveiti, en þunnt og útskorið með margvísiega löguðum myndum, smurt með smjöri og soðiðyfir eldi; það erþeim [þ.e. Islendingum] sæta- brauð." Að þessari heimild fundinni má telja að laufabrauð sé að minnsta kosti um 250 ára gam- alt með íslendingum, en hver veit nema enn eldri heimildir eigi eftir að koma í ljós ef vel er leit- að í gömlum skjölum? í ævisögu Bjarna læknis er ekki getið um efni eða gerð laufa- brauðsins sem borið var hinum erlendu gestum 1772. En athygl- isvert er að bæði í orðabók Jóns Grunnvíkings og elstu íslensku matreiðslubókinni, Einfaldt Matreidslu Vasa-Qver, fyrir heldri manna Húss-freyjur, sem Magnús Stephensen að eigin sögn tók saman og gaf út, að vísu undir nafni mágkonu sinnar, að Leirárgörðum árið 1800, þ.e. sama ár og ævisaga Bjarna kom út þar, er laufabrauð sagt vera úr hveiti og soðið í smjöri. Virð- ist mér þetta benda til að laufa- brauð hafi, á 18. öld að minnsta kosti, fremur verið á borðum efnameira fólks en alþýðu manna, því að á síðari tímum, þarf ccki meira ad segja." Því miður lýsa hvorki Jón Grunnvíkingur né konferensráðið skurðinum á laufabrauðinu nánar en fram kemur hér að framan. Ekki eru heldur kunnar nákvæm- ar lýsingar á laufabrauðsskurði frá 19. öld. í frásögn eftir Ólaf Davíðsson prentaðri í Huld 1893, segir aðeins að í brauðið hafi verið skorið „alls konar útflúr, með hnífum og öðrum verk- færum, svo sumar kökurnar eru ekki annað en rósaverk, sem kökuröndin heldur saman," eins og þar stendur. Ekki verður þó vitað hvort skurðurinn á 18. og 19. öld hafí verið með líkum hætti og við þekkjum frá þessari öld, þótt gera megi ráð fyrir að svo hafí verið að minnsta kosti að einhverju leyti. Elsta heimild þar sem ítarlega eru rædd og útlistuð skurðar- ¦K ? ¦ *rm+ "*x.-m »:''.* h %í/ > ^•¦m BL . r».£ ¦ '< , t* - , Æ m SlrV 'v _^fi t $ ••¦# i m 1L% ¦»¦¦: ^'<--JI 1 # "1 Ji »•? '-•¦ ^l mr í < ¦ ^B V%\ :;;3^ ¦ ':im-m 1 ^ ^.^..1 Ha **' JK Was JF: |L -'•>> <<; A r %;i *¦*' % 1 **>.¦ .,-/-''*""•*"".:. •* 1 m, <*• *••¦ H m, *r f.. «.?•«.•.•: ;•;.;.; j Æ r ¦*£'''¦=* f * >4 * 1 [ <: *V'','*/•. <¦>] | i'i í* *•> j ¦*.*". f'f >l. J IflSN* ~*H Bp. ^tB m m» —m 9* wm mm. M 7|J7 _m Mismunandi skorið laufabrauð. Ljósmynd: Kristján Pétur Guðna- son, 1973. Bókmerki ásamt skýringarmyndum. Úr föndurbók eftir Lagertha Broch, Morskab for bern, prentaðri í Kristjaníu 1909. Laufabrauð með rós og bóndaskurði. Teikningar: Jenný E. Guðmundsdóttir. að minnsta kosti á seinni hluta 19. og byrjun 20. aldar, var það yfirleitt haft úr rúgmjöli og steikt í tólg. Magnús konferensráð hef- ur að vísu þau orð um kökurnar, að þær séu algengar, en á þar sennilega við meðal þeirra sem bókin var ætluð samkvæmt titli hennar, þ.e. heldra fólks. Frásögn Magnúsar af laufa- brauði er á þessa leið: „Laufa-braud edur kökur af hveiti-deigi, vættu í sikur- blandinni góðri mjólk edur rfóma, útskomarýmislega, og soðnar í bræddu smjöri, eru svo algengin, ad frá þeim munstur í laufakökum er raunar aðeins rúmlega fimmtíu ára göm- ul, ágæt grein Jóhannesar Frið- laugssonar frá Pjalli, „Laufa- brauð," sem birtist í Skinfaxa 1930. Er þar bæði lýst kökugerð- inni sjálfri og skurðinum, svo og birtar myndir til skýringar og af ýmsum nafngreindum munstr- um, svo sem bóndaskurði, skammdegissól, rós, bóndabæ,- jólatré og músaslóð. Einnig greinir Jóhannes frá því að al- gengt hafi verið að skera í kökurnar áletranir ýmsar, svo sem gleðileg jól og góða nótt, og enn fremur fangamörk. Hafa Laufabrauðsskurður, skýringarmynd. Skorið í kökuna tvöfalda, henni flett sundur og öðru hvoru laufi brett upp. Úr Húsfreyj- unni, 4. tbl. 1973. bók fyrir börn sem út kom í danskri þýðingu í Kristíáníu 1909, Morskab for born, eftir Lagertha Broch, en á bókmerkj- um þessum eru klippt og uppbrett lauf nákvæmlega sömu tegundar og á laufabrauðunum íslensku! PRENTUÐHEIMILD- ARRIT Björnsson, Arni. Saga daganna. Hátíðir og merkisdagar á fslandi og uppruni þeirra. Reykjavík, 1977. Broch, Lagertha. Morskabforbern. Krist- iania, 1909. Davíðsson, Ólafur. „Venjur. Viðbætir við þjóðsögur Jóns Árnasonar, II. 567-581," Huld. Safn alþýðlegra fræða íslenskra, III. Reykjavík, 1893. Bls. 44-63. Friðlaugsson, Jóhannes. „Laufabrauð," Skinfaxi, 21: 191-198, 1930. Helgason, Jón. Jón Ólafsson frá Grunnavík. Safn fræðafjelagsins, V. Kaupmannahöfn, 1926. Pálsson, Sveinn. Ævisaga Bjama Páls- sonar, sem var fyrsti Landphysikus á íslandi. Leirárgórðum við Leirá, 1800. — 2. útg. Akureyri, 1944. Stephensen, Magnús. „Autobiographia Drs. Magnúsar Stephensen. (Brot)," Tímarit hins Islenzka bókmenntafélags, IX. Reykjavík, 1888, bls. 197-268. Stephensen, Marta María. Einfaldt Mat- reidslu Vasa-Qver, fyrir heldri manna Húss-freyjur. Leirárgörðum við Leirá, 1800. von Troil, Uno. Bref rðrande en resa til Island MDCCLXXII. Uppsala, 1777. - ísl. útg. Bréffrá fslandi. Reykjavík, 1961. munstur af þessu tagi haldist fram á okkar daga. Eins og alkunnugt er, eru flest skurðarmunstrin gerð úr röðum af skásettum laufum sem mynda nokkurs konar fléttur þegar búið er að bretta upp öðru hvoru þeirra með sérstökum hætti. Ekki þekkjast hliðstæður við til- svarandi fléttur í erlendri brauð- og kökugerð, og mætti því ætla að hér væri um séríslenska skrautgerð að ræða. Svo er þó ekki, þótt einungis hafi fundist hliðstæða úr alls óskyldum efhi- viði. Eru það bókmerki úr pappír sem greint er frá í þýskri föndur- Texti Elsa E Guðjónsson
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.