Morgunblaðið - 08.06.1988, Síða 20

20
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 8. JÚNÍ 1988
Aðalfundur VSÍ:
Afkoma atvinnulífsins
ekki lakari í fimmtán ár
Friðrikssonar, formanns VSÍ
Ræða Gunnars J
Ágætu gestir, góðu félagar.
Sviptingar í stjómmálum, kjara
málum og síðast en ekki síst efna-
hagsmálum hafa sett mark sitt á
íslenskt þjóðlíf síðustu misseri. Eft-
ir samfellt uppgangsskeið síðustu
þijú ár hefur slegið í bakseglin og
við blasir, að efnahagslegar þreng-
ingar eru fyrir stafni.
Þriggja ára tímabilið frá 1985
til 1987 var samfellt uppgangs- og
velmegunarekeið í íslenskum þjóð-
arbúskap. Á þessu tímabili jukust
þjóðartekjur okkar íslendinga um
nálega 20% að raungildi og lagðist
þar allt á eitt; mikill afli og stöðugt
hækkandi verðlag á útflutningsaf-
urðum okkar samfara stórkostlegri
verðlækkun á olíu og lækkandi
verðbólgu í viðskiptalöndum okkar.
Allt olli þetta því að verðlag á inn-
flutningi hækkaði til muna minna
en verð á þeim vörum, sem við selj-
um úr landi.
Þetta voru kærkomin umskipti
frá því samdráttarskeiði, sem hófst
hér 1982 og stóð allt fram yfir
mitt ár 1984. Margur myndi því
halda, að tvö til þreföld aukning
þjóðartekna á við það, sem gerst
hefur meðal iðnrílq'a Vesturlanda,
væri slíkur búhnykkur, að hér stæði
atvinnu- og efnahagslíf nú traust-
um fótum og velsæld og ánægja
einkenndi þjóðlífíð. Það mun þó
ugglaust teljast nokkuð orðum auk-
ið, svo ekki sé meira sagt.
Á þessu tímabili tókst okkur að
vfsu að ná nokkrum árangri í að
koma böndum á verðbólguna, en
þessi árangur er þó sorglega Íítill,
því verðlag hækkaði hér um liðlega
90% frá þvi sem það var 1984. Á
sama tímabili hækkuðu ráðstöfun-
artekjur um 170% og kaupmáttur
þeirra er talinn hafa verið 42%
meiri á árinu 1987 en hann var
þremur árum áður. Sfðasta ár lagði
hér mest til, en þá er talið, að kaup-
máttur launatekna hafí að meðal-
tali aukist um allt að 19%, en slíkt
mun einsdæmi meðal þjóða heims.
Þegar þessar staðreyndir um
launaþróun eru virtar, hlýtur það
að teljast til fádæma, að enn séu
þeir til, sem blygðunarlaust full-
yrða, að góðærið hafi sneitt hjá
garði launafólks f þessu landi.
Slíkur málflutningur er svo flarri
öllu sanni, að erfítt er að leggja
trúnað á, að vanþekkingin ein sé
þar að verki. Það hlýtur fleira að
koma til. Það er alvarlegt íhugunar-
efíii að í opinberri umræðu haldist
mönnum það uppi að telja fólkinu
í landinu trú um að kjör þess séu
slæm og fari alltaf versnandi. Stað-
reynd er, að íslensk fyrirtæki greiða
í flestum tilvikum jafnhá og oft
mun hærri laun en greidd eru fyrir
sömu störf í nálægum löndum.
Þetta gildir ekki bara um iðnaðinn
og fískiðnaðinn heldur þorra starfa
í íslensku samfélagi.
Menn segja sem svo að vel kunni
að vera, að launin séu hærri, en
kaupmátturinn sé lakari, því að
dýrtíðin sé svo mikil hér á landi.
Sumt er rétt, annað ekki og örðugt
mun að gera heildarsamanburð á
lífslgörum á milli landa, því neyslu-
mynstur og skattkerfi er svo mis-
munandi frá einum stað til annars.
Þetta skiptir þó ekki öllu máli, því
pijónastofan og frystihúsið fá ekki
hærra verð fyrir afurðir sfnar, þótt
kartöflur og kjöt kunni að vera
dýrara á íslandi en í Bretlandi. Við
lifum á því, sem fyrirtækin afla og
viðskiptamenn okkar erlendis láta
sig það engu skipta, þótt fram-
færslukostnaður almennings á ís-
landi hækki meira eða minna. Þeir
kaupa vörur þar sem þær fást best-
ar og á lægstu verði rétt eins og
við gerum sjálf í daglegu lffí, hvort
heldur er á heimilum eða f fyrirtækj-
um. Því eru takmörk sett, hversu
mikilla hækkana við getum krafíst
af viðskiptavinum okkar. Ef við
göngum of langt í kröfum okkar á
hendur þeim, endar það með því,
að þeir snúa sér annað og við siijum
með sárt ennið.
Ég mun ekki vera einn um það
að óttast, að þetta hafí þegar gerst.
Sérstakar aðstæður, sem m.a sköp-
uðust vegna langvarandi vinnu-
deilna í Kanada og annarra erfíð-
leika f sjávarútvegi þar í landi ásamt
aflatregðu við strendur Noregs og
í Norðursjó, ollu því, að unnt var
að knýja fram ótrúlegar verð-
hækkanir á físki og fískafurðum á
nær öllum mörkuðum á síðustu
tveimur árum. Mikilvægustu afurð-
ir frystihúsanna, flökin, hækkuðu
um allt að 45% í erlendri mynt og
fór það langt fram úr verðþróun á
öðrum matvælum austan hafs og
vestan. Nú hafa aðstæður breyst
og verð á frystum físki á mikilvæg-
ustu mörkuðunum hefur lækkað um
10—20% á síðustu 6 mánuðum.
Verðlag á nýjum físki á uppboðs-
mörkuðum í Evreópu hefur einnig
lækkað til muna ogsama gildir um
saltfísk á mörkuðum Suður-Evrópu.
Hér hefur tvennt komið til. Verðið
var orðið svo hátt, að neytendur
snéru sér að annarri matvöru og
ódýrari og eins hitt, að aðrir fram-
leiðendur, sem bjóða fisk á lægra
verði, hafa komið inn á markaðinn.
Hvort tveggja stuðlar að lækkandi
verði. Fiskur og fískafurðir eru enn
og verða um ófyrirséða framtíð
undirstaða lífskjara á íslandi, þvf
að nær 70% útflutningsteknanna
koma úr hafinu.
Það er full ástæða til að óttast,
að við séum að lifa reynslu olfusölu-
ríkjanna, sm hækkuðu verð á fram-
leiðslu sinni úr hófí fram, svo að
einstaklingar og fyrirtæki um allan
heim kostuðu kapps um að draga
úr neyslunni. Samtfmis hófu aðrir
aðilar olíuvinnslu og offramboð varð
á markaðnum og verðfall var óhjá-
kvæmiieg afleiðing. Þessi reynsla
olíusölurfkjanna kom okkur til góða
sem kaupendum, en það verður
snöggtum erfíðara að endurlifa
reynslu þeirra sem seljendur. Við
kunnum að hafa verðlagt okkur til
tjóns þótt enginn okkar hafí haft á
móti ávinningnum meðan hann
gafst.
Þetta blasir víðar við. Við höfum
skenkt okkur sem þjóð svo höfðing-
leg lífskjör og svo há laun, að verð-
lag á vörum og þjónustu er orðið
það hátt, að viðskiptavinum okkar
erlendis er nóg boðið. Á fagmáli
heitir þetta, að samkeppnishæfíii
fslensks efnahagslífs sé orðin léleg
úr hófí fram. Við sjáum þetta af
því, að æ erfíðara er að selja vörur
úr landi á verði, sem stendur undir
framleiðslukostnaði. Verðlag á
þjónustu hér á landi er orðið svo
hátt, að erlendir ferðamenn eru
famir að heykjast á því að sækja
landið heim. Það er um margt gimi-
legra fyrir Þjóðveija að fara í 15
daga ferð um Kína, en vikuferð til
íslands, þegar verðið er hið sama.
Við reynum sjálf, því að íslenskar
iðnaðarvörur hafa allt of víða orðið
að láta undan síga fyrir innfluttum
vörum því verðið á þeim innfluttu
er það lágt. Þess em meira að segja
dæmi, að stéttarfélög, sem háð
hafa verkföll til að knýja á um
hækkun launa og þar með kostnað-
ar hjá fslensku flugfélögunum, hafí
kosið að versla við erlend flugfélög,
því að þau hafí getað boðið lægra
verð. Þessi smásaga er e.t.v.
gleggsta dæmið um það öngstræti,
sem umræður um efnahags- og
kjaramál hér á landi hafa ratað í á
liðnum misserum, þegar kröfumar
um hækkun launa hafa dunið á
fyrirtækjunum, en framleiðslu-
kostnaðurinn orðinn svo hár, að
kröfugerðarmennimir reyna það
sjálfír og snúa sér annað um við-
skipti.
Eg hef hér í löngu máli Qallað
um þá örðugleika, sem mér virðast
blasa við í íslensku efnahags- og
atvinnulffí. Framleiðslukostnaður-
inn hefur vaxið svo mjög, að þjóðin
sjálf sneiðir hjá viðskiptum við fyrir-
tæki sín og útflutningsfyrirtæki ná
ekki endum saman. Síðasta ár var
ár óraunsærra kauphækkana og
aðeins einu sinni frá 1973 hefur
rekstrarafgangur í atvinnulífínu
verið minni. Fjármagnskostnaður
hefur hinsvegar ekki verið meiri um
langt árabil og afkoma atvinnulífs-
ins í heild hefur þvf tæpast verið
lakari sl. 15 ár. Þetta er áætluð
niðurstaða rekstrarreiknings at-
vinnulífsins 1987 og framundan er
samdráttur. Vinnuveitendasam-
bandið spáði því í ársbyijun, að
horfur væm á allt að 4% minni
útflutningstekjum á þessu ári og
að viðskiptahalli yrði allt að 10
milljarðar króna. Ekkert hefur enn
gefíð tilefni til endurskoðunar á
þessari spá, en verðfall á afurðum
hefur orðið örara en búist var við
og aflábrögð á fyrri hluta ársins
gefa fremur tilefni til aukinnar
svartsýni. Nýgerðar efnahagsráð-
stafanir munu hér vega nokkuð á
móti, en tæpast svo, að heildar-
myndin breytist til muna á þessu
ári._
Árið 1988 verður atvinnulífínu
þungt í skauti og erfíðleikamir
hljóta að setja mark sitt á þjóðlífíð
allt. Við getum ekki vænst þess að
feta áfram sömu slóð, því að annað
tveggja blasir þá við; fjöldagjald-
þrot fyrirtækja í útflutnings- og
samkeppnisgreinum og mikið at-
vinnuleysi ásamt stóraukinni
skuldasöfnun erlendis eða meiri
verðbólga samfara frekari breyting-
um ágengi. Vandinn ergamalkunn-
ur og valkostimir þekktir.
Ugglaust em menn, sem segja
þetta rangt. Vandinn sé ekki laun-
in, heldur eitthvað annað og þá
aðallega, að fjárfestingin sé of mik-
il. Ætlað er, að heildaifyárfestingar
landsmanna hafí á liðnu árí tekið
til sín 18% af verðmætaráðstöfun
þjóðarbúsins. Þetta hlutfall hefur
ekki verið lægra um árabil. Hins
vegar hefur bæði einkaneysla og
samneysla tekið til sín stærri hlut
á liðnum ámm. 1980 var einka- og
samneysla 74% af verðmætaráð-
stöfun þjóðarbúsins. Nú, 7 ámm
síðar, er þetta hlutfall orðið 82%.
Fjárfestingar hafa dregist stórkost-
lega saman, en neyslan hefur auk-
ist að sama skapi. Það verður því
ekki gengið lengra á þeirri braut,
ef við ætlum áfram að byggja vel-
ferðarþjóðfélag á komandi ámm og
áratugum. Við verðum því að horf-
ast í augu við það, að neyslan er
meiri en tekjumar leyfa. FVam hjá
þeirri staðreynd verður ekki litið.
Góðir fundarmenn.
Fyrir því er löng hefð hér á landi,
að fremur beri að miðla málum en
heyja stríð. íslensk stjómmál ein-
kennast af stöðugum málamiðlun-
um, þar sem engin ein stefna fær
notið sín og sjaldnast er val um
svart og hvítt, heldur mismunandi
tilbrigði við grátt. Sömu sjónarmið
hafa lengst af einkennt viðhorf og
viðbrögð á vinnumarkaði. Það hefur
verið hlutskipti Vinnuveitendasam-
bandsins að standa vamarmegin í
bardaganum og leita málamiðlana
við heilbrigða skynsemi og kaida
rökhyggju efnahagslifsins. Þessi
barátta hefur verið óhemju erfið á
liðnum misserum og ég fullyrði, að
Vinnuveitendasambandið hefur
aldrei setið undir annarri eins áraun
Gunnar Friðriksson, flytur ræðu
á aðalfundi VSÍ'
og verið hefur á liðnum vetri. Stöð-
ugar samningaviðræður og vinnu-
deilur hafa staðið allt frá því í sept-
ember á sl. ári. Raunar má færa
að því rök, að nýafstaðin samninga-
lota hafí staðið allt frá ársbyijun
1986 og þar til nú, því að samning-
ar hafa stöðugt staðið jrfir og aldr-
ei tekist að ná endanlegri niður-
stöðu við alla hópa launþega svo
hlé yrði á.
Veturinn hefur einkennst af
meiri átökum um tekjuskiptingu
milli launþegahópanna innbyiðis en
verið hefur um langt skeið. í fyrsta
sinn um langt árabil kaus verka-
lýðshreyfíngin að ganga sundruð
til leiks. Þessu olli m.a. gremja
verkafólks í útflutningsgreinum,
sem taldi með nokkrum rétti, að
það hafí dregist aftur úr öðrum í
launakapphlaupi liðins árs. Það
taldi samstarfíð við hærra launaða
félaga sína í launþegahreyfingunni
ekki hafa verið markað þeim heil-
indum að vænta mætti betri hlutar
í samfloti við þá. Krafa þess um
bættan hlut sér til handa og sú stað-
reynd, að samningar opinberra
starfsmanna ákváðu að lágmarki
ríflega 7% launahækkun á árinu
auk þess, sem aðrir kynnu um að
semja, mörkuðu frá upphafi farveg
þeirra samningaviðræðna, sem hóf-
ust 8. september sl.
Sambandsstjóm Vinnuveitenda-
sambandsins áréttaði strax í upp-
hafí árs vilja vinnuveitenda til að
ganga til samninga, sem miðuðu
við sem minnsta verðbólgu og að
kaupmáttur lægri launa yrði
fryggður eins °8 kostur er. Við
bentum á, að horfur væru á sam-
drætti þjóðartekna, sem óhjá-
kvæmilega myndu leiða til nokkurs
afturkipps í kaupmáttarþróun. En
það vairð eins og oft áður okkar
hlutskipti að taka málamiðlun fram
yfir átök og 26. febrúar tókust
samningar við Verkamannasam-
band íslands, sem fóra ekki vera-
lega umfram það, sem áður hafði
samist um á Vestflörðum. Við
væntum þess þá, að stefnan væri
mörkuð, en það fór á annan veg
því að velflest félög Verkamanna-
sambandsins fellflu samninginn og
ný samningalota fór í hönd. Henni
lyktaði norður á Akureyri eftir stöð-
ug fundahöld víða um landið eftir
miðjan mars. Þessir samningar
mörkuðu afstöðu okkar til fram-
haldsins, því að við mátum það svo,
að við væram skuldbundnir í öðram
viðræðum að fylgja fram þeirri
launastefnu, sem þama hafði orðið
til. Þetta gekk ekki þrautalaust, því
hver samningurinn á fætur öðram
var felldur og harðvítug verkfalls-
átök gengu yfir þjóðfélagið. Það
var þó einkar dapurlegt, því að öll-
um mátti vera ljóst, að slagurinn
stóð um það eitt, hversu mikla verð-
bólgu við vildum skenkja okkur
þetta árið.
Þessi aðstaða og sá eindregni
ásetningur Vinnuveitendasam-
bandsins að standa við markaða
launastefnu rejmdi meira á sam-
stöðu og samheldni félagsmanna
VSÍ en áður hefur gerst. Það er
þvi sérstakt ánægjuefni að hafa í
vetur skynjað þá víðtæku samstöðu
félaga okkar um allt land, um að
standa nú í ístaðinu og standa við
þá samninga, sem við gerðum við
félög ófaglærðs starfsfólks um allt
land.
Okkur telst til, að á liðnum vetri
-''hafi Vinnuveitendasambandið gert
nær 500 kjarasamninga við ríflega
150 stéttarfélög. Ljóst er, að bráða-
birgðalög ríkisstjómarinnar, sem
sett vora 20. maí sl. um framleng-
ingu samninga, ýttu mjög undir
það, að samningar tókust við um
50 félög iðnaðarmanna síðustu sól-
arhringana fyrir lagasetninguna.
En allt að einu er það staðrejmd,
að samningar höfðu tekist við allan
þorra launþega, þegar lögin öðluð-
ust gildi. Lögin höfðu því lágmarks-
áhrif og verða með engum hætti
skoðuð sem mjög almennt og alvar-
legt inngrip í fíjálsan samningsrétt,
eins og látið hefur verið í veðri
vaka í opinberri umræðu á síðustu
vikum. Markmið þeirra era skýr um
það að veija niðurstöðu samninga
þeirra félaga ófaglærðs fólks, sem
gerðir vora í vetur og hindra, að
hærra launaðir starfshópar gætu
knúið fram stærri skerf sér til
handa. Ég fullyrði, að mjög almenn-
ur stuðningur er við þetta markmið
laganna, þótt um annað kunni menn
að deila. Það er hins vegar áhyggju-
efni, ef þessir sömu hópar hálauna-
manna telja sig hafna jrfír lög og
rétt og fréttir af áformuðum skæra-
hemaði flugmanna hljóta að setja
ugg að mönnum. Við hljótum þó
að thia því í lengstu lög, að há-
launamennimir virði lög og láti sér
sömu hækkanir nægja og allur þorri
starfandi manna hefur samið um.
Ef ekki, er íslenskt þjóðfélag komið
út á hættulega braut, þar sem lög-
mál framskógarins era öðram lög-
um æðri. Svo má aldrei verða.
Við eigum það ugglaust öll sam-
merkt að telja lagasetningu um
launamál óæskilega lausn. A hinn
bóginn er jafnljóst, að aðstæður
geta verið með þeim hætti, að al-
mannavaldið veiði að skakka leik-
inn á vinnumarkaði og tryggja að
jafnvægi komist á. Umræða um
lögbindingu launa og annarra
samningsatriða er þó ekki ný. Hún
hefur staðið þrotlaust frá miðju
síðasta sumri og a.m.k. tveir stjóm-
arandstöðuflokkar hafa á liðnum
vetri lagt fram þingmál, sem miða
að lögbindingu launa. íhlutun rfkis-
valdsins um samningamál nú í sum-
arbyijun byggir því í reynd á þrot-
lausri umræðu um lögbindingu
samninga. Það, að sú íhlutun rejmd-
ist nauðsjmleg er hins vegar
vísbending um það, að aðilar vinnu-
markaðarins hafa ekki reynst færir
um að ljúka sínu verki. Kjaradeilur
liðins árs og sú reynsla liðinna ára,
að hærra launaðir hópar sérhæfðra
starfsmanna hafa þráifaldlega knúið
fram meiri hækkanir sér til handa
en almennt hefur samist um, sýnir,
að þörf er á nýjum vinnubrögðum.
Við verðum að fínna leið til að
skipta verðmætum í kjarasamning-
um og hætta að semja um óskalist-
ana eina og sér, um það hvort verð-
bólgan verður meiri eða minni. Til
þess þarf ný viðhorf og nýjar leik-
reglur, sem tryggi, að slagorðin um
mesta hækkun lægstu launa verði
ekki innantómt hjóm, heldur dulbú-
in kröfugerð hálaunamanna um
ennþá meiri hækkun sér til handa.
Við höfum áður rætt hér um
nauðsynlega brejitingu á hálfrar
aldar gamalli vinnulöggjöf. Nú er
orðið tímabært að breyta orðum í
athafnir og ég kalla eftir samstarfi
við verkalýðshreyfingu um nýjar
leikreglup og breytt vinnubrögð.
Það stendur engum nær en samtök-
um atvinnurekenda og launþega að
setja sér ramma um samskipti.
Afskipti löggjafarvaldsisn era ekki
nauðsjmleg í þessu efni, því að á
okkur brennur eldurinn heitastur.