Morgunblaðið - 28.05.1997, Blaðsíða 30

Morgunblaðið - 28.05.1997, Blaðsíða 30
30 MIÐVIKUDAGUR 28. MAÍ 1997 MORGUNBLAÐIÐ AÐSENDAR GREINAR Valur Ingimundarson og 30. mars 1949 NYLEGA kom út hjá forlagi Vöku-Helgafells bókin „í eldlínu kalda stríðsins" eftir Val Ingimundarson sagn- fræðing, Reykjavík 1996. Bók þessi er 480 bls. og því ekki fljótles- in. I 2. kafla, bls. 137-139, er greint frá átökunum við Alþingis- húsið 30. mars 1949. Þar er fjallað um at- burðina af mikilli van- þekkingu, því hæg voru heimatökin að ræða við þá menn, sem forystu höfðu í lögreglu og varnarsveitum og enn voru á lífi. Þess í stað byggir Valur aðallega á bók þeirra Baldurs Guð- laugssonar og Páls Heiðars Jónsson- ar: „30. mars 1949". Örn & Örlygur 1976. Bók sú er að mestu leyti vélrit- Árásin á Alþingishúsið, segir Leifur Sveinsson, var tilraun til byltingar. un upp úr segulbandsspólum og á lítið skylt við sagnfræði. II Telja má að um þúsund manns hafí verið í sjálfboðaliðssveitum þeim, sem vera áttu til varnar Al- þingishúsinu, þannig að Alþingi fengi starfsfrið hinn 30. mars 1949. Af þeim voru valdir 85 sem varalög- reglumenn skv. 6. og 7. gr. laga nr. 50 frá 12. febrúar 1940 um lögreglu- menn. Skv. þeim lögum voru þeir „sýslunarmenn ríkisins". Sveit þess- ari var komið fyrir í flokksherbergi framsóknarmanna í Alþingishúsinu, gegnt Dómkirkjudyrum. Þeim var úthlutað hjálmum, kylfum og báru borða um handlegg i fánalitunum. Tengiliðir sjálfboðaliða við lögreglu- stjóra og Bjarna Benediktsson dóms- málaráðherra voru þeir: Ásgeir Pétursson, síðar sýslumað- ur, Thor Ó. Thors, síðar forstjóri ísl. aðalverktaka og Eyjólfur K. Jónsson, síðar alþing- ismaður. Leifur Sveinsson Tveir þeir síðast nefndu eru nú látnir. Sigurður Þorsteinsson lögreglumaður var yfir- maður varalögreglu. III Sigurjón Sigurðsson er fæddur 16. ágúst 1915. Settur lögreglu- stjóri í Reykjavík 1. ágúst 1947, skipaður í það embætti 13. febr- úar 1948. Kynnti sér skipulagningu og fram- kvæmd lögreglumála á Norðurlöndum og í Bretlandi árið 1948. Hann var því 33 ára, þegar árásin var gerð á Alþingishús- ið og hafði enga reynslu í slíkum átökum, sem í hönd fóru. Sem dæmi um fálmkennda stjórn Sigurjóns má nefna, að hann gaf út þá skipun, að varaliðsmenn skyldu fara út án hjálma og kylfa, en bera aðeins borða á handlegg. Þegar boðum var komið til Bjarna Benediktssonar um þessa vanhugsuðu skipun Sigurjóns, ómerkti hann þegar skipunina með þessum orðum: „Allir út með hjálma og kylfur." Mátti því segja að Bjarni hefði tekið stjórn lögreglumálanna í sínar hendur. IV Nú fer klukkan að halla í fjögur (16.00). Allan tímann frá kl. 11—15.30 höfðum við 85-menning- arnir haft litlar fréttir af því, sem fram fór á Austurvelli, enda átti vera okkar í Alþingishúsinu að fara leynt. Um kl. 16.00 kemur svo skipun frá Sigurjóni lögreglustjóra. Við eig- um að fara út úr Alþingishúsinu og rýma til í Kirkjustrætinu, svo bifreið- ar þingmanna komist þar að, því þingfundi var lokið kl. 14.30 og inn- gangan í NATO samþykkt með 37 atkvæðum gegn 13, en 2 sátu hjá. Sigurður Þorsteinsson fór fyrir hópnum og beindi kylfu sinni fram. Þá var sem olíu væri hellt á eld, hróp og grjótkast upphófst um leið og sást för okkar. Sigurður Þorstein- son tók þetta sem persónulega árás á sig og flokk sinn, enda var til- gangslaust að reyna að framkvæma skipunina um að rýma til fyrir bif- reiðum þingmanna. Ef slíkt hefði verið reynt, hefðum við aðeins orðið skotmörk fyrir „hraunskyttur kommúnista". Nú fór allt úrskeiðis. Hátalari Iögreglunnar varð óvirkur, þar sem steinvala lenti í trekt hans. Táragas kom alltof seint, þannig að margir varnarmenn slösuðust meðan beðið var eftir því. Árásin á Alþingishúsið 30. mars 1949 var tilraun til byltingar. Hindra átti alþingismenn í störfum. Það var háð orusta á Austurvelli, lýðræðis- sinnar gegn byltingarmönnum. Var- ið land eða Sovét-ísland. Úrslit fengust ekki í þessari orustu, fyrr en varalögreglumennirnir voru send- ir út úr Alþingishúsinu. Því var það rétt ákvörðun hjá yfirmönnum lög- reglunnar að senda liðið út. Komm- únistar sáu þá, að aldrei myndi tak- ast að yfirbuga Alþingi, ávallt yrðu nógu margir menn til þess að hætta lífi sínu til varnar því. Þeir hafa ekki reynt ofbeldi við Alþingi síðan. VI í minningargrein um Eyjólf K. Jónsson í Mbl. 14. mars sl. ritar Ásgeir Pétursson svo: „En þegar rætt er um stjórnmálaafskipti Eyj- ólfs um miðja öldina má ekki ganga fram hjá því, sem hér á landi var í reynd einn merkasti stjórnmálaat- burður aldarinnar - og hefur verið of lítill gaumur gefinn. En það var hið mikla átak, sem lýðræðissinnar inntu af höndum er þeir stóðu vörð um Alþingi 30. mars 1949. Ofstæk- ismenn réðust að Alþingi í því skyni að hindra með ofbeldi að unnt væri að ræða og samþykkja inngöngu okkar í Atlantshafsbandalagið. Hér er ekki unnt að segja þá sögu alla eins og hún gerðist í reynd. En það þarf þó að gera." VII í bók sinni, er fyrr er getið, segir Valur Ingimundarson svo á bls. 138: „Þeir (varaliðsmenn) höfðu enga þjálfun hlotið í lögreglustörfum, enda kom á daginn, að þeir gerðu ekkert gagn, en þeini mun meira ógagn." Ég ráðlegg Val Ingimund- arsyni að ræða ítarlega við Ásgeir Pétursson, svo hann fái þar réttar upplýsingar úr innsta hring um at- burðina 30. mars 1949. Það er hörmulegt að í svo stórfróðlegri bók og „í eldlínu kalda stríðsins" séu slíkir hnökrar sem á bls. 138. Von- andi er Valur maður til þess að leið- rétta þá við fyrsta tækifæri. Höfundur er lögfræðingw: Opinber innkaup í Morgunblaðinu 22. maí sl. er viðtal við Svein Hannesson, framkvæmdastjóra Samtaka iðnaðarinSj um opinber innkaup. I viðtalinu bendir Sveinn á ýmislegt, sem betur megi fara í opinberum innkaupum. Hann nefn- ir til sögu eina opinbera stofnun, Vegagerðina, og segir svo í viðtalinu: „Það lá við uppþoti sl. vor þegar Vegagerð ríkisins gekk til samn- inga við verktaka sem þverbrotið hafði í ótal tilvikum reglur um þungaskatt. Vegagerð ríkisins taldi sig, þrátt fyrir þetta, ekki geta hafn- að tilboði frá þessum sama verk- taka. Það voru með öðrum orðum engar skriflegar reglur um það að hægt væri að hafna tilboði á þessum forsendum. Engu máli skipti í þessu tilviki að Vegagerðin hafði á hendi eftirlitshlutverk varðandi álestur og innheimtur þungaskatts, sem rennur eins og kunnugt er til vegagerðar." Daginn eftir er lagt út af þessu í leiðara blaðsins og telur höfundur hans að vonum um alvarlegt mál að ræða ef rétt er með farið. Af þessu tilefni vill Vegagerðin Helgi Hallgrimsson koma á framfæri at- hugasemdum við um- mæli Sveins. Um nokkur undanf- arin ár hefur Vega- gerðin annast eftirlit með álestri þunga- skattsmæla í bifreiðum. Þegar Vegagerðin tók við þessu verkefni af fjármálaráðuneytinu var eftirlitið aukið mik- ið. Jafnframt hefur álagningar- og inn- heimtukerfi þunga- skatts verið breytt og það gert mun skilvirk- ara. Hvort tveggja hef- ur leitt til þess, að skil á þungaskatti hafa batnað mikið á allra síðustu árum. Það þýðir þá einnig, að undanskot á þungaskatti hafí áður verið mikil. Gera verður ráð fyrir að margir skattskyldir aðil- ar hafi þar komið við sögu og líklegt að einhverjir verktakar hafi verið þar á meðal. Hins vegar voru brot ekki sönnuð á tiltekna aðila, þó að ýmsir hafi legið undir grun. Fullyrð- ing Sveins um, að ákveðinn verktaki hafi orðið uppvís að mörgum og al- varlegum brotum á reglum um þungaskatt var ekki sönnuð, og því ekki fyrir hendi skilyrði til að refsa honum. Ekki er eðlilegt, segir Helgi Hallgrímsson, að opinberir aðilar séu með viðbótarrefsingar. Skattalagabrot af ýmsu tagi eru býsna algeng í þjóðfélaginu. Um meðferð þeirra fer eftir lögum, sem um þau gilda. Flest slík mál eru til lykta leidd með úrskurðum skatta- yfirvalda og einungis alvarlegustu málin ganga til dómstóla. I öllum tilvikum ákveða þar til bærir aðilar refsingu, sem svarar til brots þess, sem framið var. Líta verður svo á almennt, að þar sé um fullnaðarrefs- ingu að ræða, og ekki eðlilegt að aðrir opinberir aðilar séu með viðbót- arrefsingar gagnvart hinum brot- legu í formi viðskiptabanns. Við al- varlegustu brot, sem ganga til dóm- stóla, eða marg ítrekuð brot sam- kvæmt úrskurðum skattyfirvalda kann þó slíkt að koma til greina. Þess háttar tilvik teljast þó til undan- tekninga. Frá sjónarmiði Vegagerðarinnar voru ekki skilyrði til annars en að taka tilboði verktakans, sem Sveinn gerir að umtalsefni í viðtalinu. Höfn- un tilboðsins hefði ekki verið í sam- ræmi við þær leikreglur, sem gilda og gilda eiga í réttarríki. Höfundur er vegamálasljóri. AÐ KVÖLDI hvítasunnudags var sýnd- ur í sjónvarpinu heimildarþáttur um Ólaf Thors. Þátturinn var að vísu hálfgert þunnildi og bætti engu við almenna vitneskju um þennan stjórnmálaforingja. Þó var þar rifjað upp eitt atriði sem fangaði hug minn sérstaklega, af því að orð fá stund- um aukið vægi við ákveðnar aðstæður. Þetta var stutt svipmynd af því er Ólafur fluttí ræðu skömmu eftir stofnun lýðveldisins 1944. Ogþá sagði hann meðal annars: „Kjör- orð hins íslenska lýðveldis er mannhelgi." Orðið mannhelgi er skýrt svo sem það sé lögfræðilegt hugtak og merki „persónulegt öryggi staðfest með lögum" (íslensk orðabók Menningarsjóðs). Nú er „persónulegt ör- yggi" að vísu teygjanlegt hugtak og ekki víst að allir skilji það eins. En ég hygg þó að í hugum margra merki orðið „mannhelgi" í raun meira en einbert lögfræðilegt hugtak segir til um, vegna síðari hluta orðsins er felur í sér í senn friðhelgi og heilagleika. Ég leyfi mér að minnsta kosti að skilja orð Ólafs svo, að grundvöllur hins íslenska lýð- veldis eigi að vera mannúðarhugsjón, að í hinu nýfengna fullnaðarfrelsi þjóðarinnar felist tækifæri og raunar nauðsyn þess að skapa samfélag frjálsra manna er stefni að gróandi þjóðlífí með mannréttindi, samkennd og réttlæti að leiðarljósi. Slík framtíðarsýn felur í sér ósk og hugsjón. Og hugsjón gerir kröfu til hollustu og þjónustu. Því hlýtur að búa í þessum orðum Olafs krafa um að þeir, sem veljast til forystu fyrir þjóðinni, pjóni þeirri hugsjón um mannhelgi, sem er kjörorð hins íslenska lýðveldis. Og hvernig hefur svo til tekist? Er kjörorð hins íslenska lýðveldis ennþá mannhelgi? Má vera að svo sé í hugum sumra, og ég vona margra, - en ekki í hugum þeirra sem nú fara með völd á íslandi, svo mikið er Meðal annarra orða Mannhelgi Ekki er það í nafni mannhelgi, sem fáeinum mönnum hefur í raun veríð gefín mesta auðlind þjóðarinar, segir Njörður P. Njarðvík, óveiddir fískar hafsins. víst, þótt annar stjórnarflokkurinn hafi boðað þá stefnu að setja manneskjuna í öndvegi. Það er ekki mannúð sem nú situr í öndvegi í valdasal þjóðarinnar, heldur köld markaðs- hyggja, sem ekki kann að fínna til með þeim er minna mega sín og umfram allt þurfa á kjörorðinu góða að halda. Ekki er það í nafni mannhelgi sem fáein- um mönnum hefur í raun verið gefin mesta auðlind þjóðarinnar, óveiddir fiskar hafsins. Það eru einhver allra alvarleg- ustu mistök íslenskra stjórnmálamanna og veldur þvílíku óréttlæti, að það hlýtur að vekja upp reiði allra manna er búa yfir rétt- lætiskennd. Ekki er sinnuleysi í umhverfismálum og náttúruvernd í nafni mannhelgi. Landið okk- ar, náttúra þess og landgæði, er framtíða- rumgjörð um tilveru okkar. Það er ótrúleg skammsýni að skaða það fyrir stundarhags- muni. Ekki er það með mannhelgi að leiðarljósi sem íslenskir skólar eru hafðir í fjársvelti og kennarar illa launaðir. Góð menntun ungs fólks er lykill að framtíðarvelferð þjóðarinn- ar. Ekki er það í nafni mannhelgi sem heil- brigðiskerfið er nánast að lamast fyrir aug- um okkar. Nú síðast er yfirgeðlæknir barna- og unglingadeildar að hrekjast úr starfi af því að hún telur það ekki hlutverk læknis að vísa sjúku fólki á kaldan klaka. Það er mikill misskilningur að halda að það sé fjár- hagslega hagkvæmt að halda fólki sjúku, auk þess sem það ber vott um átakanlegan skort á samkennd. Ekki er það í nafni mannhelgi að sitja því sem næst aðgerðalaus og horfa á vímuefna- neyslu skaða íslenska unglinga og jafnvel gereyðileggja líf þeirra. Ekki er það í nafni mannhelgi hvernig búið er að öldruðu fólki. Nú síðast berast þær fréttir, að best sé fyrir roskin hjón að skilja til að auka tekjur sínar. Er það ekki skýrt dæmi um það hvernig djúpstæðar til- finningar fólks eru fyrirlitnar? Hverjar eru helstu áhyggjur íslenskra fjöl- skyldna? I hnotskurn má ef til vill segja að þær birtist í því að horfa alltof viða upp á skort á virðingu fyrir mannhelgi. íslensk fjöldskylda þarf fyrst að ná endum saman. Hún vill veita börnum sínum góða menntun og vernda þau fyrir skaðvóldum áfengis og eiturlyfja. Hún vill búa við slíkt öryggi í heilbrigðismálum, að sjúkdómar eyðileggi ekki fjárhag þeirra, eins og dæmi eru um annars staðar í veröldinni. Hún vill njóta sæmilegs öryggis á efri árum og ofurlítillar virðingar fyrir þau störf sem lögð hafa verið fram í þágu þjóðfélagsins. Og hún vill fá að búa við andlegt frelsi. Þetta eru í raun ekki flókin vandamál, og ef stjórnmálaflokkur hefði vit á að leggja áherslu á þau í alvöru en ekki í fyrirheitum sem eru svikin jafnharð- an, þá hygg ég að sá stjórnmálaflokkur hefði greiðan aðgang að fylgi fólksins. En þá verð- ur líka jafnframt að láta af því óhugnanlega óréttlæti sem blasir við okkur. Hvernig á íslenskt launafólk að sætta sig við kjör sín, þegar það horfir upp á að forréttindamenn hafa sömu mánaðarlaun og það hefur í árs- laun, auk annarra fríðinda? Tökum sem dæmi einstæða móður með tvö böm í leigu- húsnæði og starfar í fiskvinnslu. Eru marg- ir sem vilja skipa á kjörum við hana? Er hún kannski dæmi um mannhelgishugsjón ís- lenska lýðveldisins? Ég held sannast að segja, að það sé kom- inn tími til að við íslendingar endurmetum stöðu okkar og gerum upp hug okkar. Eru núverandi aðstæður okkar í samræmi við vilja þjóðarinnar? Sættum við okkur við önd- vegi markaðshyggjunnar? Eða viljum við stefna aftur að því markmiði að kjörorð ís- lenska lýðveldisins sé mannhelgi? Höfundur er prófessor í íslenskum bókmenntum við Háskóla Islands.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.