Morgunblaðið - 21.06.1998, Qupperneq 10

10 SUNNUDAGUR 21. JÚNÍ 1998
MORGUNB LAÐIÐ
Morgunblaðið/Golli
Eftir þrjár vikur verða Hvalfjarðargöngin
opnuð almenningi, en hversu örugg eru
þau? Standast þau stóra jarðskjálfta?
Hvað gerist, ef eldur kviknar? Hildur Frið-
riksdóttir hafði mestar áhyggjur af jarð-
skjálftunum, en komst að því eftir að hafa
lesið skýrslur og rætt við sérfræðinga, að
líklega stafar meiri hætta af ölvuðum bíl-
stjórum og hraðakstri.
Björn A. Sigurður Páll
Harðarson Erlingsson Halldörsson
IJARÐSKJÁLFTUM fínnst fólki
mun verri tilhugsun að vera í
lokuðu rými eins og jarðgöngum
en á opnu svæði eins og á bni,
þrátt fyrir að reynslan sýni að
göngin séu í flestum tilvikum
öruggari. Margir hafa nefnt að
þeir muni alls ekki fara
Hvalfjarðargöngin þegar þau verða
opnuð og bendir allt til að konur séu
sýnu hræddari en karlmenn.
Björn A. Harðarson eftir-
litsverkfræðingur Hvalfjarðai--
ganganna segir að í hópi þeirra, sem
komið hafa og skoðað göngin, sýni
konur mun meiri efasemdir en
karlar. Sömu niðurstöður komu fram
í danskri könnun sem gerð var vegna
Stórabeltisbrúarinnar nýverið. „Mín
reynsla er sú, að eftir að fólk hefur
farið í gegnum Hvalfjarðargöngin
einu sinni hefur það sannfærst um
að þau séu nægilega örugg. Og sú
martröð sem einhverjir kunna að lifa
við, að stórt gat myndist og
Atlantshafíð flæði inn, verður ekki
að veruleika. Það er algjörlega
útilokað," segir Björn.
Skemmdirnar urðu ofanjarðar
Til eru mýmörg dæmi um
gífurlega eyðileggingu ofanjarðar í
stórum jarðskjálftum eins og í Kobe,
Kyoto og Osaka í Japan, þar sem
nánast engra skemmda varð vart í
göngum í bergi eða öðrum
sambærilegum mannvirkjum
neðanjarðar. I Kobe eru þó mjög
mörg neðanjarðarmannvirki bæði
sem hluti af samgöngu- og lestakerfí,
auk þess sem þar eru námugöng og
stór verslunarmiðstöð. Sömuleiðis
má nefna, að í jarðskjálftunum í San
Francisco 1989 hrundu brýr og vegir
rofnuðu, en lestargöngin hreyfðust
ekki undir San Francisco-flóanum.
Þau göng eru ekki í bergi eins og
dæmin frá Japan heldur eru þau
smíðuð á þurru landi og var sökkt
ofan í flóann á sínum tíma.
Sigurður Erlingsson prófessor í
jarðtækniverkfræði við Háskóla
Islands var fenginn sem óháðui- aðili
til að meta áhrif jarðskjálfta á
jarðgöng með tilliti til
Hvalfjarðarganganna. I skýrslu hans
kemur fram, að sú reynsla sem til er
í heiminum af mannvirkjum í bergi
sýnir, að almennt standast þau
jarðskjálfta mjög vel. Hann vísar
meðal annars í niðurstöður erlendra
fræðimanna. Þeir byggðu rannsókn
sína á 192 skýrslum sem gerðar
höfðu verið um áhrif 85 jarðskjálfta
á jarðgöng víðs vegar í heiminum.
Þar kemur fram, að mest hætta er á
skemmdum í jarðgöngum á litlu
dýpi. Mun minni skemmdir verða
þar sem bergþekjan fyrir ofan
gangaloftið er 50 metrar eða meira
og engra alvarlegra skemmda
verður vart þegar bergþekjan er
meira en 300 metrar.
Niðurstöðumar sýndu einnig, að
mestar skemmdir urðu í jarðgöngum
í setbergi. Ef skemmdir urðu komu
þær fyrú- í öllum tegundum
styrkinga þannig að ekki var hægt
að draga ályktun um að einhver
styrkingategund væri annarri
fremri. Þá kom í ljós, að skemmdir
aukast eftir því sem jarðskjálftar eru
öflugri og eftir því sem upptök
skjálfta eru nær mannvirki.
Þeir sem lánuðu sannfærðust
Að mati Björns A. Harðarsonar
hefur verið mjög vel staðið að
undirbúningi Hvalfjarðarganganna
og miklar rannsóknir og kannanir
verið gerðar á mögulegum áhrifum
jarðskjálftanna á mannvirkið. „Það
var hægt að sannfæra einkafyrirtæki
bæði hér á landi og erlendis um að
lána 4,5 milljarða króna til
framkvæmdanna, þannig að rökin
um lágmarkshættu hljóta að hafa
verið mjög góð,“ segir hann.
Hann bætir við, að í hlutarins eðli
liggi, að göng séu öruggari en
yfirborð jarðar. „Yið yfirborð
magnast jarðskjálftabylgjur og eftir
því sem við komum neðar í berg þá
minnkar þessi yfirborðsmögnun og
hverfur. Við ákváðum að fara þetta
djúpt ofan í fjörðinn til þess að hafa
alltaf að minnsta kosti 40-50 metra
af góðu bergi fyrir ofan,“ segir hann
og útskýrir þetta nánar með því að
taka ost sem dæmi. „Ef þú býrð til
göng í ostinn með tæki, sem ætlað er
að ná kjarna úr eplum, og snýrð upp
á oststykkið, þá sérðu að það sem
hugsanlega væri ofan á þvi hristist
og dettur af, en holan eða göngin eru
nánast óhreyfð.“
Páll Halldórsson jarðeðlisfræð-
ingur segir að það sem ógni svona
göngum geti verið tvennt. Annars
vegar að um þau fari svo sterkur
skjálfti að ýmsar fóðringar og annað
detti niður og valdi tjóni á þeim sem
um göngin fara á því augnabliki.
„Hættan á slíku er ekki fyrir hendi
nema ef við fáum ófyrirsjáanlega
innplötuskjálfta. Hitt er að hliðrunin
verði svo mikil að göngin hreinlega
opnist og það flæði inn í þau. Eg á
ekki von á að í einum jarðskjálfta
hafi safnast fyrir svo mikil spenna að
slík hreyfing geti orðið,“ segir hann.
Hönnunarkröfur talsvert yfir
jarðskjálftalíkum
Sigurður Erlingsson segir, að
Hvalfjarðarsvæðið sé utan við
hefðbundið virkt skjálftasvæði á
Islandi. Hvort þar sé einhver virkni
eða hvort jarðskjálfti verði einhvern
tíma í framtíðinni, viti menn ekki.
„Hvort eðlilegt er að taka tillit til
slíks við hönnun, sem gerð er til 50-
100 ára, er einnig spurning, því
slíkur skjálfti gæti orðið eftir þúsund
ár eða aldrei."
Páll Halldórsson tekur fram, að
hönnunarkröfur ganganna hafi verið
settar talsvert yfir þeirri
hámarkshröðun, sem reiknað er
með. Hann, eins og Sigurður, bendir
þó á, að menn verði alls staðar að
taka til greina, að utan hinna
hefðbundnu jai’ðskjálftasvæða geti
orðið skjálftar og þá einkum
innplötusýálftar. „Stundum hefur
verið talað um
Borgai-fjarðarskjálftann sem
innplötuskjálfta og einnig skjálfta á
Vestfjörðum. I raun eru þessir
skjálftar ófyrirsjáanlegir og þá gæti
maður hugsað um göng hvar sem er
í heiminum. Það er þessi almenni
varnagli sem maður slær, en ég held
að í þessu tilviki sé hættan ekki
mikil,“ segir Páll og bætir við að
líklega skipti mestu máli hversu þétt
setlögin eru fyrir ofan sem halda
vatninu frá.
Björn A. Harðarson segir að þrátt
fyrir að Hvalfjörður sé ekki á
aðaljarðskjálftasvæðinu séu menn
þar við öllu búnir. Er mögulegum
afleiðingum skjálftanna skipt í þrjá
flokka. Hann segir að í stað þess að
tala um ákveðna stærð skjálfta sé
talað um hröðun, þ.e. hvaða áhrif
tiltekinn skjálfti hefur á þessum
tiltekna stað. Það ráðist af tvennu,
sem sé stærð skjálftans og fjarlægð
hans írá staðnum. „Við miðum við að
göngin standist algjörlega skjálfta
allt að 20%g eða 20% aukningu í
aðdráttaraflinu. Til viðmiðunar varð
mesta lárétta hröðunin í
jarðskjálftanum í Henglinum fyrir
skömmu 0,2%g eða 1/10 af því, sem
göngin eiga að þola áður en þau
byrja að skemmast.
Skjálftar sem falla í fyrsta flokk
valda engum skemmdum, sbr.
Hengilsskjálftinn og rúmlega sá
styrkleiki. Næsta þrep eru stærri
skjálftar, sem valda einhverjum
skemmdum eins og sprungum í
skálum fyrir utan göngin eða í
steypufóðringunni inni í göngunum.
Slíkar skemmdh’ eru þó það litlar, að
þær valda litlum eða engum töfum í
rekstri ganganna þegar viðgerð
stendur yfir.
Þriðja stigið eru mjög stórir
skjálftar. Þeir geta valdið því, að
stigi sem heldur gangaljósunum uppi
gæti skekkst eða hluti hans dottið
niður, rafmagnskerfi dottið út, dæla
bilað ,eða stærri sprungur gætu
myndast í steypuna. Þetta er allt
hægt að gera við á stuttum tíma.
Þess má einnig geta að við erum með
vararafstöð sem fer í gang ef
rafkerfið bilar,“ segir Bjöm og bætir
við, að engin hætta sé á að vatn
komist inn verði steypuskemmdir.
„Steypan brotnar fyrst, en bergið
sem umlykur göngin er miklu
sterkara. Það er mjög lítið vatn í
berginu og engin tenging við sjóinn.
Á sjávarbotninum eru mjög þykk
setlög af sandi og silti, sem þétta
botninn. Þó að svo ólíklega vildi til,
að við fengjum sprungu í bergið sem
nær upp í setið þá eigum við allt
setið eftir sem virkar eins og þykkt
teppi ofan á.“
Jarðskjálftamælir við göngin
Páll Halldórsson segii’ að
skjálftavirkni undanfarin ár og þar
með talinn jarðskjálftinn á
Hengilssvæðinu um daginn, sem var
5,3 á Richterkvarða, hafi valdið
minni hreyfingu við
Hvalfjarðargöngin en gert hafði
verið ráð fyrir. „Þegar verið er að
vinna athugun sem þessa er alltaf
gert ráð fyrir því versta. Því áætlaði
ég hámarksatburð fyrir öll svæðin.
[Sjá kort á opnuninni. Innsk. blm.]
Samkvæmt spám má búast við meiri
hreyfingu á um það bil átta mánaða
fresti en varð við síðasta skjálfta.“
Þá bætir hann við, að
jarðskjálftamælir hafí verið settur
upp við mynni Hvalfjarðarganganna
og þar á bæ fylgist menn mjög vel
með öllum hreyfingum.
í Ijós hefur komið í erlendum
rannsóknum, að yfirleitt er mesta
hættan við gangamunnana, því
steyptir vegskálar við endana geta
brotnað í mjög stórum skjáftum.
Björn leggur áherslu á, að í
Hvalfjarðargöngunum séu skálanir
hannaðir í 12 metra einingum. Á
milli þeirra eru hreyfanlegir liðir,
þannig að steypan springur ekki.