Morgunblaðið - 10.10.1998, Blaðsíða 52

Morgunblaðið - 10.10.1998, Blaðsíða 52
52 LAUGARDAGUR 10. OKTÓBER 1998 MORGUNBLAÐIÐ AÐSENDAR GREINAR Miðbæjarskólinn 100 ára I DAG, 10. október verður haldið upp á 100 ára vígsluafmæli Miðbæjarskólahússins. Þennan sama dag fyrir einni öld var húsið vígt með viðhöfn og skólinn tók til starfa. Bygging skólans markaði tíma- mót í fræðslumálum Reykjavíkur og húsið hefur alla tíð síðan ver- ið miðstöð mennta- og Hienningarmála. Saga bygging- arinnar Miðbæjarskólinn er fyrsta húsið sem reist var austan megin Tjarnarinnar á svokölluðum Útnorðurvelli og var mjög umdeild í byrjun, eins og gjarnan er um stórbyggingar í Reykjavík. Húsið þótti m.a. vera langt frá bænum! Húsið er gert úr timbri og er talið að ótti manna við jarðskjálft- ana miklu á Suðurlandi 1896 hafi ráðið því að ekki var byggt stein- hús eins og gert var þegar fyrsti Ijamaskólinn í Pósthússtræti 3 var byggður. Þórhallur Bjarnason lektor og síðar biskup var mikill frumkvöðull í skólamálum og kynnti sér m.a. vel allar nýjungar í húsbyggingum, þegar undirbún- Sigrún Magnúsdóttir ingur stóð yfir varð- andi hinn nýja skóla. Þórhallur viðaði að sér hugmyndum erlendis um nútímaskólabygg- ingar svo sem varð- andi efnisval, leik- svæði barna, mið- stöðvarkyndingu og kröfur um birtu í skólastofum. I Reykjavíkurlýs- ingu sinni frá því um aldamótin segir Bene- dikt Gröndal m.a. að skólinn geti hvað stærðina snertir verið nægilegur háskóli: „Þetta er hin mesta bygging, sem bærinn hefur látið reisa, og öll hin vandaðasta og full- komnasta." Það vekur furðu okkar, nú heilli öld síðar, hvað byggingarfram- kvæmdir gengu vel og hratt fyrir sig. Það voraði vel árið 1898 í Reykjavík og í lok maí stóð hlaðni kjallarinn tilbúinn og allt húsið síð- an 10. október. Mennta- og menningarsetur Tíu árum eftir vígslu Miðbæjar- skólans var innleidd skólaskylda barna á aldrinum 10-14 ára og skyldu þessi börn njóta ókeypis skólagöngu. Við það fjölgaði skóla- börnum mikið eða úr 472 í 772 haustið 1908. Fram að þeim tíma greiddu foreldrar tuttugu krónur í skólagjald, sem gat reynst fátæk- um foreldrum ofviða. Til gamans má geta þess að árið 1897 bauð Kristján 0. Þorgrímsson sig fram til bæjarstjórnar og eitt af Opið hús verður í Mið- bæjarskólanum í dag. Sigrún Magnúsdóttir hvetur borgarbúa til að koma og sjá og heyra 100 ára skólasögu borgarinnar í máli og ______myndum.______ helstu stefnumálum hans var að láta börn fá ókeypis kennslu í Barnaskólanum, en hann fékk sárafá atkvæði. Saga hússins er samofin sögu borgarinnar alla þessa öld. Húsið hefur gegnt mörgum hlutverkum og margir merkisatburðir hafa átt sér stað í skólanum og skólaport- inu. Arið 1996 ákváðu borgaryfirvöld að gera gagngerar endurbætur á ISLEIVSKT MAL Umsjónarmaður Gísli Jónsson 974. þáttur Sprott Sterka sögnin að spretta er myndarleg og fer reglulega eftir þriðju hljóðskiptaröð: spretta - spratt - spruttum - sprottinn. Viðtengingarháttur nútíðar er „þótt ég spretti", myndaður með óbreyttu hljóði af 1. kennimynd; viðth.þát. „þótt ég sprytti", myndaður með i-hljóðvarpi af þriðju kennimynd. Af 2. kenni- mynd, sömuleiðis með i-hljóð- varpi, er svo mynduð orsakar- sögn (verbum causativum), það er að segja veika sögnin spretta - spretti - sprett. Hún er, eins og margar orsakarsagnir, í þriðja flokki veikrar beygingar. Um daginn rifjaðist upp fyrir mér orðasamband sem ég lærði í æsku. Ef eitthvað var stráheilt og óskaddað, sögðu menn að ekki sæi á því „sprott eða sprungu". Mér finnst sprott vera hvorugkynsnafnorð. En þegar ég tók að leita í orðabók- um eftir merkingu og beygingu, greip ég í tómt. Kannski hef ég ekki leitað nógu vel. Þá var að snúa sér til Orða- bókar Háskólans, og þangað er alltaf jafngott að leita. En Orða- bókin átti ekki nema tvö bók- /^málsdæmi og ekkert talmáls- dæmi, og mér finnst það furðu lítið. Fyrra dæmið sem Orðabókin hafði er gamalt, frá Jóni Rúg- mann Jónssyni. Hann var fræði- maður, lengi erlendis, en upp- runninn í Eyjafirði. I riti hans Monosyllaba Islandica (Uppsöl- um 1667) kemur orðið sprott fyrir, og einhver hefur þýtt það á latínu með dissolutio, en við það hefur verið sett spurningar- merki. Mér sýnist þó að sú þýð- ing sé ekki fráleit, því að lat- neska orðið merkir „sundurleys- ing" og sprott virðist hafa verið notað í merkingunni rispa, áverki, það er: holdi, sem heilt var, hefur verið „sprett í sund- ur". Síðara dæmið var öldum yngra. Karvel Ögmundsson út- V*' gerðarmaður setti saman endur- minningabók, Sjómannsævi. Þar segir í síðara bindi, bls. 104: „Ég skoðaði hendina, þar sást ekki sprott né sprunga." Maður hafði rekið nagla með berri hendinni. Hér verður þá haft fyrir satt að sprott merki eitthvað í þá átt sem áður var greint (rispa, sár, áverki í holdi). En þar sem orða- bækur hafa svo fá dæmi, væri ég feginn, ef menn greindu mér frá vitneskju sinni um þetta orð. Veika sögnin spretta er m.a. þýdd svo í Orðabók Menningar- sjóðs: „losa, leysa, ... opna með skurði, stungu". Og nafnorðið spretta er til í sömu merkingu og sprott virðist hafa: „rifa, grunnur skurður, skráma, sbr. skinnspretta um smáskeinu, rispu, flumbru. Hlymrekur handan kvað: Ein kvon heitir Kumaratunga, af kunnugum sögð engin gunga; í Colombo er hún, ogveldisittverhún. Sést ekki á henni sprott eða sprunga. Tiber sígur seint og hægt í ægi, seint og þungt - með tímans göngulagi. Einar Benediktsson er í Róm, og Tíberfljót verður honum elfur tímans. Hún rennur hægt, þegar hér er komið, engar flúðir, eng- inn gusugangur eða skvettur í Borginni eilífu. Einar nær með hljóðfalli, klið kvæðisins, að láta okkur finna með sér hægan skriðþunga árinnar. Hver brag- lína er fimm réttir tvíliðir. Þar er ekki léttleikinn. Og ekki er þetta hið eina. Hvert áhersluat- kvæði hinna réttu tvíliða er Iangt sérhljóð eða tvíhljóð, og n- in í seint og þungt eru auðvitað rödduð, annars færi allt forgörð- um. Þetta er ekki tOviljun. Þetta er snilld, þetta er guðagáfa. Og hann klifar á orðinu seint til enn frekari áherslu. En Einar hefur þetta upp á æðra svið með því að láta okkur heyra það sem hann sér. Síðan lætur hann okkur líka sjá blóð- rautt sólarlag við bláan himin, táknmynd þess að veldissól Rómverja er sigin að viði. Kvöld með rauðri skikkju og bláum faldi. Og í kvæðislok: lækkar, dökknar loftsins blái faldur. Lýsist kvöldsins rauða skikkja - og hrynur. Sagnmyndin hrynur er ekki valin af handahófi, því að fram- hald kvæðisins segir frá hruni heimsveldisins. Efhisleg stór- virki mannanna hrynja öll, en „myndasmíðar andans skulu standa". Enginn semur orð um kaup, eg þó ljóðin sýni, enginn kemur inn með staup af því góða víni. Von er andinn veiklist hér og verði þröngvir gómar, flöskur standa framan í mér fyrir lönp tómar. (Sigurður Eiríksson Breiðfjörð 1798-1846.) Hlymrekur handan kvað: Aparnir óðu út í krap, það varð óp í þeim fjölepta hóp, .einn saup, annar hljóp; apar líkjast þeim glóp sem er aplyndi runnið í skap. Menn átta sig ekki alltaf á mismun sagnanna að vinna og sigra. Hægt er að vinna kosn- ingar og orustur, en ekki sigra menn þessi fyrirbæri. Morgunblaðið hefur þrásinnis borið skjöld fyrir íslenska tungu og viljað hag hennar sem mest- an. Því verður að gæta þess, að í forystugreinum blaðsins séu ekki málgallar eins og þessi 29. sept. síðastliðinn: „Schröder var valinn kanslaraefni jafnaðar- manna til að sigra kosningarn- ar." húsinu í nánu samráði og samstarfi við Húsafriðunarnefnd ríkisins og borgarinnar. Menningarverðmæt- um eins og Miðbæjarskólanum þarf að halda vel við og hafa þar lif- andi starfsemi. Þetta aldna skóla- hús er því afar verðugur rammi fyrir miðstöð fræðslumála borgar- innar og Námsflokka Reykjavíkur. Starfsemi í húsinu er frá því snemma á morgnana og fram undir miðnætti. Hátíð í húsi Fræðsluyfirvöld í Reykjavík ákváðu að minnast þessara merku tímamóta í skólamálum í borginni með því að hafa opið hús í Miðbæj- arskólanum. Við hvetjum borgar- búa til að koma í heimsókn og skoða sýningar og hlýða á fyrirles- ara þar sem svipmyndir úr 100 ára skólasögu borgarinnar eru settar fram í máli og myndum. Boðið verður upp á kaffi og meðlæti og að sjálfsögðu lýsi samkvæmt gamalli venju í skólanum. Höfundur er borgarfulltrúi og for- maður Fræðsluráðs Eeykjavíkur. Sinnum forvörnum! ÞAÐ eru engin ný sannindi að hollt, fjölbreytt mataræði og hreyf- ing sé hverjum manni nauðsynleg til að halda sem bestri heilsu, bæði líkamlegri og andlegri. Á undan- fórnum árum hefur orðið mikil vakning í þá átt að auka forvarnir og reyna að koma í veg fyrir sjúkdóma. Landssamtökin Bein- vernd á íslandi voru stofnuð í Reykjavík að tilhlutan landlæknis í þessu skyni í mars 1997. Markmið sam- takanna er m.a. að vekja athygli almenn- ings og stjórnvalda á beinþynningu sem heilbrigðisvandamáli. Þrjú svæðafélög hafa nú þegar verið sett á Anna stofn. Eitt þessara fé- Pálsdóttir laga er Beinvernd á Suðurlandi, sem stofnað var í Heilsustofnun Náttúrulækningafé- lags Islands í nóvember 1997. Uppeldi og þroski Beinþynning er að miklu leyti háð erfðum en 20 til 40% tilfella má rekja til hreyfingarleysis og lélegs mataræðis. Rannsóknir sýna að með heilsusamlegum lifnaðarhátt- um má auka beinmassann að mun á fyrstu 20 árum ævinnar og styrkja þar með beinin til frambúð- ar, en þau eru kalkforðabúr líkam- ans. Foreldrar, forráðamenn og kennarar ættu að vera vakandi fyr- ir þessu og gera það sem í þeirra valdi stendur til að sjá til þess að ung börn fái öll þau efni sem þarf til að styrkja beinin og brýna það fyrir börnum sem komin eru á legg hve nauðsynleg hreyfing og gott mataræði er fyrir líkamlegan og andlegan þroska. Kalk, lýsi og fræðsla Enn hefur enginn kalkgjafi fundist sem stenst samanburð við mjólk og mjólkurvörur. Til að binda kalkið þarf D-vítamín sem helst er að finna í lýsi, en það er unnið úr fisklifur. Sólarljósið er einnig góður D-vítamíngjafi. I er- indi sem Gunnar Sigurðsson, pró- fessor, hélt um D-vítamínbúskap á aðalfundi landssamtaka Bein- verndar í vor, kom fram að D- vítamínbúskap stúlkna á aldrinum 12-14 ára og kvenna á aldrinum 34- 48 ára er ábótavant. Frumniður- stöður rannsóknar þessa efnis sýna að ástæða er til að leggja meiri áherslu á neyslu D-vítamínbættrar mjólkur eða fá konur til að taka inn lýsi (vökva eða töflur). Nýleg könnun á mataræði ung- barna sýnir að þau fá ekki nægt D- vítamín. Á þessu má sjá að mikil þörf er á fræðslu og hafa Sam- tökin Beinvernd á ís- landi staðið fyrir út- gáfu tveggja bæk- linga: „Beinvernd", sem gefinn var út í mars 1997, og „Lík- amshreyfing og bein- þynning", sem gefinn var út um áramótin. I undirbúningi er gerð bæklings um horm- ónameðferð og bein- þynningu. Mælingar Konur eiga það mun meira á hættu en karlar að fá bein- þynningu. Eina aðferðin til að mæla kalkmagn beina er svokölluð beinþéttnimæling. Ástæða er til þess að hvetja konur til að láta Markmið Landssam- takanna Beinverndar á Islandi er m.a., segir Anna Pálsdóttir, að vekja athygli almenn- ings og stjórnvalda á beinþynningu sem heil- brigðisvandamáli. mæla hjá sér beinmassann, en þetta er algjörlega sársaukalaus og fljótleg mæling sem getur skipt sköpum. Þessi hvatning á ekki síst við þar sem beinþynning er þekkt í ættinni. Með beinþéttnimælingu má: finna beinþynningu áður en beinið brotnar, spá um beinbrot í framtíð- inni, fylgjast með árangri á með- ferð við beinþynningu. Miðvikudaginn 14. okt. n.k. kl. 20 heldur Beinvernd á Suðurlandi fræðslufund á Hótel Selfossi. Lauf- ey Steingrímsdóttir, næringar- fræðingur og forstöðumaður Manneldisráðs, flytur erindi um mjólk og mjólkurafurðir. Höfundur er formaður Beinverndar á Suðurlandi. Leitin að réttu eigninni hefst hjá okkur Vettvangur fólks í fasteignaleit CM www.mbl.is/fasteignir
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.