Morgunblaðið - 29.05.1999, Blaðsíða 6

Morgunblaðið - 29.05.1999, Blaðsíða 6
6 LAUGARDAGUR 29. MAÍ 1999 MORGUNBLAÐIÐ FRETTIR Stjörnuspekingar frá ýmsum þjóðlöndum bera saman bækur sína í Odda 120 UM 50 vísindamenn sækja hina árlegu „Super-DARN ráðstefnu," sem staðið hefur yfir í Odda frá því á mánu- dag, en ráðstefnunni lýkur í dag. Hópurinn heimsótti m.a. ratsjárstöðina við Stokkseyri og skoðaði helstu náttúruperlur Suðurlands. Skoða sólina og norðurljósin STJÖRNUSPEKINGAR frá hin- um ýmsu þjóðlöndum hafa síðan á mánudag setið ráðstefnu í Odda, sem annars er þekktastur fyrir að vera miðstöð félagsvísindanna í Há- skóla íslands. í Odda hafa þessir fulltrúar raunvísindanna, sem allir eiga það sammerkt að hafa áhuga á himingeimnum, borið saman bækur sínar, en hópurinn stendur fyrir rannsóknarverkefni sem nefnist „Super-DARN," og miðar að því að skilja hreyfifræði efri laga and- rúmsloftsins og þar með hin kunnu norðurljós. Notast við ratsjár og gervihnetti Hópurinn, sem samanstendur af 50 vísindamönnum, kemur iðulega saman einu sinni á ári til að miðla af reynslu sinni og læra af öðrum og nú var ákveðið að hittast á íslandi en það voru þeir Aðalbjörn Þórólfs- son, sem stundar doktorsnám í eðl- isfræði í Frakklandi og Gunnlaugur Björnsson, dósent við raunvísinda- deild Háskóla íslands, sem skipu- lögðu fundinn ásamt frönskum fræðimönnum. Að sögn Aðalbjörns snýst rann- sóknarverkefnið um það að skoða upplýsingar sem safnað er saman af átta ratsjárstöðvum, sem staðsettar eru víðsvegar um norðurhvel jarðar og spanna svæðið frá Pinnlandi vestur til Alaska. (Sjá mynd 1), en einnig hefur verið komið fyrir 4 rat- sjárstöðvum á suðurhveli jarðar í sömu erindagjörðum. Einnig eru upplýsingar frá gervihnöttum og segulmæium notaðar, sem og myndir, sem teknar eru af Japön- um, sem koma m.a. til Islands tvisvar á ári. Að sögn Aðalbjörns er vilji til að setja upp ratsjár í Rússlandi, en eins og er er það ekki mögulegt, þar sem ástandið er ótryggt og ekki nægt rafmagn þar. Hann sagði að nú væri verið að setja upp 5 ratsjár í viðbót, 3 á norðurhveli og 2 á suð- urhveli. Ratsjárnar, sem eru fullkomlega sjálfvirkar, eru starfræktar allan sólarhringinn, alla daga ársins. Þær gera vísindamönnum kleift að fylgjast með því hvernig sólin stjórnar umhverfi jarðarinnar, sem og að fylgjast með norðurljósunum, segultruflunum á jörðu og útvarps- samskiptum, sem byggjast á endur- kasti á jónahvolfinu. Jónahvolfið er hluti efri laga lofthjúpsins í milli 100 og 300 km hæð, þar sem sam- eindirnar og atómin eru jónuð vegna röntgen- og útfjólublárrar geislunar sólarinnar. Það svæði sem vísindamennirnir hafa mestan áhuga á er sá hluti himinhvolfsins, þar sem norðurljós- in eru hvað mest áberandi, þ.e.a.s. kraginn umhverfis segulpólinn fyr- ir norðan 60 breiddargráðu. Astæð- an fyrir mikilvægi svæðisins er sú að á þessu svæði gætir áhrifa ým- issa ferla í geimnum. Tvær ratsjár á íslandi Eins og komið hefur fram nefnist verkefnið „Super-DARN" sem stendur fyrir Super Dual Auroral Radar Network, en nafnið vísar m.a. til þess að tvær ratsjár vinna saman, eins og sést á mynd 1, þ.e. ratsjárstöðin í Þykkvabæ vinnur með ratsjárstöðinni í Hankasalmi í Finnlandi, en ratsjánum er báðum beint á sama svæði, þ.e.a.s. jóna- hvqlfið yfir Svalbarða, norðaustur af íslandi. Með því að bera saman Stokfeeyri AiteM^\mÍ pW - I gp^; ___I ÁTTA ratsjárstöðvar eru staðsettar á norðurhveli jarðar, en þær teygja sig frá Finnlandi vestur til Alaska og gera vísindamönnum m.a. kleift að fylgjast með því hvernig sólin stjórnar umhverfi jarðarinnar. hans sögn koma bestu gögnin héð- an. Hér á landi hafa því verið settar upp tvær ratsjárstöðvar, ein í Þykkvabæ og önnur við Stokkseyri, en það eru Frakkar sem sjá um Stokkseyrarratsjána en Englend- ingar sjá um ratsjána í Þykkvabæ, en þetta gera þeir í samvinnu við raunvísindastofnun Háskólans. Báðar ratsjárnar voru settar upp árið 1995 og kostaði hvor fyrir sig um 30 milljónir króna. Ratsjárnar virka Iíkt og Iögregluratsjár Ratsjáin við Stokkseyri og í Þykkvabæ vinna eins, þ.e. á há- tíðnisviðinu. Við Stokkseyri eru sextán 15 metra há möstur sem sjá um að senda út og taka á móti merkjum. Ratsjáin vinnur líkt og þær ratsjár sem notaðar eru til að fylgjast með bfla- eða flugumferð, hún sendir frá sér útvarpsbylgjur, sem endurkastast af skotmarki og endurkastið er svo numið nokkru síðar. Tíðni merkisins fyrir og eftir endurkast breytist í hlutfalli við hraða skotmarksins í stefnu merk- isins. Munurinn á ratsjánni við Stokkseyri og ratsjám sem mæla t.d. hraða bfla er að í stað bfls er skotmarkið frávik í þéttleika jóna- hvolfsins. A ISLANDI er mjög gott að stunda rannsóknir á uorðui-ljos- unuiii, því eins og sést á mynd- inni er Island staðsett í miðjum uorðurljósakraganum. mælingar gerðar á sama tíma er hægt að ákvarða lárétta hraðavigra á svæðinu, bæði m.t.t. stærðar og stefnu. Þau lönd sem taka þátt í keðj- unni á norðurhvelinu eru: Banda- ríkin, Kanada, England, Finnland og Frakkland og er hvert land ábyrgt fyrir uppsetningu og starf- semi a.m.k. einnar ratsjár í keðj- unni. Að sögn Aðalbjörns eru rnjög góðar aðstæður fyrir ratsjár á íslandi, þar sem landið er staðsett á miðju norð- urljósabeltinu (sjá mynd 2) og að Island einn mikil- vægasti hlekkurinn ÍSLAND er mjög góður staður til að skoða himinhvolfið og einn mikilvægasti hlekkurinn í keðju ratsjárstöðva á norðurhveli jarð- ar. Þetta sagði Ray Greenwald, prófessor við John Hopkins-há- skóla í Bandaríkjunum, í samtali við Morgunblaðið, en Greenwald er staddur hér vegna ráðstefnu sem fram fer í Odda, þar sem fjallað er um hreyfingar í himin- hvolfinu. Greenwald sagði að það rats- járnet sem þegar væri búið að setja upp gerði mönnum kleift að rannsaka mjög vel aðstæður í húninhvolfinu við norðurhvel. Hann sagði að þær hreyfingar sem verið væri að skoða væru tengdar norðurl,jósunum, sem hann sagðist hafa séð frá mið- borg Reykjavíkur fyrir nokkrum árum. Rannsaka veðrið í geimnum Greenwald sagði að ratsjárnar hefðu upphaflega verið settar upp til að skoða jónahvolfið en að komið hefði í Ijós að þær næmu vel loftsteina þegar þeir kæmu í gegnum himinhvolfið og að það hefði komið nokkuð á óvart. Þá sagði hann að mikil- vægur þáttur rannsóknarinnar væri að rannsaka veðrið í geimn- um og svokallaðan sólvind, en auk þess að gefa frá sér hita og Ijós gefur sólin frá sér agnaflæði sem rekst á jörðina og flæðir í kring, en það er sólvindurinn. Hann sagði að þegar væri vitað að samspil sólvinds og jarðar gerði það að verkum að norður- Ijósin sæjust. Englendingur og Frakki sjá um ratsjárstöðvarnar á Islandi Að sögn Greenwald er sú þekking sem verið er að afla um sólvindinn afar mikilvæg, því snöggar breytingar á vind- inum geta t.d. eyðilagt fjar- skiptatungl og því eru oft mikl- ir hagsmunir í húfi. Þá getur sólvindurinn Ifka haft bein áhrif á jörðu niðri, því ef tnikill hamagangur er í sdlvindinum getur hann t.d. slegið út raf- magni, en slíkt gerðist í norð- urhluta Kanada fyrir nokkru og var rafmagnslaust þar í Morgunblaðið/Kristinn RAY Greenwald, prófessor við John Hopkins-háskóla í Bandaríkjun- um, sagði ísland mjög góðan stað til að skoða himinhvolfið og mikil- vægan hlekk í þeirri keðju ratsjárstöðva, sem búið væri að setja upp á norðurhveli jarðar. JEAN-Paul Villain, franskur fræðimaður, og Mark Lester frá Leicest- er-háskóla sjá um ratsjárstöðvarnar við Stokkseyri og í Þykkvabæ. margar klukkustundir vegna þessa. Mark Lester við srjörnufræði- deild Leicester-háskdla á Englandi og Jean-Paul Villain, franskur fræðimaður á þessu sviði, hafa umsjón með ratsjár- stöðvunum á íslandi; Villain sér um ratsjárstöðina við Stokkseyri en Lester þá í Þykkvabæ. Þess ber að geta að daglegur rekstur ratsjárstöðvanna er í höndum Raunvísindastofnunar Háskól- ans. Lester sagði að ratsjáin í Þykkvabæ væri samtvinnuð rat- sjánni í Finnlandi að því leyti að þær skoðuðu sama svæðið, frá mismunandi sjónarhomum. Á sama hátt er ratsjárstöðin við Stokkseyri að nokkru leyti sam- tvinnuð ratsjárstöðinni við Goose Bay í Labrador, sagði Villain. Villain, sem oftsinnis hefur heimsdtt landið, sagði að á þeim fimm árum sem ratsjárstöðvarn- ar hefðu starfað hefði mikið vatn runnið til sjávar og þdnokkuð lærst og benti hann á sólvindinn og þau áhrif sem geimveður get- ur haft á jörðu niðri. Lester, sem er í fyrsta skipti á Islandi, sagði að það að læra að einhverju leyti á það hvernig kerfið virkaði væri afar mikil- vægt og hann nefndi hversu sér- stakar aðstæður væru hér á landi með tilliti til norður- ljdsanna.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.