Morgunblaðið - 19.12.1999, Blaðsíða 34

Morgunblaðið - 19.12.1999, Blaðsíða 34
34 SUNNUDAGUR 19. DESEMBER 1999 MORGUNBLAÐIÐ SKOÐUN 50000 45000 40000 35000 M 30000 ^O 25000 u W 20000 15000 10000 ÁskriftStöðvar2 og Sýnarásam tafiiotagpHum RÚV árh 1987-1999. Þ róun ársútg^rla á hein OL I------- ~WB" H litfelLafQotag^Ha af heildartekjmi ríkjsfphi Bla á NorðurBndum IBAfriotagpH ESAug^shgarog aðartekjir DanmöikDR og feland/íiÚV FiinJand/YLE NoregurMRK Sv:fc:þð/SVT og TV 2 SR Land/M iSOar 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 1999 -okt. -des RÖK FYRIR RÍKISÚTVARPI STAÐA Ríkisútvarpsins hefur tölu- vert verið rædd undanfarin misseri. Afstaða stjórnvalda virðist ekki vera skýr og ýmsar hugm yndir um rekstur og stöðu Ríkisútvarpsins hafa verið reifaðar. Almennt má þó segja að um- ræðan hafi markast mjög af efasemd- um um það hvort Rfkisútvarpið eigi yfirleitt rétt á sér. Einnig hefur það einkennt umræðuna, að í fæstum til- vikum hafa skoðanirnar verið studdar rökum. Vissulega er þörf á málefna- legri umræðu um framtíðarhlutverk Ríkisútvarpsins og er þessi grein hugsuð sem innlegg í þá umræðu. Hér verða því færð rök fyrir út- varpi í almannaþágu og rekstrarstaða Rfkisútvarpsins skoðuð með tilliti til hlutverks þess. Rök fyrir útvarpi í almannaþágu Væri David Attenborough að segja okkur frá lífsháttum fugla eins og honum einum er lagið ef ekki væri til Rfkisútvarp? Svarið er nei. Til þess liggja tvær ástæður: Ef ekki væri Ríkisútvarp í Bretlandi, BBC, hefði David Attenborough aldrei fengið að gera neina náttúrulífsþætti. Hann væri líklega að gera eitthvað allt ann- að. Og, ef ekki væri Ríkisútvarp á ís- landi væri ekki verið að sýna þessa þætti hans hér á landi. Þetta má skýra með því sem Bret- ar kalla „market failure" og mætti kalla vanhæfni markaðarins. Til er andstætt hugtak sem nefnist „gov- ernment failure" og mætti kalla van- hæfni stjórnvalda, en það nota stuðn- ingsmenn einkavæðingar óspart. Kostir og gallar markaðar og rfkis eru eilíft deiluefni irinan hagfræðinn- ar en flestir eru þó sammála um að hvorugur kosturinn sé fullkominn. Útvarp í almannaþágu er mótvægi við markaðinn, fyrirbæri sem á að gera meira og betur en markaðurinn. Fyrirtæki sem er rekið með hagnað að leiðarljósi, með hagsmuni hluthaf- anna í fyrirrúmi, hefði tæplega séð sér hag í því að leyfa David Attenbor- ough að gera náttúrulífsþætti. Lífs- hættir fugla hefðu ekki skilað nógu mörgum áhorfendum og þar af leið- andi ekki nógu mörgum auglýsend- um. Þættirnir höfða þar að auki ekki neitt sérstaklega til ungs fólks, en auglýsendur einblína gjarnan á þann hóp í æskudýrkun sinni. Það er ekki arðbært fyrir einkastöðvar hér á landi að sýna Attenborough, enda sýna þær hann ekki. Annað dæmi um vanhæfni þessa markaðar er óheyrilegt verð á sýn- ingarrétti sjónvarpsefnis. Þetta sést best á fþróttaefni. Verðið á því hefur margfaldast samhliða fjölgun einka- stöðva í heiminum. Ætti samkeppnin ekki að leiða til lægra verðs? Nei, það eru sjónvarpsstöðvarnar sem bítast um efnið og verðið fer hækkandi. Það eru sem sé seljendurnir sem ráða lög- um og lofum á þessum markaði. Auk- in samkeppni á útvarps- og sjón- varpsmarkaði hefur einnig haft í för með sér aukna samkeppni um dag- G. Pétur Matthíasson Þorsteinn Þorsteinsson skrárgerðarfólk. Því hefur margt hæft fólk yfirgefið Rfkisútvarpið þeg- ar hærri laun hafa boðist hjá einka- stöðvunum. Rfkisútvarpið hefur ein- faldlega ekki haft fjárhagslegt bolmagn til að bjóða starfsfólki sínu svipuð laun og keppinautarnir. Það skal fúslega viðurkennt að samkeppn- in hér á landi hefur haft ýmislegt gott í för með sér, þótt óneitanlega hafi hún leitt til aukms rekstrarkostnaðar stöðvanna á markaðnum. Niðurstað- an er samt sú að samkeppninni á þessu sviði fylgir ekki lækkað verð til neytandans, heldur þveröfugt; því Þörf er á málefna- legri umræðu um framtíðarhlutverk Ríkisútvarpsins, að mati Þorsteins Þorsteinssonar og G. Péturs Matt- híassonar, og er þessi grein innlegg í þá umræðu. meiri samkeppni þeim mun hærra verð. Það þarf ekki annað en að skoða þróun áskriftargjalda Stöðvar 2 og Sýnar til að skýra þetta. Stjórnvöld hafa hins vegar staðið í vegi fyrir haekkun á afnotagjöldum Rfkisútvarpsins. Því hefur Ríkisút- varpið þurft að leita annarra lausna. Það hefur ekki getað hækkað verðið eins og íslenska útvarpsfélagið. Af- leiðingar þessa eru m.a. þær að efni hefur tapast yfir á Stöð 2; má þar t.d. nefna ensku knattspyrnuna, enda er ekki forsvaranlegt að almannaútvarp, sem þarf að sinna öllum, borgi hvaða verð sem sett er upp. Af þessu má vera ljóst að ljósvaka- miðlun er ekki eins og hver önnur vara á markaði og þess vegna er Rík- isútvarp æskilegt. Áhorfendur og hlustendur eiga heimtingu á góðu fjölbreyttu efni í Út- varpinu og Sjónvarp- inu, fræðandi, upp- lýsandi og skemmti- legu efni. Islendingar eiga lfka heimtingu á að þetta efni nái til meira en 99 prósenta þjóðarinnar. Það leikur enginn eftir Rfkisútvarpinu. Þetta eru einungis fáein rök af mörgum fyrir útvarpi í al- mannaþágu. Menn þekkja gildi öryggis- hlutverksins en ótal- margt annað réttlæt- ir rekstur Ríkis- útvarpsins. Innlend dagskrárgerð, varðveisla íslenskrar tungu og menn- ingar eru t.d. þættir sem ekki verður séð að einkamiðlar leggi sérstaka rækt við. Þjóðin á lfka rétt á traust- um, hlutlausum og óhlutdrægum fjöl- miðli. Þjóðin á rétt á fjölbreyttri dagskrá á hóflegu verði. Hún á ekki bara að geta horft á David Attenborough heldur lfka Sunnudagsleikhúsið, Stutt í spunann, Bráðavaktina, Stundina okkar, Melrose Place, Star Trek, Mósaík, Eldhús sannleikans, Þetta helst, Tvíeykið og Kavanagh lög- mann, svo að eitthvað sé nefnt, og vandaðar fréttir, veður- og íþrótta- fréttir í Útvarpinu og Sjónvarpinu. Þjóðin á rétt á Samfélaginu í nær- mynd, Hvítum máfum, Utvarpssög- unni, Utvarpsleikhúsinu, Laufskálan- um, Sunnudagskaffinu, Byggða- línunni, Textavarpi og vefþjónustu og fólk á landsbyggðinni á rétt á svæðis- útvarpi, svo fátt eitt sé nefnt. Er mik- ið að greiða 2.100 kr. á mánuði, eða sem nemur 69 krónum á dag fyrir þessa þjónustu? Þegar borið er sam- an áskriftargjald Stöðvar 2, sem er 3.895 og 2.995 fyrir Sýn á mánuði, hljóta menn að velta því fyrir sér hvernig Rfkisútvarpið geti sinnt því margþætta og umfangsmikla hlut- verki sem því hefur verið falið og þar að auki er lögboðið. Ef Rfkisútvarpið býr ekki til dag- skrá sem höfðar til flestra lands- manna er það ekki ríkisútvarp og get- ur þar af leiðandi ekki sinnt hlutverki sínu. Það er ekki hægt að höfða ætíð til allra, en allir þurfa einhverntíma að finna efni við sitt hæfi í dagskrá út- varps í almannaþágu. Öðruvísi getur það ekki bætt upp vanhæfni markað- arins. Þetta má orða þannig að markmið Rfkisútvarpsins sé m.a. að sinna áhugamálum allra landsmanna á sem bestan og skilvirkastan hátt. Við þetta skapast breidd í dagskránni sem ekki er heppileg þegar horft er til markaðarins. Það segir sig t.d. sjálft að fjölmiðli sem einbeitir sér að því að ná til aldurshópsins 20-40 ára tekst betur að ná til þess hóps en Rfkisút- varpinu, sem skyldu sinnar vegna getur ekki haft einn aldurshóp í fyrir- rúmi. Fjölbreytt dagskrá (breitt dag- skrárframboð) eins og dagskrá Ríkis- G JLÖskrá m iSla 1. desem ber 1999 4000 II Syn Mbl Miðiir Þróun ísöli augi^siiga Rík35ÚtvaTpsris,uppfe rðará verðil.3Í]íl999 lÆOOn útvarpsins er yfirleitt ekki arðvænleg út frá sjónarmiði markaðarins. Stöð 2 hefur tekist ágætlega að ná til fyrr- nefnds aldurshóps, sem skýrir vel- gengni hennar á auglýsingamarkaðn um, en það sýnir jafnframt takmark- anir Rfkisútvarpsins á þeim markaði. Rekstur og fjárhagur Rfkisútvarpsins - rekstrarfyrirkomulag Oft er spurt hvers vegna afnota- gjaldið sé ekki nefskattur. Við slfkar aðstæður hefðu stjórnmálamenn öll völd í RQrisútvarpinu, ef þeim lfkaði ekki fréttaflutningurinn eða ef illa áraði í rfkisbúskapnum gætu þeir skorið niður framíagið til Rfkisút- varpsins. Öll starfsemi yrði því undir hæl stjórnmálamanna og sjálfstæðið liði fyrir. Með afnotagjaldinu hefur Ríkisútvarpið þó tengsl við eigendur sína, þjóðina. Þá er alltaf nokkur hóp- ur landsmanna sem á ekki sjónvarp og vill ekki eiga sjónvarp. Ef nef- skattur væri yrðu þeir að borga en það gera þeir ekki núna. Kristján Þorbergsson hrl. bendir á það í grein um Rfkisútvarpið, að afnotagjöldin megi rekja til þeirrar viðleitni lög- gjafans að verja sjálfstæði Rfkisút- varpsins. Kristján segir m.a.: „í lög- unum er leitast við að búa þannig um hnútana að ekki skapist sú freisting að þagga niður í óþægilegri gagnrýn- isrödd með því að leggja hana í fjár- svelti. Sjálfstæði Ríkisútvarpsins, stjórnunarlegt og fjárhagslegt, er tal- in ein af stoðum tjáningarfrelsis." (Grein Kristjáns birtist í ársskýrslu Rfkisútvarpsins fyrir árið 1998.) Það sem vantar í þessi lög er ákvæði um hækkanir í takt við verðlagsbreyting- ar því ein leið til að skerða sjálfstæði RfMsútvarpins er, samkvæmt þessu, að neita því um eðlilega hækkun af- notagjalda. Afnotagjaldið er því ekki alslæm aðferð til að tryggja útvarpi í al- mannaþágu tekjur. Þessi sami háttur er hafður á í 30 til 40 löndum í hinum vestræna heimi, einfaldlega vegna þess að enginn betri hefur fundist. I þessum löndum hefur margoft verið rætt um nefskatt eða aðrar leiðir en niðurstaðan hefur alltaf orðið sú að halda áfram með afnotagjöld. Hvers vegna ætti fyrirkomulagið að vera öðruvísi á íslandi? Liggja ráðamenn þjóðarinnar e.tv. á betri lausnum? I .íöndum eins og Bretlandi, öllum nor- rænu löndunum, Þýskalandi, Frakk- landi og öðrum Evrópusambands- löndum og jafnvel í svo fjarlægjum ríkjum sem Suður-Afríku er sami eða svipaður háttur hafður á rekstri út- varps í almannaþágu. Þrátt fyrir mikla einkavæðingu í Evrópu hefur útvarp í almannaþágu ekki verið einkavætt og nýlega varð það ofan á að halda óbreyttu formi í Amster- damsáttmála ESB. Það er ekkert sem komið hefur fram í umræðunni, hvorki hér á landi né erlendis, sem bendir til þess að annað fyrirkomulag gæti hentað betur, sé tekið mið af sjálfstæði, lögboðnu skylduhlutverki og rekrstrarforsendum Rfkisútvarps- ins. Jafnvel Margareth Thatcher, einn áhrifamesti boðberi frjálshyggju seinni ára, taldi óráðlegt að einka- væða BBC á sínum tíma vegna and- stöðu bresku þjóðarinnar (the silent force). Er raunhæft að einkavæða Rfkis- útvarpið og þá í hve miklum mæli? Fer einkavæðing útvarps í almanna- þágu saman við almannahagsmuni? Hvernig má tryggja sjálfstæði Ríkis- útvarpsins gagnvart pólitískum öfl- um? Er það yfirleitt hægt ef litið er til samsetmngar útvarpsráðs? Þetta eru allt spurningar sem nauðsynlegt er að svara áður en framtíðarhlutverk Rík- isútvarpsins verður ákveðið. Huga þarf gaumgæfilega að því hvað gerist ef Ríkisútvarpið verður einkavætt. Ef markaðurinn einn fengi að ráða er ljóst að óarðbærar einingar Rfkisút- varpsins yrðu lagðar niður. Auk þess myndu færri borga áskriftargjald en
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.