Dagblaðið Vísir - DV - 14.12.2002, Blaðsíða 56

Dagblaðið Vísir - DV - 14.12.2002, Blaðsíða 56
híeÍQarhlaö>" JO"V laugardagur . ¦4. DESEMBER 2002 Þjóðsögur og huliðsheimar: Þjóðtrú j ólunum - bregður hún beisli undan svuntu sinni og leggur við dreng Samkvæmt Þjóð- sögum Jóns Árnasonar er mikið um að álf- ar séu á ferð um jólin. Jól og áramót eru í huga flestra skemmtilegur tími þegar fjölskyldan kemur saman og gerir sér glaðan dag. Vinir og vandamenn gefa hverjir öðrum gjafir og gleyma gömlum deilumálum, að minnsta kosti um stundarsakir. Sumir tengja jólin fæðingu Krists, aðrir halda upp á þau til að fagna þvi að sólin fer að hækka á lofti og börnin bíða spennt eftir því að fá í skóinn. Þetta er líka sá árstími þegar alls konar kynjaver- ur fara á stjá, jólasveinarnir koma til byggða, álfar flytja búferlum og tröll halda veislur. Það er því ekki hættu- laust að vera einn á ferli á þessum tíma ef mark er tekið á þjóðsögum sem tengjast jólunum. Kjaftstór og með vígtennur Jólasveinarnir fara að tínast í bæinn þrettán dögum fýr- ir jól og stundum eru Grýla og Leppalúði með þeim í för. Fjölskyldan sú hefur reyndar mildast mikið með árunum, Grýla og Lúöi eru hætt að éta börn og jólasveinarnir eru í mesta lagi hrekkjóttir trúðar. I þjóðsögunum er Grýlu lýst sem ævagamaUi kerlingu með klær og hófa, kjaftstórri með vígtennur og horn. Hún er með augu í hnakkanum og í þeim logar eldur, eyrun ná langt út á axlir, nefið er stórt og hlykkjótt og úr vitum henn- ar kemur helblá gufa. Kerlingarskarið hefur búið með þremur tröllkörlum í gegnum tíðina og heitir núverandi bóndi hennar Leppalúði. Hinir tveir hétu Boh og Gustur og átti hún tæplega áttatiu börn með þeim, þekktust þeirra eru iólasveinarnir. Grýla er mannæta eins og önnur tröll og óþekk börn eru eftirlætismatur hennar en hún er litið gef- in fyrir fisk, súpur, salat og grauta. Trölkjól í Bárðar sögu Snæfellsáss segir frá allsvakalegu jólaboði sem Hít tröllkona stóð fyrir í Hundahelli í Hítardal. Til veislunnar bauð hún meðal annarra Bárði Snæfellsás sem var af risakyni í föðurætt, Gesti syni hans og mörgum tröll- um. Þar var Surtur af Hellisflrjum og Jóra úr Jórukleif, Kol- björn i Breiðdalsbotnum, Glámur og Ámur úr Miðfjarðar- nesbjörgum og Guðlaugur úr Guðlaugshöfða. „Voru þá borð upp tekin og matur á borinn, heldur stór- kostlegur. Drykkja var þar mjög ósrjórnleg, svo að allir urðu þar ginntir. En er máltíð var úti, spurðu þursar og Hít, hvað Bárður vildi til gamans hafa [...]. Bárður bað þá fara til skinnleiks. Stóðu þeir þá upp Bárður og Surtur, Kol- A björn, Guðlaugur og Gljúfra-Geir, og höfðu hornskinnaleik; var þá ekki svo lítið um þá, - þó var auðséð að Bárður var sterkastur, þó hann væri gamall. Bjarnfeld einn stóran höfðu þeir fyrir skinn, og vöfðu hann saman og köst- uðu honum á milli sín fjórir, en einn var úti og skildi sá ná. Ekki var gott að vera fyrir hrundningum þeirra. Flestir stóðu uppi á bekkjum nema Gestur, hann sat kyrr á rúmi sínu. En þá er Kolbjörn var úti, ætlar hann að ná skinni fyrir Bárði og hljóp heldur snar- lega. En er Gestur sá það, skaut hann fætin- um fyrir Kolbjörn, svo Grýla er niannæta eins og önnur tröll og óþekk börn eru eftirlætismatur hennar en hún er lítið gefin fyrír fisk, súpur, salat og grauta. þursinn hraut þegar út á bergið svo hart, að brotnaði í honum nefið, - féll þá blóð um hann allan. Varð þá upp- hlaup og hrundningar heldur sterklegar; vildi Kolbjörn hefha sín á Gesti." Gaiidreiðin Jólin eru magnaður tími og svo virðist sem öll náttúru- lögmál snúist á hvoE Eftirfarandi lýsing er höfð eftir Jóni Sigurðssyni á Gautlöndum og seg- ir frá ungum vinnumanni sem jhafði ráðið sig til starfa á kirkjujörð. „[. . .] En á aðfara- kveldi jóla er drengur úti i hesthusi að kemba og hirða eldishesta prests- ins. Hann veit ekki fyrr til en konu prestsins vind- ur þar inn og gefur hún sig á tal viö dreng um ýmsa hluti. Og minnst varði bregður hún beisli undan svuntu sinni og leggur við dreng; fylgir því svo mikið töfraafi að drengur líður prestkonunni að fara á bak sér, og hleypur hann þegar á stað sem fugl fijúgi. Fer hann yflr fjöll og dali, kletta og klungur og hvað, sem fyrir er, - er því lfkast sem hann vaði reyk mikinn." Dansferðir í mannahíbýlum Samkvæmt Þjóðsögum Jóns Árnasonar er mikið um að álfar séu á ferð um jól- in. ,J3æði er skemmtanatími þeirra mestur um það leyti ársins [...] en um jólin hafa þeir samsæti og veizlur, hljóðfæraslátt og dansferð ýmist í mannahíbýlum eða i álfabyggðum, og þar að auki halda þeir fardaga sína um nýjárið." Stundum kom fyrir að mennskir menn rötuðu í álfaveislur á jólanótt eins og segir í sögunni Álfar hjá Viðivöllum. „í klöppum hjá Víðivöllum sá maður nokkur á jólanóttina stórt hús allt ljósum prýtt. Hann gekk þar inn og fékk góðar viðtökur og ágætan beina; morguninn eftir er hann vaknaði lá hann á berum klettunum og sá hvorki veð- ur né reyk eftir af stóra húsinu." Sögur um jólagleði álfa hefjast oft á því aö heimilis- fólkið er á leið til kirkju og að einhver einn, maður eða kona, verður eftir til að gæta bæjarins. Þegar líður fram á kvöld koma álfarnir inn í bæinn og halda skemmtun og sá sem heima situr missir vitið eða deyr. Þeir sem halda glórunni og lifa álfageimiö af gera það yflrleitt eftir að djammið hefur endurtekið sig í tvö eða þrjú ár með fyrrgreindum afleiðingum. Dansínn í Hruna Það eru þó fleiri en álfar og tröll sem hafa gaman af því að skemmta sér um jólin. Einu sinni var prestur í Hruna í Árnessýslu sem mjög var geflnn fyrir skemmtanir óg gleðskap. Presturinn messaði ekki fyrri part nætur eftir að fólk var komið til kirkju, „heldur hafði dansferð mikla í kirkjunni meö sóknarfólkinu, drykkju og spil og aðra ósæmilegar skemmtanir langt fram á nótt". Presturinn átti aldraða móður sem hét Una og var mjög á móti háttalagi sonar sins og bað hann oft um að huga frekar að guði en skemmtanahaldi en hann hirti ekkert um það og hélt uppteknum hætti. Eina jólanótt var presturinn leng- ur að en venja var og bað móðir hans hann í þrígang að hætta en hann sagði ávallt: „Einn hring enn, móðir mín". Þegar Una gamla gengur frá syni sín- um í þriðja sinn heyrir hún kveðið utan við kirkjuna: Hátt lœtur í Hruna hirðirþangað bruna; svo skal dansinn duna aö drengir megi það muna. Enn er hún Una og enn er hún Una. Þegar kerlingin kom út sá hún mann sem hún taldi vera djöfulinn sjálfan. Una söðlaði þvi hest og reið allt hvað af tók til næsta prests. Þegar hún kom aftur að Hruna ásamt prestinum og fleiri mönnum - „var kirkj- an og kirkjugarðurinn sokkinn með fðlkinu í, en þeir heyrðu ýlfur og gaul niðri í jörðinni". Jólasveinninn krossfestur Þó að sögurnar hér að framan séu gamlar er ekki þar með sagt að nýjar þjóðsögur verði ekki til. V Með tilkomu Netsins fara sög- ur milli heimshorna á nokkrum sekúndum og stundum rata þær í fjölmiðla sem fréttir. Fyrir nokkrum árum fór á kreik saga sem segir frá vilja Austurlandabúa til að gera túristum frá Vesturlöndum til hæfls um jólin. Ibúar þessara landa eru flestir búddatrúar og þekking þeirra á jólunum því takmörkuð. Aðstandendur stórrar verslunar- miðstöðvar í Austurlöndum tóku sig til og létu hanna fyrir sig margra metra háan kross en í stað Krists þótti þeim viðeigandi að negla brosandi jólasvein á krossinn og hengja hann upp til að geðjast vestrænum viðskiptavinum sín- m Að sögn kunnugra ganga Jap- anar allra þjóða lengst í að mark- aðssetja jólin. Þar í landi er það algeng sjón í desember að sjá ungar og eggjandi konur í nunnubúningi syngja aug- lýsingar við vestræn jóla- lög og að fólk sendi jóla- kort sem sýna Maríu mey lyfta sér til flugs á kústi, umkringda jólaálfum sem hafa flösku af saki sér við munn. -Kip Jólasveinarnir eru í mesta lagi hrekkjótt- ir trúðar.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80
Blaðsíða 81
Blaðsíða 82
Blaðsíða 83
Blaðsíða 84
Blaðsíða 85
Blaðsíða 86
Blaðsíða 87
Blaðsíða 88

x

Dagblaðið Vísir - DV

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Dagblaðið Vísir - DV
https://timarit.is/publication/255

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.