Morgunblaðið - 23.07.2003, Blaðsíða 24

UMRÆÐAN
24 MIÐVIKUDAGUR 23. JÚLÍ 2003 MORGUNBLAÐIÐ
KRISTÍN Halldórsdóttir, fyrrverandi alþingis-
maður (það orð nær að mínum skilningi yfir bæði
kynin jafnt), ritaði grein í Morgunblaðið hinn 18. júlí
sl. sem hún nefnir: „Friðuð svæði lögð
í einelti.“ Þar fjallar hún um þá hug-
mynd Landsvirkjunar að reisa 10-12
m háa stíflu við efstu virkjanirnar í
Laxárgljúfri í því skyni að draga úr
skemmdum á vélum þeirra vegna
sandburðar í ánni og úr ístruflunum á
rekstri þeirra að vetrarlagi. Kristín er
andvíg þeirri framkvæmd. Enda þótt
ég sé henni ósammála um það geri ég ekki at-
hugasemdir við þá afstöðu. Hún er hennar mál.
Kristín bendir réttilega á að um Skútustaðahrepp,
Laxá og eyjar og hólma í henni og 200 m breiða
bakka meðfram ánni beggja vegna frá Mývatni til
ósa gildi lög nr. 96 frá 1974 um verndun Laxár og
Mývatns og að „á því svæði er hverskonar mann-
virkjagerð og jarðrask óheimilt nema leyfi Umhverf-
isstofnunar komi til. Þá er tekið fram að breytingar
á hæð vatnsborðs stöðuvatna og rennsli straumvatna
séu óheimilar nema til verndunar og ræktunar
þeirra, enda komi til sérstakt leyfi Umhverfisstofn-
unar.“
Síðan segir Kristín: „Það verður að teljast nánast
óhugsandi að Umhverfisstofnun leyfi fyrirhugaðar
framkvæmdir sem ganga svo algerlega í berhögg við
lög um verndun Mývatns og Laxár.“ Vandséð er
hvernig þessar framkvæmdir ganga í berhögg við
þau lög. Einu breytingarnar sem lögin banna, nema
til verndunar eða ræktunar, eru þær sem fela í sér
breytingar á vatnsborðshæð stöðuvatna eða á rennsli
straumvatna. Ráðgerð stífluhækkun felur ekki í sér
breytingar á vatnsborði stöðuvatns því að ekkert
stöðuvatn er í Laxárdal. Hún felur heldur ekki í sér
breytingar á rennsli straumvatns því að lónið ofan
við stífluna yrði gegnumstreymislón með föstu vatns-
borði en ekki miðlunarlón. Allar aðrar breytingar,
þar á meðal þær sem hér um ræðir, leggja lögin í
mat Umhverfisstofnunar hvort leyfðar skuli eða
ekki. Það er því beinlínis rangt að umræddar fram-
kvæmdir gangi í berhögg við lögin um verndun Mý-
vatns og Laxár. Þær ganga heldur ekki í berhögg við
skuldbindingar Íslendinga samkvæmt Ramsarsátt-
málanum, sem fjallar um verndun votlendis, því að
þær hafa ekki áhrif á votlendi. Skoðanir Kristínar og
annarra á því, hvað líklegt sé að Umhverfisstofnun
leyfi eða leyfi ekki skipta auðvitað engu máli í sam-
bandi við spurninguna um hvort framkvæmdirnar
gangi í berhögg við lögin eða ekki.
Í lok greinar sinnar líkir Kristín Landsvirkjun við
krakka „sem hættir ekki að suða og tuða um nammi
og dót þar til foreldrarnir láta undan og kaupa sér
frið“. Í þessari skemmtilegu samlíkingu er Lands-
virkjun í hlutverki sælgætisframleiðandans en ekki
krakkans. Samkvæmt lögum er það hennar hlutverk
að framleiða það rafmagn sem notendur í landinu,
almenningur og fyrirtæki, „suða og tuða“ um. Í því
suði og tuði eru fyrirtæki álframleiðenda stórtækust.
Landsvirkjun stofnar ekki til álvera eða rekur þau.
Í andstöðu við lögin?
Eftir Jakob Björnsson
Höfundur er fv. orkumálastjóri.
OFT er sagt að smáríki ættu ekki
að sóa fjármagni í uppbyggingu hers
vegna þess að fámennur her gæti
aldrei komið að
gagni þegar verjast
þarf innrásarliði.
Þau rök eru einnig
þekkt hér á landi en
varnarlið, sama hve
sterkt það er, hefur
fælingarmátt. Hætt-
an á því að erlent innrásarlið eða
hryðjuverkamenn láti til skarar
skríða gegn ríki er mun meiri ef
landið er algerlega óvarið og ákjós-
anlegt skotmark en ef varnir eru
fyrir hendi. Jafnvel þó að varnarliðið
yrði lítið gæti það haldið uppi vörn-
um og keypt þannig tíma á meðan
beðið er aðstoðar NATO-ríkjanna
sem tryggt hafa varnir Íslands sam-
kvæmt fimmtu grein stofnsáttmála
Atlantshafsbandalagsins.
Samkvæmt skýrslu nefndar um
öryggis- og varnarmál Íslands frá
árinu 1993 er hér á landi að finna um
200 mikilvæg mannvirki opin fyrir
hugsanlegum hermdarverkum og af
þeim hafa um 30 svo mikla þýðingu
að eyðilegging hvers og eins myndi
leiða af sér meiri háttar röskun á
þjóðlífinu. Í þessu samhengi er rétt
að minna á að 245 kílóum af sprengi-
efnum var stolið í byrjun mánaðar-
ins og hefði mátt nota til hryðju-
verka. Hættuna af árásum
hryðjuverkamanna megum við ekki
leiða hjá okkur heldur taka af al-
vöru.
Íslenskur her
Hugmyndin um stofnun íslensks
hers hefur oft leitað í umræðuna en
er hún raunhæf? Því minni sem
efnahagskerfi ríkja eru, því hærra
hlutfall vergrar landsframleiðslu
þurfa ríki að leggja til hermála ef
þau telja sig þurfa á her að halda.
Það er augljóst að stofnkostnaður
hers getur verið umtalsverður, sér-
staklega ef ætlast er til að herinn
eigi að vera skilvirkur og vel búinn.
Launakostnaður og viðhald taka svo
umtalsvert fé á fjárlögum hvers árs.
Samkvæmt skýrslu bandaríska ut-
anríkisráðuneytisins yfir fjárútlát til
herja ríkja heims fyrir árið 1997
lögðu NATO-ríkin að meðaltali 2,7%
af vergri landsframleiðslu sinni til
hermála. OECD-ríkin lögðu að með-
altali 2,3% og Norðurlöndin að með-
altali 2% í heri sína. Verg landsfram-
leiðsla Íslands árið 2002 var 774,4
milljarðar króna. Ef íslenska ríkið
verði álíka háu hlutfalli vergrar
landsframleiðslu til hermála og hin
Norðurlöndin næmu útgjöld til her-
mála um 15,5 milljörðum íslenskra
króna á ári hverju. Heildarútgjöld
íslenska ríkisins árið 2002 voru rúm-
lega 233 milljarðar króna. Útgjöld til
hermála næmu því um 6,6% af heild-
arútgjöldum íslenska ríkisins. Ef við
berum Ísland saman við ríki sem eru
svipuð að stærð, annars vegar álíka
fjölmennt ríki, Lúxemborg, og hins
vegar ríki með álíka stóran efnahag,
Eistland, koma eftirfarandi tölur
(frá árinu 1997) í ljós: Lúxemborg
leggur 0,8% af vergri landsfram-
leiðslu til hermála en árið 1997 nam
það 10,5 milljörðum króna en verg
landsframleiðsla í Lúxemborg var
mun meiri en á Íslandi, 16,6 millj-
arðar dollara á móti 7,4 milljörðum
dollara.
Árið 1997 varði Eistland 1,5% af
vergri landsframleiðslu sinni til her-
mála. Verg landsframleiðsla í Eist-
landi var svipuð og á Íslandi árið
1997 eða 7,4 milljarðar dollara. Út-
gjöld Eista til hermála árið 1997
voru því 111 milljón dollarar eða 8,7
milljarðar króna.
Margar breytur hafa áhrif á það
hve mikið ríki leggja til hermála,
mannfjöldi, stærð efnahags, nauð-
syn varna og verð svo eitthvað sé
nefnt. Ef álíka miklu yrði varið í ís-
lenskan her og í þeim löndum sem
nefnd hafa verið hér að framan yrði
árlegur kostnaður af slíkum her á
bilinu 8,7 til 15,5 milljarðar. Þó að
þessar tölur séu ekki hárnákvæmar
gefa þær vísbendingu um kostnað
við að stofna íslenskan her.
Hve fjölmennur gæti íslenskur
her verið? Best er að miða við fjölda
hermanna á hverja þúsund íbúa rík-
is. Norðurlöndin eru með 5,5 til 7,5
hermenn á hverja 1.000 íbúa. Séu
þessar tölur yfirfærðar á Ísland má
reikna með að íslenskur her gæti
orðið á bilinu 1.587 til 2.164 menn
sem yrði álíka stór her og herir
Möltu, Lesótó og Trínidad og
Tóbagó.
Hvað er annað til ráða?
Þar sem útgjöld til hermála
virðast við fyrstu sýn of mikil til að
pólítísk sátt geti nokkurn tíma náðst
um stofnun hers er rétt að spyrja
hvað annað sé til ráða. Stjórn-
málafræðingurinn dr. Michael I.
Handel benti á að smáríki hefðu
fjórar leiðir til að efla styrk sinn í
alþjóðakerfinu: að stórveldi
ábyrgðust varnir smáríkis, að
stórveldi settu upp herstöð í
smáríkinu, að smáríki spilaði á al-
menningsálit í stórveldinu og að
stofna til táknræns sambands á milli
ríkjanna. Íslendingar hafa notað
tvær þessara leiða til að styrkja
stöðu sína í alþjóðakerfinu; Banda-
ríkin hafa tryggt varnir landsins og
sett upp herstöð á Íslandi. Hvort
tveggja hefur haft mikil áhrif á styrk
Íslands í alþjóðakerfinu. Hverfi
bandaríski herinn frá Íslandi hefur
styrkur Íslands minnkað til muna og
það skarð sem hann skilur eftir sig
þarf að fylla. Það er réttast að leita
til annarra bandamanna okkar í
NATO til að fylla skarð Banda-
ríkjamanna ef þeir hverfa á braut.
Mikil áhætta er fólgin í því að hafa
engar varnarsveitir hér á landi og
kostnaður við íslenskan her er of
mikill til að sátt muni nást um stofn-
un hans. Hver sem niðurstaðan
verður er líklegt að útgjöld Íslend-
inga til varnarmála hækki á næstu
árum.
Er þörf á
vörnum á
Íslandi?
Eftir Heiðar Örn Sigurfinnsson
Höfundur er stjórnmálafræðingur.
Ljósmynd: Skimað eftir fé, Jónas Erlendsson í Fagradal.
LANDSMENN Í LINSUNNI
LJÓSMYNDASÝNING
MORGUNBLAÐSINS Í VÍK Í MÝRDAL
Í Víkurskálanum í Vík í Mýrdal stendur yfir sýning
á verðlaunamyndum úr ljósmyndasamkeppni
sem Okkar menn, félag fréttaritara Morgunblaðs-
ins á landsbyggðinni, og Morgunblaðið efndu til í
vetur.
Á myndunum má sjá fjölbreytt viðfangsefni frétta-
ritara Morgunblaðsins sem starfa um allt land.
Fólk er í brennidepli linsunnar.
Sýningin stendur til miðvikudagsins 5. ágúst.
Myndirnar eru til sölu í Myndasafni
Morgunblaðsins á mbl.is
i i r til þriðjudagsins . st.