Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 01.02.1966, Blaðsíða 11

Náttúrufræðingurinn - 01.02.1966, Blaðsíða 11
________________NÁTTÚRUFRÆÐINGURINN_______________189 Rannsóknarverkefnin voru margháttuð og má flokka þau undir landafræði, jarðfræði, jarðefnafræði, jarðeðlisfræði og líffræði. Greinar um rannsóknir þessar eru nú teknar að birtast, m.a. í Náttúrufræðingnum. Skýrsla á ensku um rannsóknirnar fram til ársloka 1964 var gefin út af Surtseyjarnefndinni í fyrravetur og önnur er væntanleg í vetur. Hér skal reynt að skýra nokkuð frá rannsóknum, sem flokka má undir jarðeðlisfræði og ná til áhrifa gossins á loft og sjó, ástands gosefnanna og viðbragða bergrgunns- ins. Nokkuð af efni því, sem hér birtist, er sótt í áðurnefnda skýrslu (Surtseyjarnefnd 1965). Hœð gosmakkar. Það er vel þekkt hér á landi, að öskugos koma þegar gýs undir jökli, en hraungos þar, sem gýs á þurru landi. í öskugosum þeytist verulegur hluti gosefnanna upp í loftið í smágerðu formi og getur fallið niður langt frá gosstaðnum. Auk þess streymir mikil vatns- gufa út í andrúmsloftið og myndar þar skýjabólstra, sem stíga hátt til lofts. Þannig náði gosmökkurinn í byrjun Heklugossins síðasta 27 km hæð. I hraungosum fer aftur á móti mjög lítið af gosefninu upp í loftið, heldur rennur það frá gosstaðnum sem bráðið hraun. Að vísu losnar alltaf eitthvað af gasi úr hraunkvikunni, einkum vatnsgufa, en magnið er óverulegt miðað við öskugosin. Surtseyjargosið hefur sýnt svo ekki verður um villzt, hvað það er, sem ræður úrslitum um, hvort eldgos birtist sem hraungos eða öskugos. Það er utanaðkomandi vatn, sem hefur þau áhrif á hraun- kvikuna, að hún sundrast í agnir, sem þeytast upp í loftið. Væntan- lega sígur vatn inn í hraunkvikuna og leysist upp í henni undir háum þrýstingi, en veldur svo suðu þegar hraunkvikan nálgast yfirborðið og hinn ytri þrýstingur minnkar, svipað og á sér stað við opnun gosdrykkjaflösku. Suðan breytir hraunkvikunni í froðu og þeytir henni með miklu afli upp úr gígnum. Samfara þessu heyrist þytur og þungur niður, en ekki sprengihvellir. Talið er að glóandi hraunflygsur hafi náð yfir 2 km hæð í Surts- eyjargosinu1) og bendir það til þess að útstreymishraðinn úr gígn- um hafi verið a. m. k. 200 metrar á sekúndu. Beinar mælingar eftir kvikmyndafilmum liafa gefið yfir 150 m/sek (Anderson o. fl. 1965). 1) Mælt af Landhelgisgæzlunni. Skv. upplýsingum £rá Sigurði Þórarinssyni.

x

Náttúrufræðingurinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.