Morgunblaðið - 03.05.2009, Qupperneq 4

4 FréttirVIKUSPEGILL
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 3. MAÍ 2009
Eftir Karl Blöndal
kbl@mbl.is
Fólkið hrynur niður í pestinni. Heita
má að lík sé á börum í hverju húsi og
bíði þess að önnum kafnir sálusorg-
arar komi því í jörðu.
1919: Árið eftir spænsku
veikina eftir Jón Dan.
Þ
egar skipið Botnía kom til
Íslands 19. október árið
1918 birtist frétt í Morg-
unblaðinu um komu þess
og listi yfir farþega.
Tekið var fram veikur maður hefði
verið um borð en héraðslæknir hefði
ekki talið veikindin það alvarleg að
grípa þyrfti til sérstakra ráðstafana.
Honum skjátlaðist hrapallega. Í nóv-
ember var skollinn á faraldur sem
lamaði allt líf víðast hvar á landinu.
Spænska veikin reið yfir heims-
byggðina með hrikalegum afleið-
inum árið 1918. Veikin kom í þremur
bylgjum. Sú fyrsta var tiltölulega
skaðlaus. Henni fylgdi hár hiti og
kvalir í þrjá til fjóra daga en hún var
ekki banvæn. Hún braust út um vor-
ið. Fyrri heimsstyrjöldin var þá í al-
gleymingi og farið var með fréttir af
farsótt sem hernaðarleyndarmál.
Óvinurinn mátti ekki vita að hálfur
herinn lægi í flensu. Spánn stóð hins
vegar fyrir utan hildarleikinn og þar
var fjallað opinskátt um pestina þeg-
ar hún stakk sér niður í ferða-
mannabænum San Sebastian í febr-
úar. Sérstaka athygli vakti að öfugt
við hefðbundnar flensur lagðist hún
þyngst á ungt fólk. Tveimur mán-
uðum síðar var hún komin um allan
Spán. Þriðjungur Madrídarbúa lá í
sótt og sporvagnarnir hættu að
ganga. Pestin fékk viðurnefnið
spænska veikin.
Flensan breiddist út til Frakk-
lands og Bretlands og Erich von Lu-
dendorff herforingi þýska hersins
kvartaði undan því að hann þyrfti að
fresta hernaðaráætlunum sínum
vegna hennar.
Um sumarið hvarf pestin, en hún
sneri aftur um haustið og nú var hún
orðin að drepsótt. Sérstaklega vakti
athygli hvað margt ungt fólk lét lífið.
Í ágúst hafði flensan geisað á Ind-
landi, í Suðaustur-Asíu, Japan, Kína,
Karíbahafinu og hlutum Mið- og
Suður-Afríku. Veikin byrjaði sem
venjuleg flensa, en á fjórða eða
fimmta degi fylltust löskuð lungun af
bakteríum með þeim afleiðingum að
sjúklingarnir fengu lungnabólgu
sem ýmist reyndist banvæn eða tók
langan tíma að jafna sig af.
Líkunum staflað upp
Í ágúst kom veikin til Bandaríkj-
anna og breiddist hratt út. Farald-
urinn byrjaði í herstöðvum en átti
greiða leið inn í samfélagið allt.
Ástandið varð heilbrigðisyfirvöldum
gjörsamlega ofviða. Ástandið var
sérstaklega slæmt í Fíladelfíu. „Við
hjúkrunarkonum blasti oft veruleiki
sem minnti á ár plágunnar á fjór-
tándu öld,“ skrifaði sagnfræðing-
urinn Alfred W. Crosby. „Að þeim
dróst fólk í auðmjúkri bón eða þá það
sniðgekk þær vegna hvítra sára-
bindagrímanna sem þær báru oft
fyrir vitum sér. Á morgnana lögðu
þær af stað með lista yfir fimmtán
sjúklinga til að vitja en enduðu með
því að sinna fimmtíu. Hjúkr-
unarkona ein fann látinn eiginmann
á sömu stofu og kona hans lá með ný-
fædda tvíbura. Sólarhringur var lið-
inn frá andlátinu og fæðingunni og
konan hafði engan mat fyrir utan
epli sem svo vildi til að var innan seil-
ingar.“
Líkunum var staflað upp á göng-
um og í öllum herbergjum líkhússins
í borginni. Skítug og blóðug lök voru
breidd yfir þau. Lyktin var óbærileg
og dyr hússins voru hafðar opnar,
sennilega til að lofta út, og ósköpin
blöstu við öllum sem leið áttu hjá.
Crosby lýsir því að útfararstofur
önnuðu ekki verkefnum og iðulega
var ekki hægt að sækja lík á heimili
svo dögum skipti. Sumar útfar-
arstofur reyndu að nýta sér ástandið
með því að hækka verðið allt að sex-
falt. Kvartað var undan því að starfs-
menn kirkjugarða tækju fimmtán
dollara gjald og létu svo ættingjana
taka grafirnar sjálfa.
Aldrei jafn margir látist á jafn
skömmum tíma af sömu sökum
Spænska veikin barst til Íslands
frá Bandaríkjunum með skipinu Wil-
lemoes 19. október og daginn eftir
með Botníu frá Danmörku. Eftir
viku var veikin komin um allan bæ.
Viggó Ásgeirsson skrifaði BA-
ritgerð um spænsku veikina og birt-
ist grein byggð á henni í tímaritinu
Sögu í fyrra þar sem vísað er í marg-
ar heimildir og viðtöl höfundar.
Í minningum Ágústs Jósefssonar
bæjarfulltrúa er magnaða lýsingu að
finna: „Með hverjum deginum magn-
aðist sóttin, og dauðinn fór hamför-
um um bæinn. ... Víða lá allt heim-
ilisfólkið sjúkt, en sums staðar
skreiddist ein og ein manneskja úr
rúminu til þess að ná sér í svala-
drykk eða hita vatnssopa og ein-
hverja næringu handa þeim, sem
voru alveg ósjálfbjarga. Oftar en
einu sinni kom það fyrir, að dauð-
vona manneskjur, sem fóru á slíkt
stjá sér til bjargar og öðrum, komust
ekki til rúms síns aftur, en féllu á
gólfið, og lágu þar örendar þegar eft-
irlitsmennirnir komu í húsin, eða
einhvern nágranna bar að garði.“
Starfsemi lamaðist víða í Reykja-
vík vegna drepsóttarinnar. Í Morg-
unblaðinu 6. nóvember birtist til-
kynning um að það myndi ásamt
blöðunum Fréttum og Vísi hætta
koma út tímabundið vegna veikinda
starfsmanna: „Merkustu tíðindi
verður reynt að birta á fregnmiðum
víðs vegar um bæinn. Kaupendur
blaðanna geta látið vitja fregnmiða á
afgreiðslum blaðanna, og verða þeir
enn fremur til sölu á götunum.“
Næst kemur Morgunblaðið út 11
dögum síðar, 17. nóvember. Þá er
kominn á friður í Evrópu, en það er
mönnum ekki efst í huga fremur en
nýafstaðið Kötlugos. „Hver hefði
spáð því, að svo mikil tíðindi gerðist
hér á meðal vor, að menn mintust
naumast á vopnahléið, byltinguna
þýzku og landflótta þess þjóðhöfð-
ingja, sem mest hefur verið um rætt
síðustu árin, þeirra vegna? Hver
hefði spáð því, að svo viðburðaríkir
dagar biðu vor, að vér gleymdum
Kötlu, spúandi eldi og eimyrju yfir
nálægar sveitir?
Nú nefnir enginn Reykvíkingur
Kötlu, fremur en hún hefði aldrei
verið til. Og engir fánar svifu að hún
á þriðjudaginn var, til þess að fagna
friðnum. Í stað þess drúptu fánar á
miðri stöng, sem sýnilegt tákn drep-
sóttarinnar, sem dauðinn hefir feng-
ið að vopni, í okkar afskekta landi.“
Fyrst voru menn seinir til varna, en
þegar alvara sóttarinnar kom í ljós
voru settar upp sóttvarnir á sjó og
landi. Verðir voru á Holtavörðuheiði
og við Jökulsá á Sólheimasandi.
Tókst að verja Norður- og Austur-
land. Spænska veikin gekk yfir Ís-
land á um þremur mánuðum og er
talið að um 500 manns hafi látið lífið.
Ástandið var hrikalegt um nánast
allan heim. Lömuð samfélög og
fjöldagrafir. Aðeins afskekktustu
staðir sluppu. Talið er að á milli 20
og 100 milljónir hafi látist í heim-
inum af völdum spænsku veikinnar.
Líkur hafa verið leiddar að því að
aldrei hafi jafnmargir látist á jafn
skömmum tíma af sömu orsökum.
Til samanburðar má nefna að talið er
að 9,2 milljónir hafi látið lífið í átök-
um í heimsstyrjöldinni fyrri og 15,9
milljónir í þeirri síðari. Árið 1918
minnkuðu lífslíkur í Bandaríkjunum
um tólf ár. 1919 skall inflúensan á
þriðja sinni og þótt hún væri ekki
jafn mannskæð tók hún líka sinn toll.
Sem logi yfir akur
 Spænska veikin reið yfir heimsbyggðina í þremur bylgjum  Mannfallið var allt að því
þrefalt meira en í heimsstyrjöldunum tveimur  Sóttin var heilbrigðisyfirvöldum ofviða
Harmleikur Í kirkjugarðinum við Suðurgötu sést hvað drepsóttin var skæð.
Þar er hvert leiðið við annað þar sem liggja einstaklingar, sem létust í
blóma lífsins 1918. Hér hvílir 25 ára gamall maður og á leiðinu liggur blóm.
Morgunblaðið/Ólafur
 Spænska veikin var vísinda-
mönnum lengi ráðgáta. Þegar hún
kom fram skorti tæki og tól til að
rannsaka hana, en ýmislegt hefur
komið fram á síðustu árum eins og
Viggó Ásgeirsson lýsir í grein sinni
í Sögu í fyrra, „Engill dauðans“.
„Árið 2005 tókst vísindamönnum
að endurskapa veiruna sem olli
spænsku veikinni 1918 úr vefsýnum
sjúklinga sem dóu úr veikinni. Sýn-
in voru tekin úr líkum sem grafin
höfðu verið í sífrera í Alaska en
frost er einmitt kjöraðstæður til að
varðveita veirur. Niðurstöður rann-
sóknanna benda til þess að spænska
veikin hafi stafað af veiruafbrigði
sem átti uppruna sinn í fuglum og
það sé erfðafræðilega mun líkara
þeim veirum sem finnast í fuglum
en mönnum. Einstök genasamsetn-
ing veirunnar hafi gert hana
óvenjuskæða. Þá hafa tilraunir á
dýrum bent til þess að veiran valdi
uppnámi í efnasamböndum ónæm-
iskerfisins, sem leiði til eins konar
ofvirkni í því. Slíkt ástand getur
verið banvænt og kann að skýra
hvers vegna ungt og heilbrigt fólk,
sem allajafna hefur öflugasta
ónæmiskerfið, fór verst út úr
spænsku veikinni. Ónæmiskerfið
virðist því hafa orðið bani þess.“
Fólk með öflugt ónæmis-
kerfi var í mestri hættu
 Viggó Ásgeirsson segir í grein
sinni í Sögu í fyrra að spænska
veikin hafi verið lítið rannsökuð
sagnfræðilega hér á landi. Þó er
alls ekki hægt að segja að veikin
hafi horfið úr vitund Íslendinga líkt
og virðist hafa gerst í Bandaríkj-
unum og víðar.
Blaðamaðurinn Gina Colata, sem
árið 1999 skrifaði bókina Flu um
spænsku veikina, segir að í líf-
fræðinámi sínu í háskóla hafi
spænska veikin aldrei verið nefnd,
ekki einu sinni í námskeiði í veiru-
fræði. Enginn gat komist hjá því að
vita að mannskæð flensa hefði grip-
ið um sig: „En flensan var afmáð úr
dagblöðum, tímaritum, kennslu-
bókum og sameiginlegu minni sam-
félagsins,“ skrifar Colata.
Sagnfræðingurinn Alfred Crosby
telur að þögnin stafi af því að far-
sóttin, sem bættist ofan á hörm-
ungar heimsstyrjaldarinnar fyrri,
hafi verið svo hræðileg að fólk hafi
hvorki viljað skrifa né hugsa um
hana þegar hún var afstaðin.
Þá hafi hún hvorki heimtað líf
leiðtoga né vofað yfir sem ógn til
lengri tíma.
Að síðustu hafi spænska veikin
slegið óþyrmilega á þá trú að mað-
urinn væri að sigrast á sjúkdóm-
unum, sem hrjáð hefðu mannkyn í
aldanna rás, og því hafi flestir helst
viljað gleyma.
Veikin sem enginn
vildi muna
Öll forsíða Morgunblaðsins er lögð
undir spænsku veikina þegar blað-
ið kemur út 17. nóvember 1918 eft-
ir 11 daga útgáfuhlé vegna veikind-
anna. Segir í frétt undir
fyrirsögninni Sóttin mikla að rúm-
lega tveir þriðju Reykvíkinga hafi
legið veikir.
Á heilsíðu í blaðinu eru birt nöfn
83 einstaklinga, sem drepsóttin
hefur tekið með sér. „Engill dauð-
ans hefir fylgt sóttinni miklu og
varpað skugga dýpstu sorgar yfir
fjölda heimila,“ segir í yfirskrift
yfir nöfnunum.
Engill
dauðans
Fræðslufundur um séreignarsparnað
í Háskólanum í Reykjavík mánudaginn
4. maí kl. 17:15
585-6500 audur.is
Allir velkomnir
Stattu vörð um viðbótarlífeyris-
sparnaðinn þinn