Morgunblaðið - 03.05.2009, Blaðsíða 20

20 Kvikmyndir
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 3. MAÍ 2009
Sæbjörn Valdimarsson
saebjorn@heimsnet.is
O
OH-AH! Cantona!“
Það er röskur ára-
tugur síðan áhang-
endur Manchester
United sungu þetta
fræga hvatningarhróp, en hroll setti
að andstæðingunum á leikvöllum
Ensku úrvalsdeildarinnar. Söng-
urinn mun örugglega heyrast á ný
næstu dagana undir allt öðrum
kringumstæðum – á kvikmyndahá-
tíðinni í Cannes. Þar mun goðsögnin
og heimsklassa leikmaðurinn Can-
tona, sem nú er orðinn liðlega fertug-
ur og hefur kvikmyndaleik að aðalat-
vinnu, fara með aðalhlutverkið í
Looking for Eric.
Þetta nýjasta verk Kens Loach,
eins virtasta leikstjóra samtímans, er
í keppninni um æðstu verðlaun hátíð-
arinnar, Gullpálmann, sem er einn
mesti heiður sem hlotnast getur í
kvikmyndaheiminum. Aðeins tveir
tugir mynda úr öllum heimshornum
komast í þennan hóp útvaldra, sjálfur
vann Loach það afrek að vinna þessi
eftirsóttu verðlaun fyrir The Wind
That Shakes the Barley, fyrir aðeins
þremur árum.
Leitin að Eiríki
Í Looking for Eric, leikur Cantona
sjálfan sig í sögu um póstburð-
armann í Manchester, sem einnig ber
nafnið Eric og er forfallinn United-
aðdáandi. Það er mikið mótlæti í lífs-
baráttu Erics Bishop (Steve Evets),
eins og pósturinn heitir fullu nafni,
bæði í vinnu og einkalífi. Konan hans
er horfin á braut, hann hefur litla
stjórn á stjúpsonum sínum og húsið
er í niðurníðslu. Þó lífið sé orðið rugl-
að, eru það leyndarmál Erics sem
plaga hann mest. Hvernig getur
hann horft framan í Lucy, drauma-
drottninguna sem hann elskaði og
elskar enn; konuna sem hann yfirgaf
fyrir áratugum? Þrátt fyrir brosleg-
an stuðning og misskilda góðvild vina
hans, heldur pósturinn áfram að
sökkva dýpra í hugarvílið. Þegar allt
er komið í hnút og örvæntingin tekin
við völdum, ákveður hann að leita á
náðir hetjunnar sinnar, Cantona, fá
hjá honum skynsamlegar ráðlegg-
ingar og lífsreglur. Fótboltakempan
snjalla var fræg fyrir heimspekilegar
athugasemdir um lífið og tilveruna,
nokkuð sem er frekar fátítt meðal
fótboltamanna almennt. Jafnframt er
hann giftur hámenntaðri konu sem
var lektor við enskan háskóla á með-
an hjónin dvöldu í Leeds og Man-
chester. Cantona túlkar í myndinni
innsæi og vísdóm, nokkuð sem er
fæstum gefið.
Ef sýnishornið er skoðað úr Look-
ing for Eric, má m.a. sjá póstburð-
armanninn stara á plakat af hetjunni
sinni í United-treyjunni og hvísla:
„Gallaður snillingur? Gallaður póst-
ur.“ Þegar hann kemst augliti til aug-
litis við átrúnaðargoðið, segir hann:
„Stundum gleymi ég því að þú ert
venjulegur maður.“ Cantona lítur
hvasst á hann og segir: „Ég er ekki
maður, ég er Cantona“, og heldur
harðneskjulegum svipnum uns hann
fer að brosa.
Með tvær myndir í takinu
Nokkru áður en tökur hófust á Lo-
oking for Eric, kom French Film,
önnur mynd með Cantona á mark-
aðinn. (Þrátt fyrir nafnið er hún al-
bresk í húð og hár.) Þar segir af
blaðamanninum Jed, sem á í erfið-
leikum í ástarmálum. Hann er að fara
að taka viðtal við Thierry Grimaldi
(Cantona), frægan, franskan kvik-
myndaleikstjóra, sem gerir myndir
um duttlunga ástarinnar. Þeir skoða
heimildarmynd um Grimaldi í bók-
hlöðu leikstjórans, þar sem hann
reykir og talar af tilfinningahita.
„Myndirnar mínar fjalla um ástina,“
segir hann, „upphaf hennar og endi,
málamiðlanir og brelluspil.“
Þarna fæst hann við gjörólíka per-
sónu, gerir Grimaldi að skopstælingu
af ímynd „Franska leikstjórans“, gef-
andi hversdagslegar yfirlýsingar um
verkin sín um leið og hann lætur þær
hljóma djúpviturt.
Þær eru ekki margar, fótbolta-
stjörnurnar, sem geta skapað per-
sónur með slíkum persónutöfrum og
vísbendingu um leyndardómsfulla
dýpt undir yfirborðinu. Það er helst
að Vinnie Jones komi upp í hugann í
sínum örfáu, góðu myndum. En Can-
tona er hlutverkinu vanur, hann lék
það jafnan á hátindi frægðar sinnar,
hjá Manchester United. Í viðtölum
kom hann gjarnan með athugasemd-
ir sem voru flóknar, snúnar, nánast
óskiljanlegar. Sú frægasta tengdist
viðbrögðum hans við þráhyggju fjöl-
miðlanna gagnvart honum: „Þegar
múkkarnir elta togarann er það sök-
um þess að þeir eru að bíða eftir
sardínunum verði fleygt fyrir borð.“
Dálítið ruglað, en mér er til efs að
þeir Neville-bræður, Paul Scholes og
flestir aðrir, hefðu komið hlutunum
jafnskemmtilega frá sér.
Cantona hafði unun af því að sýna
leikræna tilburði á vellinum; Hann
hleypti í brýrnar, rigsaði um, dansaði
og kraginn jafnan uppbrettur. Svipur
hans gat lýst algjöru áhugaleysi jafnt
sem bullandi einbeitingu, stundum
nánast á sama augnablikinu.
Cantona kom fyrst til Bretlands á
vegum Sheffield Wednesday, áður en
hann gekk til liðs við Leeds, sem
vann deildina árið 1991-92, árið áður
en Úrvalsdeildin var stofnuð. Síðan lá
leið þess frábæra liðs, Leeds United,
nokkurn veginn lóðrétt niður á við.
Stærstu og fyrstu mistökin voru að
selja andstæðingunum og erkifjend-
unum í Manchester Frakkann
snjalla. Cantona var hjartað í liðinu
sem hóf Manchester United aftur til
dæmafárrar velgengni sem stendur
enn. Cantona varð goðsögn á Old
Trafford og lék hátt í 150 leiki á
næstu fimm tímabilum og bikararnir
fóru að hlaðast upp sem aldrei fyrr.
Sá var galli á gjöf Njarðar að hann
átti jafnan erfitt með að hemja skap
sitt, fékk fjórum sinnum að líta rauða
spjaldið og hlaut að lokum margra
leikja bann eftir kung-fu-sparkið
fræga í leik við Queen Park Rangers.
Það kom ekki beint á óvart þegar
þessi hrífandi en mótsagnakenndi af-
reksmaður sneri sér að leiklistinni
eftir að hafa lýst yfir því að hann væri
hættur í fótbolta, aðeins þrítugur að
aldri; Cantona er af þeirri gerð sem
vill hætta á toppnum
Leitað til Loach
Í stuttu máli hefur þokkalegur fer-
ill leikarans Erics Cantona, verið
fjarri sigurbraut hans í liði Rauðu
djöflanna í Manchester. Looking for
Eric getur orðið vendipunkturinn
sem hann hefur beðið eftir; metn-
aðarfull mynd, gerð af heims-
þekktum, margverðlaunuðum kvik-
myndagerðarmanni með tugi af
rómuðum myndum að baki. Að hún
var valin í aðalkeppnina um Gull-
pálmann í Cannes, ætti ekki að skaða
þá félaga. Leitinni að farsæld á tjald-
inu er hugsanlega lokið með Leitinni
að Eiríki.
Loach, sem er mikill fótbolta-
áhugamaður (félagið hans er Bath
City), er óspar á hólið þegar kemur
að leikhæfileikum Cantona. „Hann
hefur meðfædda útgeislun og með-
fædda hlýju.“
Þó röskur áratugur sé síðan hann
kvaddi Leikhús draumanna – Old
Trafford, segir Cantona að ást hans á
klúbbnum og aðdáendunum sé enn
jafnheil og óskipt. Svo mikil að hann
leitaði til Loach og bað hann að gera
kvikmynd byggða á því sérstaka
sambandi sem hann hefur við aðdá-
endahópinn á Old Trafford. Þó ný
kynslóð sé mætt á völlinn, heyrist
enn þegar á reynir, gamli hvatning-
arsöngurinn úr stúkunni: „Ooh-Ah!
Cantona!“ Minnir á ósviknar goð-
sagnir og ævintýrahetjur: „Nefndu
mig ef lítið liggur við.“
Stórpólitískur leikstjóri
Cantona þurfti ekki að beita Loach
fortölum til að fá hann til liðs við sig.
Cantona er meðframleiðandi og
Loach fékk gamlan og traustan sam-
starfsmann sinn, Paul Laverty
(Carla’s Song, The Wind That Shak-
es the Barley), til að skrifa handritið.
Annar góður og gegn starfsfélagi
leikstjórans, Manchester-búinn
Barry Ackroyd, stjórnar kvikmynda-
tökunni.
Loach er pólitískur leikstjóri, enda
yfirlýstur vinstri maður. Myndir
hans hafa mýkst síðari árin og þjóð-
félagsástandið skoðað með meira
skopskyni en áður. Myndir hans snú-
ast gjarnan um baráttu lítilmagnans í
hörðum heimi og það af meiri sann-
færingarkrafti en flestir af hans sam-
tíðarmönnum (Loach er fæddur á
þjóðhátíðardaginn okkar, 1936).
Myndir Loach eru ósviknar, jafn-
hreinskilnar og dramatískar og átök
persóna hans fyrir betri heimi eru of-
arlega á blaði. Lengst af hafa landar
hans í verkamannastétt verið eft-
irlætisviðfangsefnið, en upp á síð-
kastið hefur Loach borið niður í fjar-
lægari heimshornum og
umfjöllunarefnið ekki lengur ríg-
bundið við öreiga og minnihlutahópa.
Hann fer með stríði á hendur auð-
valdi og arðráni, vopnin kvikmynda-
tökuvélar, staðfesta hugsjónamanns-
ins og innsæi listamannsins. Hvort
sem menn eru sammála þessum um-
búðalausa vinstrimanni eða ekki, þá
lætur hann engan ósnortinn í kröft-
ugum, heimildarmyndarlegum verk-
um um minnipokamanninn og kúgara
hans. Vissulega málar hann heiminn
gjarnan í svart/hvítu, fyrir bragðið
hreyfir hann við pólitískum andstæð-
ingum. Það brann Loach fyrir brjósti
að uppfræða mannfólkið um að jarð-
arkringlan er annað og meira en
barbíveröld; að við búum ekki öll við
réttlæti, frið og lífshamingju. Sem
hvarvetna ætti og gætu verið sjálf-
sögð mannréttindi.
Loach var við lögfræðinám í Ox-
ford er hann tók þá ákvörðun að
söðla um og snúa sér að leiklist. Af
fjölunum lá leiðin í sjónvarpið, þar
sem hann vakti athygli fyrir Cathy
Come Home (’65). Hún fjallaði um
heimilislausa, var fyrsta mynd leik-
stjórans um misskipt kjör mannanna,
viðfangsefni sem fylgdi honum lengst
af. Fyrsta bíómynd Loach var Poor
Cow (’67), um fólk í verkamannastétt,
stúlku sem hvorki maður hennar né
viðhald (Terence Stamp), gátu boðið
sómasamlegt líf. Grá mynd og gugg-
in. Kes, (’69), er enn áhrifameiri,
söguhetjan ungur drengur í námu-
héraði. Framtíð hans, sem annarra í
fjölskyldunni, er ráðin í myrkum
námagöngunum. Enn um sinn er þó
bjart yfir tilverunni, ástæðan fálki
sem hann tekur að sér, og af honum
fræðist snáðinn um að veröldin er
meira en sót og kolaryk.
Loach hefur aldrei verið blindur
harðlínumaður. Í sjónvarpsmyndinni
Days of Hope, (’75), bendir hann á að
stjórn verkamannaflokksins er að
svíkja fólkið sitt, líkt og flokkurinn
hafði gert áður. Engu að síður fór
Loach að ganga verr að fjármagna
myndir sínar, næstu verk hans voru
ýmist gerð fyrir sjónvarp eða ódýrar
bíómyndir sem fóru ekki víða. Hann
átti í mestu erfiðleikum með að koma
Hidden Agenda (’90), á koppinn, en
hún fjallar um stjórnmálaástandið á
Norður- Írlandi, og leikstjórinn hlífir
hvergi löndum sínum. Myndin er
byggð á sönnum atburðum og er for-
kunnarvel leikin af Brian Cox og
Frances McDormand.
Þegar hér var komið sögu var
Loach, þrátt fyrir fjárhagsörðugleika
og misvel þokkaðar skoðanir, orðinn
viðurkenndur klettur í kvikmynda-
flaumnum og hefur síðan gert hverja
gæðamyndina á eftir annarri. Þ. á m.
er hin meinfyndna Raining Stones
(’93), Ladybird, Ladybird (’94); Land
and Freedom, var frumsýnd 1995,
Carla’s Song, ári síðar. Í My Name Is
Joe (’98), fer að bera meira á skop-
skyni leikstjórans en alvaran tekur
við í Ae Fond Kiss (’04), um illa séðar
ástir ungs Pakistana og skoskrar
stúlku. Síðan kemur hin hádrama-
tíska verðlaunamynd, The Wind That
Shakes the Barley (’06), um raunir
írskrar fjölskyldu á öndverðri öldinni
sem leið. It́s a Free World (’07), tek-
ur fyrir atvinnuleysi og Austantjalds-
vinnukraft í Lundúnum. Og nú er
röðin komin að leitinni að krafta-
verkamanninum Cantona.
Ken Loach,
Cantona
og Cannes
Snillingarnir Loach og
Cantona leiða saman
hesta sína í Looking for
Eric, sem verður frum-
sýnd á Cannes í vor.
Speki Cantona Steve Evets leikur póstinn, en sjálfur Cantona er Cantona.
Með hetjunni Pósturinn raunamæddi og knattspyrnuhetjan á góðri stund.
Verkamenn í veraldarvolki Man-
chesterborgar hafa áður komið
við sögu í myndum Loach. M.a. í
hinni gráglettnu Raining Stones,
sem fjallar um katólskan og
heittrúaðan fjölskylduföður
(Bruce Jones), sem kemst fyrst í
krappan dans þegar ekki er til
eyrir fyrir kjól á dótturina er hún
á að fara í fyrstu altarisgönguna.
Hann er stálheiðarlegur, atvinnu-
laus maður sem kynnist því að
neyðin kennir naktri konu að
spinna. Loach er ekki að fegra
hlutina, myndin er sjálfsagt
raunsannasta satíra sem gerð
hefur verið um líf þeirra sem
ekki nutu góðs af efnahags-
stefnu frú Thatcher. Okkar mað-
ur reynir allt til að halda heiðri
fjölskyldunnar á lofti, hann er
metnaðarfullur þrátt fyrir bjarg-
arleysið og gefst ekki upp. Gerist
m.a. sauðaþjófur í Miðlöndunum
og rænir túnþökum af golfvelli
íhaldsmanna áður en fýkur í öll
skjól og hann verður að leita á
náðir hæpinna lánastofnana.
Glettin og umhugsunarverð, leik-
stjórnin, leikurinn og handritið
hrein unun.
RAINING
STONES (1993)
www.airfree.com • www.eirberg.is • 569 3100 • Stórhöfða 25
Airfree lofthreinsitækið
• Byggir á nýrri tækni sem eyðir
ryki, frjókornum og gæludýraflösu
• Eyðir ólykt, bakteríum, vírusum, myglu og öðrum örverum
• Er hljóðlaust og viðhaldsfrítt – tilvalið í svefnherbergið og á skrifstofuna
Betra
loft
betri
líðan