Morgunblaðið - 03.05.2009, Page 37

Umræðan 37
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 3. MAÍ 2009
Í KJÖLFAR hins
alvarlega hruns sem
efnahagskerfi okkar
hefur lent í, og er að
fara í gegnum, hafa
heyrst raddir um
nauðsyn þess að
byggja samfélag og
fyrirtæki upp frá
grunni á nýjum gild-
um. Mikið er rætt um
að viðskiptasiðferði
hafi verið ábótavant
og gróðahyggjan ein hafi verið við
stjórnvölinn. Hvort þetta er satt
og rétt skal hér látið liggja milli
hluta en þó er margt sem bendir
til að íslenskt samfélag þurfi að
hugsa gildi sín uppá nýtt. Þessu
til stuðnings má nefna rannsókn
sem Richard Barrett gerði hér-
lendis vorið 2008 á gildum Íslend-
inga. Niðurstöður hans sýndu að
þau gildi sem Íslendingar vilja
standa fyrir eru allt önnur en þau
sem Íslendingar telja að séu við
lýði í samfélaginu. Óhætt er að
tala um hrópandi mótsögn í þessu
samhengi og sú mynd sem Íslend-
ingar draga upp af samfélags-
gildum er hreint ekki hugguleg en
þar fara hátt efnisleg gildi, for-
réttindahyggja, spilling, sóun auð-
linda og skammsýni. Þau gildi sem
Íslendingar hinsvegar vilja sjá eru
meðal annars ábyrgð, fjölskyldan,
atvinnumöguleikar, bjartsýni,
heiðarleiki og samfélagsleg
ábyrgð. Þetta misræmi verður
ekki skýrt með því að benda á ein-
hvern einn hóp manna, til að
svona megi fara þurfa fleiri að
leggjast á árar.
Íslenskt atvinnulíf stendur
frammi fyrir því að þurfa að end-
urskipuleggja, hagræða, endur-
hugsa og í sumum tilfellum reisa
úr rústum. Það er umhugsunar-
efni með hvaða hætti við gerum
það. Á hvaða grunni byggjum við
slíka endurreisn? Það er vert að
huga að samhljómi atvinnulífs og
hins vinnandi Íslendings og hafa
að einhverju leyti sem veganesti
við endurreisnina þau gildi sem
Íslendingar vilja standa fyrir.
Hugur og hönd þurfa að starfa
saman, við þurfum öll að koma að
verkinu.
Það eru ekki ný
sannindi að fyr-
irtækjum sem setja
sér gildi sem ganga
fyrir kröfunni um
hagnað vegni betur
en þeim fyrirtækjum
sem ekki setja sér
slík leiðarljós. Þetta
hefur verið sýnt fram
á í rannsóknum og má
nefna áhugaverðar
bækur eftir Jim Coll-
ins og Jerry I. Por-
ras, Built to Last
(1994) og Good to
Great (2001). Þar greina höfundar
frá metnaðarfullum rannsóknum
sínum á langlífum og árangurs-
ríkum fyrirtækjum og stjórn-
endum þeirra. Niðurstöðurnar
kristallast í því að til að skapa
slíkt fyrirtæki þarf það að hafa
hjarta sem slær, einhvern æðri til-
gang sem gefur næringu til góðra
verka og árangurs. Það er ekki
nóg að skapa fyrirtæki sem hefur
það markmið að hámarka hagnað
hluthafa, jafnvel þó mikilvægt sé.
Niðurstöðurnar segja okkur líka
að stjórnandi fyrirtækisins þarf að
hafa ákveðna eiginleika svo
tryggja megi farsæld. Hann þarf
að vera harðduglegur, heiðarlegur,
árangursdrifinn og hugsa fyrst og
fremst um sjálfan sig sem mann-
eskju í þjónustu vinnustaðar, sam-
starfsmanna og jafnvel samfélags.
Það má benda á að þessi mynd af
stjórnanda passar vel við líkanið
um Þjónandi forystu (servant
leadership) sem gengur út á að
stjórnandinn og reyndar starfs-
menn allir séu fyrst og fremst
hver annars þjónar og vinnustaðar
síns. Það er áleitin hugsun hvort
slík afstaða væri ekki íslensku við-
skiptalífi og samfélagi ákaflega
gagnleg núna í þeim erfiðleikum
sem steðja að.
Samkvæmt niðurstöðum Collins
og Porras eru fyrirtæki þar sem
gildi og framtíðarsýn eru höfð að
leiðarljósi einfaldlega mun árang-
ursríkari en önnur. Þegar upp er
staðið vegnar þeim betur en þeim
fyrirtækjum sem eru meira hagn-
aðardrifin. Þetta er staðfest í fleiri
rannsóknum, meðal annars rann-
sóknum Richards Barretts sem
rannsakaði gildi Íslendinga. Hann
segir í bók sinni Building a Valu-
es-Driven Organization. A Whole
System Approach to Cultural
Transformation (2006) að til að
byggja upp gilda-drifið fyrirtæki
með framtíðarsýn þurfi þrennt að
koma til. Í fyrsta lagi verða
stjórnendur að tileinka sér gildin,
verða holdgervingar gildanna. Í
öðru lagi þurfa sýnin og gildin að
vera áhrifavaldar í allri ákvarð-
anatöku og endurspeglast í ferl-
um, kerfum og öðrum hliðum
formgerðarinnar. Svo sem ráðn-
ingum, stjórnendaþjálfun, nýliða-
móttöku, reglum um stöðuhækk-
anir og öllu verk- og vinnulagi. Í
þriðja lagi þarf reglulega að meta
menningarþætti og fylgjast með
hvort verið sé að halda stefnu.
Samkvæmt Collins og Porras er
ástæða velgengni gilda-drifinna
fyrirtækja sú að gildi og æðri til-
gangur eru sterkari hvatar til ár-
angurs en hagnaðarvon. Þau veita
starfsfólki meiri innblástur en
ella. Einnig að slík fyrirtæki taki
yfirvegaðri ákvarðanir og freistist
síður til skammsýnna aðgerða.
Gildi og tilgangur virki þannig
sem vitinn í myrkrinu sem beinir
rétta leið þegar erfiðleikar steðji
að eða freistingar verði í vegi.
Hvorki tilgangur né gildi verða
hirt upp eftir hentugleika, þau
verða að spretta frá hjartanu þar
sem spurningunum; Hver er til-
gangur okkar? og Fyrir hvað vilj-
um við standa? er svarað af ein-
lægni og festu. Skipulagsheildin
öll, menn og mýs, þurfa síðan að
lifa gildin þar sem tilgangurinn
varðar veginn.
Uppbygging samfélags í sátt og
árangursrík fyrirtæki og stofnanir
eru þau verkefni sem blasa við.
Erum við tilbúin í slaginn?
Horft til framtíðar –
erum við tilbúin í slaginn?
Eftir Þórhildi
Þórhallsdóttur » Við vorum að gera
fullt af góðum hlut-
um „fyrir hrun“. Þó
vantaði eitthvað og því
fór sem fór. Eitt af því
sem á skorti voru góð
gildi. Því má breyta.
Þórhildur
Þórhallsdóttir
Höfundur er stjórnendaþjálfari og
ráðgjafi hjá Þekkingarmiðlun.
HINN 17. apríl sl.
birtist grein hér í
blaðinu, sem þrír bæj-
arstjórar skrifa, undir
fyrirsögninni „Vinstri
flokkarnir lofa að reka
sjávarútveginn í gjald-
þrot“ Þessa grein
skrifa bæjarstjórarnir
í Vestmannaeyjum,
Ísafjarðarbæ og Snæ-
fellsbæ. Þeir segja í
grein sinni að 5% af þjóðinni búi á
þessum stöðum, en með elju, útsjón-
arsemi og óþrjótandi trú á sjávar-
útveginum hafi íbúum þessara
svæða tekist að eignast 30% af afla-
heimildum Íslendinga. Megnið af
þessum verðmætum hafi fyrirtæki
og einstaklingar keypt. Nú ætli
vinstri flokkarnir að taka þessa eign
af þeim sem keyptu og setja þá þar
með á hausinn. Þeir spyrja einnig í
greininni: Á að taka aflaheimildir af
afkomendum?
Bæði er þetta rangt og villandi hjá
þessum bæjarstjórum, það hefur
enginn flokkur fullyrt að taka þessar
aflaheimildir af þessum sjáv-
arbæjum. Það sem höfundar kalla
feigðarflan er sú stefna Samfylking-
arinnar og VG að innkalla allar afla-
heimildir á 20 árum, sem þýðir 5% á
ári. Í fyrstu grein laga um stjórn
fiskveiða stendur að allar aflaheim-
ildir séu sameign íslensku þjóð-
arinnar. Þannig að það vekur undr-
un mína að fullyrða að þessar
sjávarbyggðir eigi og hafi keypt 30%
af aflaheimildum Íslendinga og ég
bara spyr: Af hverjum voru þessar
aflaheimildir keyptar? Þær voru
örugglega ekki keyptar af eigand-
anum, sem er íslenska þjóðin. Hafi
einhver verið svo vitlaus að greiða
einhverjum aðila stórfé fyrir afla-
heimildir sem viðkomandi átti ekki
situr kaupandinn uppi með sitt tap.
Nú berast þau tíðindi frá Hafró að
þorskstofninn sé allur að koma til og
sterkir árgangar komi inn í veiðina á
næstu árum, sem eykur líkurnar á
auknum þorskkvóta. Það eru því
ekki sterkar útgerðir sem fara lóð-
rétt á hausinn við 5% innköllun á
aflaheimildum. Frá því hefur verið
skýrt að samfara innköllun auðlind-
anna verði stofnaður Auðlindasjóður
og í hann renni leigutekjur af afla-
heimildum, sem verði
notaðar til að greiða
skuldir sjávarútvegs-
ins, sem munu vera
500-600 milljarðar. Það
hefur einnig verið skýrt
frá því að þegar kemur
að því að úthluta þeim
veiðiheimildum sem
ríkið innkallar fari
þriðji hlutinn til þeirra
sem nú þegar eru í út-
gerð, einn þriðji til
byggðarlaga sem hafa
farið illa út úr núverandi kerfi, einn
þriðji verði síðan boðinn upp á frjáls-
um markaði. Við leigu á frjálsa
markaðnum hefur útgerð sem er í
rekstri visst forskot, þar sem þeir
eiga bæði skip og hafa sjómenn til að
stunda fiskveiðar. Einnig opnast
þarna leið fyrir nýja aðila til að kom-
ast inn í greinina. Nýliðun er nauð-
synleg í öllum atvinnugreinum, en
núverandi kerfi gerir nýliðun ófram-
kvæmanlega nema í gegnum erfðir.
Ég vil benda á að þegar núverandi
kerfi var sett á var til smá glufa í
kerfinu fyrir nýja aðila til að komast
inn í þessa atvinnugrein og þar á ég
við hinn svokallaða skipstjórakvóta,
sem þrír ungir menn á Akureyri
nýttu sér og reka nú eitt öflugasta
sjávarútvegsfyrirtæki landsins, sem
er Samherji hf. Það dæmi sýnir að
nýliðun getur verið til góðs og óþarfi
að hræðast hana. Ég var talsvert
undrandi að sjá nafn bæjarstjóra
Ísafjarðarbæjar sem einn af höf-
undum þessarar greinar, því fá
byggðarlög hafa farið eins illa út úr
núverandi kerfi og Ísafjarðabær og
má þar nefna algjört hrun á Þing-
eyri fyrir nokkrum árum og seinna á
Flateyri og Suðureyri. Útgerð frá
Ísafirði í dag er ekki nema svipur
hjá sjón sem var á tímabilinu 1980-
1990. Í dag eru aðeins þrír togarar
skráðir í Ísafjarðarbæ en voru á
fyrrnefnda tímabilinu 11 að tölu.
Halldór Halldórsson, bæjarstjóri
Ísafjarðarbæjar, fellur í þá gryfju að
taka flokkshagsmuni framar hags-
munum Ísafjarðarbæjar. Ef bæj-
arstjórunum þremur væri annt um
hag sinna íbúa tækju þeir fagnandi
svona tillögu, sem mun til lengri
tíma litið efla allar sjávarbyggðir
landsins á komandi árum. Svona út-
úrsnúningar og rangfærslur í mál-
efnum sjávarútvegsins eru til þess
eins fallnar að skaða sjávarútveginn
en ekki efla hann. Það er vitað mál
að út úr þessari grein atvinnulífsins
hafa verið teknir margir milljarðar á
undanförnum árum og notaðir í sam-
keppni við aðrar atvinnugreinar og
jafnvel verið fluttar úr landi. Ég vor-
kenni þessum bæjarstjórum að láta
hafa sig í að skrifa svona andskotans
kjaftæði og láta nota sig í kosninga-
baráttu Sjálfstæðisflokksins. Í þeim
eina tilgangi að bera á vinstri flokk-
anna ósannindi og rangfærslur. Ég
fullyrði að ekkert af þessum bæj-
arfélögum mun skaðast þegar til-
ögur Samfylkingarinnar og VG
verða framkvæmdar. Þessi grein
ykkar er ykkur öllum til skammar
og að draga saklausa íbúa þessara
byggðarlaga inn í ykkar stjórnmála-
skoðanir er ykkur ekki til sóma, því
miður. Það hefur aldrei verið nein-
um flokki til framdráttar að rakka
niður sína andstæðinga með rang-
færslum og lygum eins og þið gerið,
ágætu bæjarstjórar.
Geta menn ekki
skilið staðreyndir?
Eftir Jakob
Kristinsson
Jakob Falur Kristinsson
» Það er aftur og aftur
reynt að blekkja fólk
varðandi aflaheimildir
og fullyrt að vinstri
flokkarnir ætli að setja
allan sjávarútveg á
hausinn.
Höfundur er fv. vélstjóri og
útgerðarmaður en er nú 75%
öryrki eftir alvarlegt slys á sjó.
draga málið niður í þeirri von að
komast hjá því að framkvæma
nauðsynlegar breytingar.
Fyrir alllöngu kom upp laga-
setning um stóreignaskatt og í
framhaldi af því mörgum árum
seinna viðbót við þá grundvall-
arréttarmisnotkun og hlaut nafnið
Ekknaskatturinn. Hvorttveggja
ætti að hafa verið dæmt ólögmætt
í hæstarétti en vegna hunds-
tryggðar réttarins við stjórnvaldið
var dæmt í stóreignaskattinum
ríkisvaldinu í hag. Ef allt gengur
eftir útlitinu í dag, kemur upp sú
staða að ætlunin er að leggja á
nýjan eignaskatt. Mörg þúsund
íbúðir eru fokheldar og fást ekki
peningar til að klára þær og eru
þetta því þetta eignir sem gefa
engan arð þar eð þær eru óíbúð-
arhæfar. Það sem kemur upp úr
kafinu er að þessar arðlausu eign-
ir verða væntanlega eignarskatts-
skyldar. Ákvæði stjórnarskrár-
innar um að eignarrétturinn sé
friðhelgur hefur verið fótum troð-
inn bæði af Alþingi „hinu hátt-
virta“ og Hæstarétti Íslands. Þeg-
ar bæði Alþingi og Hæstiréttur
ganga fram á fullri ferð í því að
vanvirða stjórnarskrárbundin
réttindi er kominn tími til að
ganga þannig frá stjórnarskrár-
málum að þessi réttindi verði ekki
fótum troðin. En það er einmitt
það sem er brýnast að gera í dag.
Höfundur er ellilífeyrisþegi.
BRÉF TIL BLAÐSINS
ÁSTÆÐA er til að vekja athygli á
að í síðustu viku fól Steingrímur
J. Sigfússon,
sjávarútvegs- og
landbún-
aðarráðherra,
Framkvæmda-
sýslu ríkisins að
ganga frá hús-
næði til leigu
undir starfsemi
Matís ohf., sem
sinnir fjöl-
breyttu rann-
sókna-, þjón-
ustu- og nýsköpunarstarfi í
matvælaiðnaði, og starfar nú á
þremur stöðum í höfuðborginni.
Nú hefur verið gengið til samn-
inga við byggingarfélagið Mótás
um leigu á 3.800 fermetra þriggja
hæða húsnæði í eigu félagsins.
Leigusali hefur áætlað að
mannaflaþörf, þ.m.t. afleidd störf
við að fullgera húsnæðið í sam-
ræmi við húslýsingu Matís, sé um
200 ársverk. Þessi aðgerð er í
samræmi við markmið ríkisstjórn-
arinnar um að fjölga störfum í
byggingariðnaði. Vert er að fagna
þessum viðburði en ítrekað að bet-
ur má ef duga skal.
Meistarafélag húsasmiða ásamt
öðrum meistarafélögum í bygg-
inga- og mannvirkjagerð hefur
undanfarin misseri ítrekað vakið
athygli ríkisstjórnarinnar á þeirri
skelfilegu stöðu sem byggingar-
og mannvirkjageirinn er í um
þessar mundir. Atvinnuleysi í
mannvirkjagerð er gífurlegt, en
skv. upplýsingum frá Vinnu-
málastofnun í lok apríl eru at-
vinnulausir í þeim geira hvorki
fleiri né færri en 3.480.
Meistarafélögin í bygginga- og
mannvirkjagerð héldu í lok febr-
úar sl. fjölmennan fund þar sem
iðnaðarráðherra, Össur Skarphéð-
insson, flutti framsögu um stöðuna
í byggingariðnaði og væntanlegar
aðgerðir. Í máli ráðherra kom
m.a. fram að ríkisvaldið áformi að
kaupa eða leigja fokhelt húsnæði
fyrir ýmsar stofnanir hins op-
inbera. Sú aðgerð gæti skapað
1.200-1.400 störf. Vonandi er að
fyrrnefndur gjörningur vegna
Matís ohf. sé aðeins fyrsta skrefið.
Á fundinum með iðnaðarráð-
herra kom fram skýr krafa um að
vextir verði lækkaðir strax til þess
að koma hjólum atvinnulífsins af
stað á ný og einnig að farið verði
ofan í saumana á hvort ekki sé
mögulegt að afnema verðtrygg-
inguna. Aðgerða er þörf strax, at-
vinnulífið þolir ekki þessa kyrr-
stöðu sem ríkt hefur í allan vetur.
BALDUR ÞÓR
BALDVINSSON,
form. Meistarafélags húsasmiða.
Um 200 ný störf
í byggingariðnaði
Frá Baldri Þór Baldvinssyni
Baldur Þór
Baldvinsson