Morgunblaðið - 01.04.2011, Blaðsíða 23

23
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 1. APRÍL 2011
Rusl Mannfólkinu fylgir ótrúlega mikið rusl og nemendur í Háteigsskóla bjuggu til tvö ruslafjöll á skólalóðinni í gær í þeim tilgangi að gera neyslu okkar mannanna sýnilega.
Golli
Það eru sjö meginástæður fyr-
ir því að ég er staðráðinn í því að
segja nei við Icesave-samn-
ingnum í kosningunum hinn 9.
apríl næstkomandi. Þær eru eft-
irfarandi:
1. Fjárhæð skuldbindingar
er háð algerri óvissu þrátt
fyrir samning
Ég lærði eina grundvallarreglu
af foreldrum mínum þegar ég var
að stíga mín fyrstu skref sem fjárráða ein-
staklingur. Reglan er sú að undirgangast aldrei
greiðsluskyldu samkvæmt samningi nema vita
nákvæmlega hver hún er. Öðruvísi getur maður
ekki metið hvort og þá hvernig maður ætlar að
standa við hana. Þrír stórir áhættuþættir hafa
veruleg áhrif á greiðsluskyldu Íslands sam-
kvæmt Icesave-samningnum:
a) Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir að greiðslu-
skyldan sé í erlendum gjaldmiðlum, án þess að
gengi krónunnar sé fest. Þetta hefur í för með
sér að veiking krónunnar hækkar skuldbind-
ingu Íslands. Ekkert þak er sett á veikingu
krónunnar og því ríkir fullkomin óvissa um
hversu mikið skuldbinding Íslands kann að
hækka vegna þessa. Þessi óvissa kann að koma í
veg fyrir að hægt verði að afnema gjaldeyris-
höftin (eða tefja verulega ferlið), en tilvist þeirra
getur beinlínis leitt til þess að mörg stærstu
fyrirtæki landsins fari úr landi, með tilheyrandi
tekjutapi fyrir ríkissjóð.
b) Í öðru lagi ræðst greiðsluskyldan af því
hversu mikið fæst greitt upp í skuldina af eign-
um Landsbanka Íslands hf. Vonandi duga eign-
ir bankans að fullu, en nú ríkir fullkomin óvissa
um hve mikið muni fást greitt upp í kröfurnar.
Settar hafa verið fram getgátur um það miðað
við núverandi aðstæður. Þær aðstæður geta
hins vegar breyst til hins verra án þess að ríkis-
sjóður eða aðrir geti nokkuð við það ráðið.
c) Í þriðja lagi er hugsanlegt að dómstólar
komist að þeirri niðurstöðu að sú breyting neyð-
arlaganna að færa innlánskröfur úr flokki al-
mennra krafna í flokk forgangskrafna standist
ekki eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar.
Jafnvel þótt íslenskir dómstólar telji að það hafi
verið heimilt er óvíst hvað Mannréttinda-
dómstóll Evrópu gerir ef málið verður sent
áfram þangað. Komist dómstólar að þeirri nið-
urstöðu að breytingin standist ekki eignarrétt-
arákvæði stjórnarskrárinnar munu áhrifin
verða þau að innlánskröfurnar falla í flokk al-
mennra krafna, sem aftur þýðir að eignir
Landsbankans munu ekki duga nema að mjög
litlu leyti fyrir skuldbindingunni með tilheyr-
andi hækkun á greiðsluskuldbindingu ríkis-
sjóðs.
Hver einstakur áhættuþáttur sem talinn er
upp hér að ofan getur hækkað greiðslu-
skuldbindingu Íslands um tugi eða hundruð
milljarða króna án þess að ríkissjóður eða aðrir
geti nokkuð við því gert. Í fyrirliggjandi samn-
ingi er ekki að finna fullnægjandi fyrirvara,
gangi þessir áhættuþættir eftir að hluta til eða í
heild sinni. Þar er ekki að finna ákvæði um að
greiðsluskuldbindingin breytist eða falli niður
við þessar aðstæður. Það er óviðunandi að mínu
mati. Sumir segja að líkurnar á að
þeir komi fram séu litlar eða eng-
ar. Aðrir eru ósammála og segja
líkurnar vera umtalsverðar. Kjarni
málsins er að það veit enginn
hvernig þessir áhættuþættir munu
þróast. Að mínu mati skiptir engu
máli hversu miklar líkurnar eru,
það er nóg að óvissan sé til staðar.
Í ljósi framangreinds er furðulegt
að heyra fólk tala um að það ætli að
,,kjósa sig frá Icesave“ eða ,,setja
málið aftur fyrir sig“. Það er ein-
faldlega ekki hægt á grundvelli
fyrirliggjandi samnings. Einnig
fær það ekki staðist að rétt sé að samþykkja
samninginn vegna þess að ,,dómstólaleiðin sé
háð svo mikilli óvissu og áhættu“. Vissulega er
dómstólaleiðin háð óvissu en hún er svo sann-
arlega ekki meiri en af því að samþykkja samn-
inginn. Þvert á móti hafa menn fært góð rök
fyrir því að sú leið sé í raun áhættuminni.
2. Bretar og Hollendingar axla enga
ábyrgð samkvæmt samningnum
Fyrirliggjandi samningur gerir ekki ráð fyrir
að Bretar og Hollendingar axli neina ábyrgð.
Þrátt fyrir það liggur ljóst fyrir að eftirlitsaðilar
þessara ríkja fengu upplýsingar um uppbygg-
ingu innstæðutryggingakerfisins áður en útibú
Landsbankans voru stofnuð í þessum löndum.
Samkvæmt lögum um fjármálafyrirtæki, sem
byggjast á tilskipunum Evrópusambandsins,
voru eftirlitsaðilum í Bretlandi og Hollandi
veittar upplýsingar um ,,tryggingar innlána og
bótakerfi sem verndar viðskiptavini útibúsins“,
sbr. 3. mgr. 36. gr. laga nr. 161/2002 um fjár-
málafyrirtæki. Þessir eftirlitsaðilar vissu, eða
máttu í öllu falli vita, hvernig tryggingu innláns-
eigenda var háttað og gátu brugðist við því á
viðeigandi hátt, teldu þeir uppbyggingu kerfis-
ins á Íslandi stofna hagsmunum viðskiptavina
útibúsins í hættu. Þrátt fyrir þetta axla Bretar
og Hollendingar enga ábyrgð. Ekki er nóg með
að Bretar og Hollendingar axli enga ábyrgð
samkvæmt samningnum heldur taka þeir litla
sem enga áhættu með gerð samningsins. Þeir fá
þannig greiddan höfuðstól meintrar skuldar
með vöxtum sem eru hærri en þeirra eigin fjár-
mögnunarkostnaður, að viðbættum kostnaði við
útgreiðslu.
3. Samningsbrot leiðir ekki
sjálfkrafa til skaðabótaskyldu
Ýmsir hafa bent á að það sé umtalsverð hætta
á að Ísland tapi málinu ef það fer fyrir EFTA-
dómstólinn. Hvort sem sú hætta er mikil eða lít-
il er ljóst að jafnvel þótt EFTA-dómstóllinn
komist að þeirri niðurstöðu að Ísland hafi gerst
brotlegt við ákvæði EES-samningsins hefur
það ekki sjálfkrafa í för með sér skaðabóta-
skyldu ríkissjóðs. Til eru fjölmörg dæmi um að
aðildarríki EES-samningsins hafi gerst brotleg
við samninginn, án þess að bótaskylda hafi
stofnast. EFTA-dómstóllinn dæmir ekki um
skaðabótaskyldu. Skaðabótamál yrði að höfða
fyrir íslenskum dómstólum þar sem myndi
reyna á ýmis sjónarmið, eins og t.d. um skipt-
ingu sakar vegna gáleysislegrar framgöngu eft-
irlitsaðila Breta og Hollendinga. Af fræðimönn-
um á sviði Evrópuréttar hefur auk þess verið
bent á að til að bótaskylda komi til álita fyrir
samningsbrot á EES-samningnum, þurfi brot
að vera ,,nægilega alvarlegt“. Að mínu mati er
ólíklegt að dómstólar muni komast að þeirri nið-
urstöðu að hugsanlegt brot á EES-samningnum
verði talið nægilega alvarlegt til að bótaskylda
geti stofnast. Vissulega fylgir óvissa ef til slíks
dómsmáls kemur, en hún er að mínu mati ekki
meiri en sú óvissa sem fylgir fyrirliggjandi Ice-
save-samningi.
4. Engin trygging er fyrir því að aðgang-
ur atvinnulífs að lánsfé muni aukast
Margir halda því fram að verði samningurinn
ekki samþykktur, muni íslensk fyrirtæki ekki fá
fullnægjandi aðgang að lánsfé. Ef horft er á þá
óvissuþætti sem óumdeilanlega fylgja samþykki
Icesave-samningsins er erfitt að sjá fyrir sér af
hverju aðgengi íslenskra fyrirtækja að lánsfé
ætti að aukast við það eitt að samningurinn
verði samþykktur. Engin trygging er fyrir því
að slíkt aðgengi muni aukast, hvorki í fyrirliggj-
andi samningi né annars staðar. Sum lánshæf-
ismatsfyrirtæki hafa hótað að færa skuldabréf
ríkissjóð í svokallaðan ,,ruslflokk“, verði samn-
ingurinn ekki samþykktur. Slíkum hótunum
verður að taka með fyrirvara um tengsl þessara
fyrirtækja við Breta. Vægi matsfyrirtækjana
hefur auk þess verulega minnkað í kjölfar
hrunsins, eftir að í ljós kom að þau höfðu gefið
ýmsum vafasömum skuldavafningum, sem voru
seldir víða um heim, góða einkunn þrátt fyrir
enga innistæðu. Ástæður fyrir litlu aðgengi ís-
lenskra fyrirtækja að erlendu fjármagni eru
margar. Ein stór ástæða, sem erlendir lánveit-
endur horfa til, er setning neyðarlaganna sem
hafði í för með sér að kröfum þeirra var mis-
munað með afturvirkum hætti gagnvart inn-
lánskröfum. Erlendir kröfuhafar óttast þannig
að fá kröfur sínar ekki greiddar til baka, vegna
setningar afturvirkrar löggjafar. Þessu munu
erlendir kröfuhafar ekki gleyma næstu árin.
5. Samfélag án ábyrgðar
verður samfélag án frelsis
Einstaklingar og lögaðilar verða sjálfir að
bera ábyrgð á þeim skuldbindingum sem þeir
stofna til. Enginn á að geta stofnað til skuld-
bindinga sem falla á ríkissjóð. Einstaklingar og
lögaðilar þurfa frelsi til að vaxa og dafna, en
frelsinu á að fylgja ábyrgð. Ef frelsið hefur í för
með sér kvaðir á samfélagið á borð við þær sem
Icesave-samningurinn felur í sér þá munu ís-
lenskir launþegar eðlilega gera þá kröfu að
frelsi einkafyrirtækja verði takmarkað. Ef al-
menningur þarf að axla ósanngjarna ábyrgð á
gjörðum annarra munum við því framvegis búa
í samfélagi án frelsis. Einungis Alþingi Íslend-
inga hefur umboð til að stofna til ábyrgðar fyrir
íslenskt samfélag. Um þetta gilda lög um rík-
isábyrgðir nr. 121/2007 sem segja berum orðum
í 1. gr.: ,,Ríkissjóður má aldrei takast á hendur
ábyrgðarskuldbindingar, nema heimild sé veitt
til þess í lögum. Ríkissjóður má ekki ganga í
sjálfskuldarábyrgð, nema sérstaklega sé kveðið
á um það í lögum þeim sem ábyrgð heimila.“
Enginn einstaklingur eða lögaðili hefur sam-
kvæmt þessu umboð til að stofna til ábyrgðar
ríkissjóðs og skiptir engu máli hvort þar er um
ráðherra að ræða eða aðra. Ísland sem þjóð á
undir engum kringumstæðum að þurfa að axla
ábyrgð á skuldum einkafyrirtækis. Því til við-
bótar er rétt að vekja athygli á þeirri staðreynd
sem hefur verið bent á, að vegna óvissunnar um
endanlega fjárhæð greiðsluskuldbinding-
arinnar, sé hugsanlegt að samningurinn stang-
ist á við ákvæði stjórnarskrárinnar. Hvað sem
því líður er í öllu falli ljóst að skuldbindingin
samkvæmt fyrirliggjandi Icesave-samningi full-
nægir ekki þeim skilyrðum sem lög um rík-
isábyrgð gera til ríkisábyrgðar. Ástæðan er ein-
föld: Óvissa um fjárhæð skuldbindingarinnar og
þar með áhrif hennar á ríkissjóð. Með lögunum
um heimild til handa fjármálaráðherra til að
gangast í ríkisábyrgð fyrir Icesave-skuldinni er
ákvæðum laga nr. 121/1997 um ríkisábyrgðir
vikið til hliðar. Þjóðin mun því ekki njóta góðs af
þeirri vernd sem þeim lögum var ætlað að veita.
6. Freistnivandi leiðir til
óábyrgrar hegðunar
Ef íslenskt samfélag viðurkennir að einkafyr-
irtæki geti stofnað til skuldbindinga á kostnað
ríkisins skapast sú hætta að stjórnendur fyr-
irtækja og einstaklingar freistist til að hegða
sér með óábyrgum hætti (freistnivandi), t.d.
með óhóflegri skuldasöfnun eins og gerðist hjá
mörgum fyrirtækjum í aðdraganda hrunsins.
Slík hegðun er hættuleg þar sem hún eykur lík-
ur á tjóni fyrir samfélagið í heild sinni. Ef það er
einhver lærdómur sem við eigum að draga af
hruninu, er það að koma í veg fyrir slíka hegðun
en ekki ýta undir hana. Með því að samþykkja
Icesave erum við að ýta undir óábyrga hegðun.
7. Grundvallar-mannréttindi að fá að
beina réttarágreiningi til dómstóla
Dómstólar hafa það hlutverk að leysa úr
ágreiningi sem kemur upp milli aðila. Það eru
grundvallar-mannréttindi að fá að vísa ágrein-
ingi sínum til dómstóla, án þess að þurfa að þola
hótanir á borð við þær sem Bretar og Hollend-
ingar hafa viðhaft gagnvart Íslandi. Margir inn-
lendir og erlendir fræðimenn hafa fært góð rök
fyrir því að ríkissjóður hafi ekki brugðist skuld-
bindingum sínum samkvæmt EES-samn-
ingnum. Íslendingar eiga rétt á því að fá úr-
lausn dómstóla um þetta ágreiningsefni og þá
jafnframt hvort og þá hver hugsanleg bóta-
skylda er.
Í ljósi framangreinds leyfi ég mér að hvetja
kjósendur til að falla ekki í þá gryfju að segja já
undir þeim formerkjum að kominn sé tími til að
,,kjósa sig frá málinu“ eða af öðrum sambæri-
legum ástæðum. Það er lykilatriði að allir kjós-
endur kynni sér öll sjónarmið vel áður en farið
er á kjörstað, þar á meðal áhættuna sem sann-
anlega fylgir því að segja já. Mín skoðun er sú
að þeir áhættuþættir séu of margir til að óhætt
sé að samþykkja samninginn.
Eftir Aðalstein E.
Jónasson » Í ljósi framangreinds leyfi
ég mér að hvetja kjósendur
til að falla ekki í þá gryfju að
segja já undir þeim formerkjum
að kominn sé tími til að ,,kjósa
sig frá málinu“ eða af öðrum
sambærilegum ástæðum.
Aðalsteinn E. Jónasson
Höfundur er dósent við lagadeild Háskólans
í Reykjavík og hæstaréttarlögmaður.
Sjö ástæður til að segja nei við Icesave-samningnum