Vera - 01.10.2000, Blaðsíða 41

lagasetningu 1940 var barn meðsekt eftir 18 ára aldur
en fékk þó vægari dóm. Við tölum því ekki um sifjaspell
fyrr en með lagabreytingum 1992, þar sem barn er loks
eingöngu fórnarlamb og á engan hátt meðsekt. Því
næst skoðuðum við hvernig sifjaspellamái sem upp
koma í dag eru meðhöndluð af félags- og lagakerfinu.
Fjöldi mála sem koma upp á yfirborðið segja lítið um
raunverulega tíðni sifjaspeila í þjóðfélaginu vegna
bannhelginnar sem á þeim ríkir. Þau veita þó vitneskju
um hlutfall þeirra mála sem komast fyrir dómstóla.
Kenningar femínista
Femínistar hafa verið leiðandi í opinberri umræðu um
sifjaspell þar sem þær berjast fyrir að uppræta
rótgrónar mýtur um athæfið, upprunnar í ríkjandi
hugmyndafræði feðraveldisins. Feðraveldið er skil-
greint sem „hugmyndafræðilegt og stjórnmálalegt
kerfi þar sem karlar með beinu valdi, beinum þrýstingi
eða með sérstökum athöfnum, hefðum og lögum,
tungumáli, venjum, siðvenjum, menntun og verka-
skiptingu ákveða hvaða hlutverki konur gegna eða
gegna ekki og þar sem konur eru alltaf f minni metum
en karlar."
Án þess að skilja yfirburðastöðu karla og kúgun
kvenna telja femínistar ómögulegt að útskýra hvers
vegna flestir sem stunda sifjaspell eru karlar og flest
fórnarlömb eru stúlkur og konur. Femínistar láta sér
aðeins sifjaspell varða þar sem barn er fórnarlamb en
ekki um blóðskömm. Sálgreinandinn Sigmund Freud
dró umræðuna um sifjaspell
fram í dagsljósið í kjölfar
rannsókna sinna um sefasýki
(hysteria) kvenna. í upphafi
sagði hann að kynferðislegt
ofbeldi í æsku væri rótin að
sefasýki kvenna. Seinna skipti
hann um skoðun og flokkaði
minningar sjúklinganna sem
ímyndun tilkomna vegna kynóra barna til foreldra
sinna eða Ödipusarduld. Margir femínistar telja þessar
hugmyndir Freud hafa einkennt sálfræðilega og
félagslega meðferð fórnarlamba sifjaspella og haft f för
með sér afneitun og vantrú sérfræðinga á orðum
fórnarlamba. Hugmyndirnar náðu einnig fótfestu í
réttarkerfinu. í lögfræðiriti frá fimmta áratugnum um
sönnunarbyrði, var varað við því að konur og stúlkur
væru líklegar til að bera upplognar sakir á heiðvirða
karla. Því var mælt með ítarlegum sálfræði-
rannsóknum á þeim sem ásaka feður sína um sifja-
spell. í þeim tilvikum þar sem grunsemdir þykja nægi-
lega sterkar um að sifjaspell hafi átt sér stað eru
ýmiskonar mýtur til sem virðast dreifa sökinni þannig
að hún liggi ekki eingöngu hjá ofbeldismanninum.
Sumar mýtur dreifa sökinni á mæður, aðrar á
fórnarlömbin og enn aðrar á samfélagið í heild sinni.
Femínistar vilja kveða niður þessar mýtur og benda á
að sifjaspell eigi sér stað í öllum stéttum samfélagsins
og að þeir karlar sem slfkt fremji séu ekki hlutfallslega
brenglaðri en gengur og gerist og eigi það eitt
sameiginlegt að vera afar venjulegir.
Guðrún M. Guðmundsdóttir
Margvísleg oröræða, þekking og vald
Heimspekingurinn Michel Foucault telur nauðsynlegt
að horfa á sifjaspell í mun víðara samhengi en
femínistar hafa gert. Hann teiur að það gefi skakka
mynd af sifjaspellum ef litið er fram hjá banninu við
blóðskömm, þar sem lögin sem við búum við séu
byggð á flóknu neti eldri og nýrri hugmynda um fyrir-
bærið. Þetta virðist standast hjá Foucault því að í
íslenskri lagasetningu örlar enn á banninu við
blóðskömm. Ef systkini verða uppvís að því að hafa
haft kynferðismök geta þau átt von á allt að fjögurra
ára fangelsi en þar er hvergi minnst á að taka skuli tillit
til þess ef um samþykki beggja aðila sé að ræða.
Foucault gagnrýnir einhæfar hugmyndir femínista um
vald og segir að ekki megi gera ráð fyrir einhlítu valda-
kerfi feðraveldisins. Samkvæmt honum er vald flókið
og óstöðugt fyrirbæri sem verði að greina án fyrirfram
gefinna forsendna. Foucault
útskýrir hvernig hug-
myndin um vald hefur
breyst í aldanna rás. Fyrr
á öldum voru þeir sem
brutu reglur í kynlífs-
málum hreinlega teknir af
lífi en hann telur að fyrir
rúmri öld hafi orðið
hugarfarsbreyting sem leiddi af sér að einstaklingurinn
varð að eigin velsæmisverði. Þetta gerðist vegna þess
að ýmsir sérfræðingar stöðluðu „eðlilegt" kynlíf, sem
svo urðu að normum samfélagsins, og skilgreindu
frávik. Kynlífið var sveipað dulúð og ekki á allra færi að
skilja. Sifjaspell féll þá inn á sérsvið sálfræðinnar þar
sem hún tók að sér að lækna hugsjúka einstaklinga
sem ekki gátu hegðað sér samkvæmt normum.
Sifjaspella- / blóðskammarmál í lagakerfinu
Michel Foucault segir að í dómssal sé aðeins sú
þekking tekin gild sem telst vísindaleg. Lagakerfið
útilokar eða minnkar vægi annarrar þekkingar sem
byggir ekki á sannleika laganna. Til að sanna sekt ein-
hvers þarf áþreifanlegar sannanir, efnislegar eða
byggðar á vísindalegum niðurstöðum. í áðurnefndu
dómsmáli Hæstaréttar frá nóvember 1999 má leiða
líkur að því að vísindaleg þekking geðlækna vóg meira
en huglægt mat sálfræðinga. í skýrslu )óns Friðriks
Sigurðssonar sálfræðings, einum sérfræðinganna sem
rannsakaði stúlkuna fyrir héraðsdóm, kemur fram að
hann sjái ekki ástæðu til að efast um trúverðugleika
Aðeins 7%
mdla enda með
sakfellingu