Læknablaðið : fylgirit - 01.10.1979, Blaðsíða 38

36
Helga Hannesdóttir
HEGÐUNAR- OG TILFINNINGAVANDAMÁL BARNA
Hegðunar- og tilfinningavandamál barna
eru algengustu geðrænu vandamál þeirra
barna, sem leitað er með á barnageðdeildir.
Flokkun þessi hefur sérstaklega verið
gerð, til þess að greina frá öðrum alvarleg-
um sjúkdómum, eins og t.d. heilaskaða,
vangefni eða alvarlegri geðveiki. Þýðing-
ingarmikið er fyrir lækna að þekkja og
geta greint þá orsakavalda, sem leiða til
einkenna, sem ógna og koma í veg fyrir
eðlilegan tilfinningalegan og líkamlegan
þroska barna. Sameiginlegt flestum ef ekki
öllum geðrænum einkennum er, að horfur
eru því mun betri því fyrr, sem greining
er gerð og meðferð hefst. Ætíð ber að taka
tillit til þroskaferils og aldurs barns, fjöl-
skylduaðstæðna og umhverfishátta við
sjúkdómsgreiningu, ásamt nákvæmri
sjúkrasögu við upphaf einkenna og hugs-
anlega orsakavalda, svo sem breyttar fjöl-
skylduaðstæður, er einkenni hófust.
Nú eru u.þ.b. 30 ár síðan gerður var
greinarmunur á geðrænum vandamálum,
sem emkennast annars vegar af hegðunar-
vandamálum og hins vegar af tilfinninga-
legum vandamálum. Einkenni þessara
tveggja hópa eru mismunandi, sömuleiðis
batahorfur og svörun við meðferð, fjöl-
skylduhættir og skólaframmistaða.
TILFINNINGAVANDAMÁL
Tíðni tilfinningavandamála barna er
svipuð hjá báðum kynjum fram að kyn-
þroskaaldri en eftir kynþroskaaldur eru
tilfinningavandamál mun algengari hjá
konum en körlum. Tíðni hjá börnum fram
að 12 ára aldri er um 2V2% en hjá eldri
börnum en 12 ára er tíðni hærri.
Einkenni eru oft óljósari en hjá full-
orðnum með taugaveiklun (neurosur) en
af algengum einkennum má nefna feimni,
viðkvæmni, minnimáttarkennd, tilhneig-
ingu til að einangra sig, kvíði, tíð grát-
köst, ýmis konar fælni, depurð og persónu-
leikatruflanir.
Sjúkdómsgreining byggist á því, að meta
einkenni eftir því, hversu oft þau koma
fyrir og hversu mikil áhrif þau hafa á
andlegan og líkamlegan þroska barnsins
og félagsgetu þess. Sjúkdómsgreiningin
byggist ekki á neinu einu einkenni eins og
t.d. að naga neglur eða sjúga fingur, heldur
á heildaráhrifum einkenna á barnið.
Óskir barna á öðru og þriðja aldursári
stangast oft á við þarfir foreldra og um-
hverfis og vaknar því kvíði hjá barni á
þeim aldri og það óttast refsingu gerða
sinna. Barnið tjáir kviðann með ýmsum
líkamshreyfingum t.d. með því að sjúga
fingur, vera órólegt, tala óskýrt eða með
svefnerfiðleikum. Ef of mikið er látið á
móti börnum á þessum aldri verða þau
neikvæð, óhlýðin og reið og fá tíð óþægða-
köst. Ef slíkum vandamálum er ekki mætt
á réttum tíma með réttum viðbrögðum,
þróast með barninu ýmsar tilfinningaflækj-
ur fram eftir aldri og barnið getur haldið
áfram smábarnaviðbrögðum, svo sem að
gera í sig eða væta buxur, tala óskýrt eða
fá svefntruflanir svo eitthvað sé nefnt.
Sameiginlegt tilfinningavandkvæðum hjá
börnum er, að horfur eru yfirleitt góðar og
fæst þessara barna fá taugaveiklunarein-
kenni (neurosur) á fullorðinsaldri. Af
helstu orsakavöldum má nefna stöðuga
streitu innan heimilis og í umhverfi barns-
ins, of mikla eða of litla foreldravernd.
Einnig ber að taka tillit til erfðaorsaka
sérstaklega í alvarlegustu tilfellum.
Ég mun nú ræða nánar um einstök ein-
kenni og orsök þeirra og minnast lítillega
á meðferð.
FÆLNI OG KVÍÐAEINKENNI
Fælni kallast óeðlilegur ótti við ákveðna
hluti eða aðstæður, sem að öllu jöfnu
vekja ekki ótta eða hræðslu hjá flestum.
Hræðslan getur ýmist verið við dýr eða
yfirnáttúrulega hluti, eins og skrímsli eða
galdrakarla. Hræðsla við myrkur eða allt á
ákveðnu svæði er algeng. Fælniseinkenni
byrja vanalega milli fjögurra og fimm ára