Þjóðlíf - 01.06.1989, Side 37

ERLENT
Og svo fór að í at-
kvæðagreiðslu í þinginu
23. mars 1933 sam-
þykktu einnig miðflokk-
arnir að stjórninni skyldi
fengið alræðisvald í
hendur. Meirihlutinn
var því traustur, 444-94.
Opinber ástæða þess að
miðflokkarnir studdu
einnig einræðislögin var
sú að þessir flokkar vildu
forðast borgarastyrjöld í
landinu. Aðeins jafnað-
armenn greiddu atkvæði
á móti og þegar að at-
kvæðagreiðslunni lok-
inni voru nokkrir þing-
menn þeirra handteknir.
Kommúnistar voru allir
fjarverandi.
Með þessum lögum
sem samþykkt voru 23.
mars 1933 má segja að
nasistar séu komnir til
valda í Þýskalandi.
Hverjir áttu
sökina?
Að framan eru ýmsar
ástæður valdatöku nas-
ista raktar. Þær voru
vissulega flóknar og enn
í dag eru þær mjög um-
deildar. Weimarlýðveld-
ið var alltaf veikt í sessi
og það varð stöðugt
veikara eftir því sem á
leið. Kreppan átti mik-
inn þátt í auknum stuðn-
ingi við nasista; nasistar
voru nýtt afl sem þeir
studdu sem óttuðust um
sitt: einkum smáborgar-
ar af ýmsum toga. En
Nasistaflokkurinn var
fjöldaflokkur og vel upp-
byggður sem slíkur; hon-
um tókst að höfða til
margra og ólíkra hópa,
hann hafði eitthvað frá
öllum og eitthvað handa
öllum. Hann var róttæk-
ur en samt hægrisinnað-
ur, hann var þjóðernissinnaður rétt eins og
gömlu íhaldsflokkarnir, hann skelfdi gömlu
valdastéttirnar ekki að neinu marki.
Um leið jókst fylgi kommúnista sem olli
því að jafnaðarmenn hræddust ábyrgð af
landstjórninni, og hröktust út í vafasamt
hlutleysi gagnvart minnihlutastjórn sem í
raun var andsnúin lýðveldinu. Þannig áttu
jafnaðarmenn einnig þátt í falli lýðveldisins,
sem þeir voru sjálfir aðalhöfundar að.
Ábyrgð kommúnista á falli þess var þó miklu
meiri. Þeir voru í grundvallaratriðum and-
snúnir þessu stjórnkerfi og vildu fara aðrar
leiðir. Þeir beittu sömuleiðis ofbeldi í bar-
áttu sinni og áttu sök á dauða tuga manna, til
dæmis fyrir kosningarnar í júlí 1932. Áróður
þeirra sem stjórnað var frá Moskvu Stalíns
gegn meintum „sósíalfasisma höfuðandstæð-
inganna", jafnaðarmanna, var veigamikill
þáttur í uppgangi nasista.
Mest var þó óefað ábyrgð hægriaflanna,
gömlu íhaldsaflanna. Stuðningur þeirra
reyndist að lokum það sem reið baggamun-
inn í valdatöku nasista. Þeir höfðu aðgang að
Hindenburg og það var Hindenburg sem
gerði Hitler að kanslara. Hitler var skjól-
stæðingur Hindenburgs, — kanslari forset-
ans en ekki þingsins.
Án fulltingis gömlu íhaldsaflanna hefðu
nasistar tæpast komist til valda í Þýskalandi.
Það er einhver mesta kaldhæðni veraldar-
sögunnar að einmitt þegar fylgi Nasista-
flokksins var loks tekið að minnka, bólan
farin að hjaðna, skyldu þau öfl er úrslitavald
höfðu, loks kveða upp úr með stuðning sinn
við þessa stefnu, og þar með færa Adolf Hitl-
er völdin í hendur.
Einar Heimisson/Freiburg
Ný eða nýleg rit um Weimarlýðveldið sem
stuðst hefur verið við:
Jiirgen Falter: Wahlen und Abstimmungen
in der Weimarer Republik, Munchen 1986
Reinhard Neebe: Grossindustrie, Staat und
NSDAP, Göttingen 1981
Volker Rittberger: Wie die Republik der
Diktatur verlag, Berlin 1983
Henry Ashby Turner: German Big Business
and the Rise ofHitler, New York 1985
Heinrich August Winkler: Der Weg in die
Katastrophe, Berlin/Bonn 1987
Kosningatölur: Sjá Mannkynssögu eftir 1858
eftir Swen og Aastad.
Hitler, kanslari þýska lýðveldisins, á tali við
Franz von Papen varakanslara og Blomberg her-
málaráðherra fyrir utan Ríkisdaginn árið 1933, í
þann mund er Weimarlýðveldið leið undir lok.
37