Þjóðlíf - 01.06.1989, Síða 68

ÞJÓÐFÉLAGSMÁL
Saklausir dæmdir í fjölmiðlum
— Könnun á umfjöllun dagblaða um fjórmenningana sem að ósekju voru settir í
gæsluvarðhald í Geirfinnsmálinu
Geirfinnsmálið reyndi á niarga þætti þjóðlíf-
ins. Saklausir menn voru settir í gæsiuvarð-
hald til lengri tíma og fengu harkalega með-
ferð í fjölmiðlum. í könnun sem gerð var við
bandarískan háskóla var farið yfir hlut-
drægni dagblaða í máli fjórmenninganna.
Ef að líkum lætur hefur Geirfinnsmálið
öðlast sígildan sess í íslenskri réttarsögu, líkt
og Sjöundármorðin á öldinni sem leið. Varla
hefur nokkurt sakamál valdið öðrum eins
titringi í þjóðfélaginu í seinni tíð og kemur
þar ýmislegt til. Svo virtist sem skipulögð
glæpastarfsemi væri komin upp á Islandi í
fyrsta sinn; málið hafði margvíslegar póli-
tískar afleiðingar og það vakti upp spurning-
ar um réttaröryggi í landinu. Hún var því
ekki fjarri lagi fyrirsögnin í einu dagblað-
anna árið 1976 en þar stóð: „Hvarf hvers-
dagsmanns veldur þjóðlífsröskun“.
Margt og mikið hefur verið skrafað og
skrifað um Geirfinnsmálið á þeim tæplega
fimmtán árum sem liðin eru frá því að þessir
atburðir gerðust. Er þar sumt í þjóðsagnastíl
eins og ávallt þegar dramatísk sakamál eru
annars vegar. Hins vegar ber minna á því að
menn hafi rannsakað málið með skipulögð-
um hætti. Þar er þó af ýmsu að taka, því
málið hafði ýmsar hliðar, fleiri en eitt andlit
eins og Janus forðum.
Sá þáttur Geirfinnsmálsins sem hér verður
fjallað um snertir þá fjóra menn sem að
ósekju voru hnepptir í gæsluvarðhald og um-
fjöllun dagblaða um þann þátt. Það er mál
margra að sú fjölmiðlun hafi verið óvönduð í
meira lagi og hafi nært það viðhorf að þessir
menn væru valdir að hvarfi Geirfinns Einars-
sonar.
Geirfinnur hverfur
Geirfinnur Einarsson hvarf 19. nóvember
1974. Lögreglu varð lítið ágengt í rannsókn
málsins fyrr en í janúar 1976. Þá leiddi vitnis-
burður fjögurra manna, sem tengdust öðru
sakamáli, Guðmundarmálinu svonefnda, til
þess að þrír menn voru handteknir. Það
gerðist 26. þess mánaðar. Mennirnir voru
Einar BoIIason, Magnús Leópoldsson og
Valdimar Olsen.
Þar með var sprengjan fallin. Fjölmiðlar
kepptust hver um annan þveran við að upp-
lýsa almenning um þetta mikla sakamál og
fjölskrúðugar kenningar um samsæri komust
á kreik. Málið tók síðan óvænta stefnu
nokkrum dögum seinna þegar Vilmundur
Gylfason ásakaði þáverandi dómsmálaráð-
herra um að hafa heft rannsókn þessa við-
amikla máls, vegna óeðlilegra tengsla við
hina grunuðu.
Þegar þarna var komið virtist sem harla
sennileg skýring væri komin fram í þessu
glæpamáli. Hvarf Geirfinns tengdist spíra-
smygli sem veitingahúsið Klúbburinn var
viðriðið. Mennirnir sem höfðu nú verið
handteknir tengdust á einn eða annan hátt
því veitingahúsi. Það er óhætt að fullyrða að
stór hluti þjóðarinnar hafi verið þeirrar
skoðunar að mennirnir væru valdir að hvarfi
Geirfinns. Skömmu seinna var svo fjórði
maðurinn handtekinn vegna sama gruns.
Það var Sigurbjörn Eiríksson eigandi
Klúbbsins.
Næstu mánuði gerðist fátt. Gæsluvarð-
haldsúrskurður fjórmenninganna var tvisvar
framlengdur, og staðfestur í Hæstarétti. Þó
má minna á að lögreglan efndi til blaða-
mannafundar 26. mars þar sem „öll sagan“
var sögð. Þar var byggt á framburði þeirra
vitna er bent höfðu á fjómenningana. I maí-
byrjun féll þó eitt þeirra frá sínum fyrri vitn-
isburði og 9. maí 1976 voru fjórmenningarnir
svo látnir lausir, en þeir sættu eftirliti allt til
júníloka þetta ár. Þeir voru síðan hreinsaðir
af öllum grun um aðild að Geirfinnsmálinu í
febrúar 1977.
Þeir fjórmenningar fóru allir í skaðabóta-
mál við ríkið vegna gæsluvarðhaldsins. í
febrúar 1983 fór fram málflutningur í því
máli fyrir Hæstarétti. Þar lét lögmaður eins
fjórmenninganna þess getið að dagblöðin
hefðu gengið vasklega fram í rógburði. Ann-
ar lögmaður sagði að það yrði aldrei mælt
hversu djúpt rógurinn risti. í þessum orðum
fólust ansi þungir áfellisdómar um fjölmiðla
og umfjöllun þeirra í Geirfinnsmálinu. Á
grundvelli þessara orða og annarra sem féllu
í svipaðan farveg ákvað ég að kanna að
hversu miklu leyti þessar fullyrðingar ættu
við rök að styðjast.
Könnun mín var unnin sem M. A-.ritgerð í
fjölmiðlun við háskóla í Bandaríkjunum.
Hún fór þannig fram að tekin voru öll dag-
blöð fyrri hluta árs 1976 og allar þær greinar
skoðaðar sem fjölluðu um Geirfinnsmálið.
Fjórmenningarnir sátu einmitt í gæsluvarð-
haldi á þessum tíma, þrír í 105 daga, en sá
fjórði í 90 daga. Ljósvakafjölmiðlum var
sleppt til að takmarka umfang könnunarinn-
ar.
Svokallaðri innihaldsgreiningu (content
analysis) var beitt og voru allar greinarnar
flokkaðar í þrjá flokka: hlutdrægar gegn fjór-
menningunum, hlutdrægar með þeim og
hlutlausar. Nánari skilgreining á hlutdrægni
byggðist á útbreiddum siðareglum í Banda-
68