Tímarit Máls og menningar - 01.12.1996, Síða 24

Beinlaus silungur
Talandi um lágt gengi á hugmyndum. Hvernig lítur þú á þitt hugmyndalega
utnhverfi? í hvernig samfélagi ertu að skrifa bókmenntir?
„Það hefur sína kosti að búa á eyju, önnur sýn og slíkt sem hefur verið
tíundað og mært af mörgum og svo hafa menn stillt einangruninni upp gegn
því. Núna held ég samt að einangrunin sé ekki vandamál lengur nema í
höfðinu, hún er aðallega orðin að fásinni, „allt er mest í fásinninu / fásinni
er vald og þessvegna þekking . . .“ svo vitnað sé nú einu sinni hér í gamalt
uppáhald mitt Flateyjar Frey. Eina hættulega einangrunin hér er sú sem
menn kjósa að viðhalda sjálfir, í próvinseinkennum hugarfarsins, sem gerir
það að verkum að íslenskur bókmenntaheimur er eins konar verndaður
vinnustaður. Hér er allt svo ágætt. Það eru skrifaðar svo miklar heimsbók-
menntir á íslandi. Maður opnar blaðið og sér að það er verið að ritdæma
tvær bækur, annars vegar nýja innlenda miðlungsskáldsögu og svo einhverja
nútímaklassík þýdda og það er alveg á hreinu samkvæmt umsögnunum að
íslenska bókin er helmingi betri. Þetta er ekkert sniðugt. Það þarf miklu
sterkari bein til að standast svona en hægt er að ætlast til að höfundar hafi
almennt. Það þarf sterkari bein til að standast þetta en skarplega og óvægilega
gagnrýni. Sérstakur smámælikvarði af þessu tagi á íslenskar bókmenntir
skekkir alla sýn manna, falsar verðmætamatið, er hægdrepandi eitur. Menn
hætta að taka almennilega á, minnka í hugsun stig af stigi. Menn verða að
miða sig beint við heiminn og söguna. Það er enginn annar mælikvarði
gildur í þessu látlausa stríði við meðalmennskuna sem skriftir eru án tillits
til þess hversu stórkostlegum hæfileikum menn kunna að vera búnir.
En þetta er auðvitað hægara sagt en gert í landi þar sem próvinshugarfarið
er almennt vegna þess að það hatast einmitt við metnaðinn flestu öðru
fremur. Smásálir rugla yfirleitt saman metnaði og hroka. Meðalmennskan
er hins vegar þægileg og smásálirnar finna til notalegrar samkenndar með
henni. Kenningar urn að bækur eigi að vera aðgengilegar og auðveldar —
höfða til alls almennings — eru þess vegna sérlega hættulegar hér um slóðir.
Það er nefnilega svo hætt við því að þá verði meginreglan sú að hlutirnir
verði einfaldaðir um of. Menn fara að ganga glæpsamlega langt gegn því
markmiði að bókmenntir eigi að vera þroskandi, víkka menntun manna og
skynjun. Þegar ég er spurður að því hvers vegna ég skrifi ekki auðveldari
bækur þá detta mér í hug Sígildar sögur, munið þið ekki eftir þeim blöðum?
Þær voru firnavinsælar og fínar til síns brúks, svona forkynning á klassískum
bókmenntaverkum, maður drakk þetta í sig sem krakki. En það var líka búið
að vinsa bókmenntirnar út og skilja eftir berrassaðar sögur. Framsæknari
22
TMM 1996:4