Tímarit Máls og menningar - 01.12.1996, Síða 69

íbúnum ríkisins (sem náði yfir mestalla Akkeu) var nálægt þriðjungur
þrælar. Frjálsir karlar sem nutu pólitískra réttinda voru sennilega innan við
50.000. Þing var haldið um það bil mánaðarlega og þar höfðu allir fullgildir
borgarar atkvæðisrétt. Dómstólar voru skipaðir 500 (eða jafnvel fleiri)
mönnum sem voru kosnir úr hópi almennings og stór hluti embættismanna
var valinn með hlutkesti. Lýðræðissinnum var lítið um það gefið að kjósa
embættismenn. Þeim þóttu kosningar milli manna bera um of keim af
háttum aðals og auðmanna. Flestir frjálsir karlar gegndu trúnaðarstörfum
fyrir ríkið og sátu í dómum einhvern tíma á ævinni.
Aþenska lýðræðið var að ýmsu leyti frumstætt og hugmyndafræði lýð-
ræðissinna lítt mótuð. Frá tímum Períklesar eru þó til drög að lýðræðislegri
hugmyndafræði. Áttu svokallaðir sófistar mestan þátt í mótun hennar.
Fremstir í flokki þeirra stóðu Prótagóras (um 485-410 f.Kr.) ogGorgías (um
480-375 f.Kr.). Helstu heimildir sem varðveist hafa um kenningar þessara
manna eru rit Platons. Þótt Platon sé þeim heldur andsnúinn er sennilegast
að hann segi nokkurn veginn rétt frá skoðunum þeirra, enda voru þær of
þekktar til að hægt væri að komast upp með að afbaka þær að ráði.
í einni af bókum Platons eru þeir látnir ræðast við, Sókrates og Prótagóras.
Prótagóras gerir grein fyrir viðhorfi sínu til stjórnmála með því að segja sögu
af uppruna mannkynsins. Þetta er eins konar goðsaga og ekkert bendir til
að Prótagóras hafi álitið hana sanna í bókstaflegum skilningi. Undir lok
sögunnar lætur Platon Prótagóras segja að menn hafi fyrst lifað í dreifðum
hópum:
Það voru engar borgir. Mennirnir voru því etnir af villidýrum enda
voru þeir að öllu leyti minni máttar. Þótt tækni þeirra dygði til að
afla þeim viðurværis dugði hún engan veginn til að þeir gætu háð
stríð við dýrin því stjórnlist [orðrétt: pólitíska tcekni] kunnu þeir
ekki og hertæknin er partur af henni. Þeir reyndu því að verjast
með því að safnast saman og reisa víggirtar borgir. En þegar þeir
söfnuðust í samfélög unnu þeir hver öðrum mein því þá skorti
kunnáttu í stjórnmálum. Þeir tvístruðust því aftur og voru etnir af
dýrum. Seifur óttaðist að tegund vorri yrði útrýmt með öllu. Hann
sendi því Hermes4 og lét hann miðla mönnum virðingu fyrir
öðrum og réttlætiskennd og koma þannig á reglu í borgum vorum
og skapa vináttu og einingu.
Hermes spurði Seif á hvern hátt mönnum skyldu gefnar þessar
gjafir. „Á ég að deila þeim út eins og listunum var útdeilt, eftir þeirri
reglu að einn þjálfaður læknir eða sérfræðingur í annarri grein
dugi mörgum leikmönnum? Á ég að deila réttlæti og virðingu fyrir
náunganum á þennan hátt meðal manna eða skulu allir fá jafnt?“
„Til allra“ sagði Seifur. „Láttu alla fá sinn skammt. Borgir geta ekki
staðið ef þessar dyggðir eru eins og listirnar aðeins á valdi fárra.“5
TMM 1996:4
67