Múlaþing: byggðasögurit Austurlands - 01.01.2016, Síða 67

Múlaþing: byggðasögurit Austurlands - 01.01.2016, Síða 67
Berggrunnur Breiðuvíkur öskjubrún sem kortlögð hefur verið af svignun jarðlaga í tindum Víðidalsfjalls og Grenmós í norðaustri, en í Efrisléttum og Herjólfsvík í suðri. Þvennál öskjunnar milli þessara banna er um 10 km. Ti 1 samanburðar er langstærsta íslenska askjan, Torfajökulsaskjan, 18 km löng og 13 km breið (Kristján Sæmundsson, 1982). Þar sem sáhluti öskjubrúnarinnar, sem hér hefur verið getið, lýsir sér með svignun jarðlaga er talið að askjan sé mynduð við sig en ekki brot, þrátt fyrir að nokkur misgengi séu til staðar við ásinn sem jarðlögin bogna um. Lóðrétt færsla um misgengin er mest nokkrir tugir metra og aðeins í einu tilfelli fellur sá sprungubarmur sem innar liggur, miðað við öskjuna. Samkvæmt Walker (1984) er mögulegt að þar sem hringsprungur (sem misgengin gætu verið) fmnist í tengslum við öskjusig, komi þær í kjölfar svignunar. Heildarsig öskjunnar er áætlað um 600 m. Öskjusig verður við að kvikuhólf tæmast örar en fyllist í þau neðan úr möttli jarðar, og við það gefa jarðlögin yfir kvikuhólfínu eftir og síga (Kristján Sæmundsson, 1982). Algengt er talið að öskjur myndist í nokkrum lotum og svignun í hvert sinn haldist í hendur við það kvikumagn sem kemur upp í gosum hverju sinni (Walker, 1984; Kristján Sæmundsson, 1982). Líklegt er að þetta eigi við um Breiðu- víkuröskjuna og að heildarsig hafi ekki átt sér stað í kjölfar eins goss. Askja í Dyngjufjöllum er t.d. ekki talin hafa myndast við einn atburð heldur við endurtekin spmngugos (Kristján Sæmundsson, 1982). Endurris Breiðuvíkur- eldstöðvarinnar virðist ekki hafa átt sér stað að lokinni öskjumynduninni þar sem engin merki eru um að öskjubotninn hafí lyftst á ný að henni lokinni. Kvika sú er fæddi af sér þær myndanir sem era yngri en askjan hefur því ekki valdið því að kvikuhólfið sem yfirbyggingin seig ofan í þendist út með til- heyrandi risi öskjubotnsins. Algengast er, þegar gýs að lokinni öskjumyndun, að gosop sé ýmist staðsett miðlægt innan öskjunnar eða að gosop raði sér í mjög ákveðna beina línu, eða á línulegt svæði, og fylgi þar með ríkjandi spennusviði (Walker, 1984). A þetta vel við hraungúlinn Hvítafjall, sem komið hefur upp í lok öskjumyndunarinnar, og liggur tiltölulega miðlægt innan öskjunnar, auk þess sem súru bergeiningarnar sem mynda Bálksfjallaraðir liggja í stefnu ríkjandi spennusviðs í þessum Iandshluta. Hlutfall súrs og ísúrs bergs sem tilheyrir Breiðuvíkureldstöð er talsvert hærra en áætlað hefur verið fyrir neógenar megineldstöðvar. Walker (1963) áætlar að almennt samanstandi neógenar megineldstöðvar af um 20% súru bergi og líklega um 10% ísúru bergi, til móts við basalt. Áætluð hlutföll innan rannsóknar- svæðisins eru aftur á móti um 35% súrt berg (hraun og flikruberg) og 15% ísúrt berg. Athuga þarf þó í þessu samhengi að svæðið sem kortlagt var, nær ekki yfir allt áhrifasvæði Breiðuvíkureldstöðvar þannig að áætluð hlut- föll eiga ekki við alla eldstöðina. Þau sýna þó að óvenjulega mikið magn ísúrs og súrs bergs fínnst innan Breiðuvíkur. Ljóst er að magn súrra bergmyndana á Víkum er óvenjulegt fyrir Island og einsdæmi íyrirneógenajarðlagastaflann. Einungis virð- ist hægt að bera það saman við þéttleika og magn súrs bergs á Torfajökulsvæðinu. Hvort um er að ræða eina stóra megineldstöð með fímm eldvirknismiðjum eða fímm sjálfstæðar megineldstöðvar (líkt og varpað var fram af Lúðvíki E. Gústafssyni o.fl., 1989) er spurning sem frekari rannsóknir kunna að varpa ljósi á. Séu þetta fimm sjálfstæðar megineldsöðvar er ljóst að þéttleiki þeirra, um ein á hverja 500 km2, fer langt fram úr áætlunum Wal- kers (1963) um að þéttleiki megineldstöðva á neógenu svæðunum sé almennt ein á hverja 1.040 km2 (400 mi2). Basísk og ísúr eldvirkni hefur verið ráð- andi lengst af í sögu Breiðuvíkureldstöðv- arinnar, en súr kvika virðist hins vegar fyrst koma fyrir í einhverju magni undir lok 65
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116
Síða 117
Síða 118
Síða 119
Síða 120
Síða 121
Síða 122
Síða 123
Síða 124
Síða 125
Síða 126
Síða 127
Síða 128
Síða 129
Síða 130
Síða 131
Síða 132
Síða 133
Síða 134
Síða 135
Síða 136
Síða 137
Síða 138
Síða 139
Síða 140
Síða 141
Síða 142
Síða 143
Síða 144
Síða 145
Síða 146
Síða 147
Síða 148
Síða 149
Síða 150
Síða 151
Síða 152
Síða 153
Síða 154
Síða 155
Síða 156
Síða 157
Síða 158
Síða 159
Síða 160
Síða 161
Síða 162
Síða 163
Síða 164

x

Múlaþing: byggðasögurit Austurlands

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Múlaþing: byggðasögurit Austurlands
https://timarit.is/publication/1153

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.