Morgunblaðið - 16.04.2022, Blaðsíða 24

24 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 16. APRÍL 2022
Gleðilega páska
Enginn aukakostnaður
fyrir seljendur.
Myndatökur,
auglýsingar o.fl.
allt innifalið í
söluþóknun
Jóhannes Ellertsson
Löggiltur fasteignasali
s. 864 9677
eignasala@eignasala.is
Júlíus M. Steinþórsson
Löggiltur fasteignasali
s. 899 0555
julli@eignasala.is
Bjarni Fannar Bjarnason
Aðstoðamaður fasteignasala
s. 773 0397
bjarni@eignasala.is
P
áskahátíðin kom með kristni og á
sér enga norræna fortíð eins og jól-
in – en ber samt í sér forneskjuna.
Páskarnir eru svo fornir að þeir
falla illa að því kristna tímatali sem við
þekkjum og styðjumst við í símunum. Hin
„nútímalega“ skilgreining er að páskum
skuli fagnað fyrsta sunnudag eftir fyrsta
fulla tungl eftir 21. mars. Í þessu er fólgin
önnur skynjun á tímanum en okkur er töm. Í
fyrsta lagi miðast hún við vikutal, eins og
þegar talið var í vikum sumars og vetrar,
útfrá sumardeginum fyrsta og fyrsta vetr-
ardegi. Í öðru lagi er tekið mið af hreyf-
anlegum tunglmánuðum, eins og enn er gert
í íslam. Í þriðja lagi er fasti punkturinn 21.
mars.
Nútímafólk gæti átt það til að klóra sér í
höfðinu yfir 21. mars. Sá dagur er viðmið-
unardagur fyrir vorjafndægur – sem getur
verið á bilinu 19.-22. mars – en er okkur svo fjarri að við þurfum að fletta
upp í Almanaki Háskólans til að vita hvenær það er – eða gúgla. Hvernig má
það þá vera að löngu fyrir tölvu- og bókaöld hafi helsta vorhátíð fyrir botni
Miðjarðarhafs verið miðuð við slíkt fyrirbæri?
Þar kemur að iðkun elstu
vísinda mannsins, að fylgjast
með og skilja gang Sólar,
Mána og reikistjarnanna
fimm innan í himinfesting-
unni sem hvelfist yfir okkur.
Við jafndægur á vori og
hausti kemur sólin upp í
austri og sest í vestri en þær höfuðáttir, auk norðurs og suðurs, eru eitt það
fyrsta sem upplýstir fornmenn fundu á sjóndeildarhring sínum, ásamt þeim
stöðum sem sólin kom upp og settist á við sumarsólstöður og vetrarsólhvörf.
Víða um heim voru reist flókin mannvirki í forneskju til að festa þessar höf-
uðáttir og vendipunkta ársins í sessi – til að fylgjast með tímanum.
Mikilvægi vorjafndægurs sést af því að staða sólarinnar á vorjafndægri,
miðað við sali hennar á himinfestingunni, er kölluð vorpunktur og hefur sá
punktur verið á hægri ferð í gegnum Fiskamerkið undanfarin 2000 ár – og
kallast það tímaskeið sem byrjaði við fæðingu frelsarans og fiskimannsins
öld fiskanna. Nú er vorpunkturinn að færast yfir í Vatnsberann og þá tekur
nýr heimsaldur við eins og fólk þekkir úr söngleiknum Hárinu.
Þegar kristnin breiddist um löndin ríkti ekki full eining um tímasetningu
páskahátíðarinnar; vorjafndægrið mjakaðist til á dagatalinu og hátíðin var
ýmist haldin á fullu tungli eða næsta sunnudag á eftir. Það var ekki fyrr en á
kirkjuþinginu í Níkeu árið 325 sem þetta komst á hreint og 21. mars var
festur sem viðmið. Það varð síðan verkefni lærðra manna að fylgja þessu
eftir eins og sjá má af því að elsta íslenska handritið er páskatafla í handrit-
inu AM 732 a VII 4to – sem sýnir hvenær páskarnir lenda á árunum 1121-
1595. Af öllum uppsöfnuðum lærdómi mannkynsins sem Íslendingum stóð
til boða að afrita og þýða á bækur sínar í upphafi kristni þótti þeim mik-
ilverðast að vita hvenær páskarnir yrðu næstu fimm aldirnar. Gleðilega
páska!
„Jólin vara fram að
páskum … inn á
milli kemur fastan“
Tungutak
Gísli Sigurðsson
gislisi@hi.is
Páskataflan frá dögum Ara
fróða í AM 732 a VII 4to, elsta
íslenska handritinu.
N
ú í dymbilvikunni birtist lesandabréf hér í
blaðinu þar sem sagði að það væri „hefð“ hjá
fréttastofu ríkisútvarpsins að „birta reglulega
„frétt“ um fækkun í kirkjunni“.
Venjulega birtist fréttin nálægt stórhátíðum, ferm-
ingum eða jólum. Þá sagði í bréfinu að nýlega hefði verið
sagt í útvarpinu: „Enn fækkar í þjóðkirkjunni“. Taldi
bréfritari að þar hefði verið vísað til 230 manna fækkunar
frá nóvember. Þótti honum það ekki fréttnæmt. Fjöldi
fólks hefði dáið síðan í nóvember, flestir aldraðir og vænt-
anlega í kirkjunni. Þá hefði einnig verið sagt frá „ein-
hverri fækkun“ meðal kaþólskra og spurði bréfritari
hvort einhverjir Pólverjar hefðu ef til vill flutt til Póllands.
Bréfritari leit á þessar fréttir sem tilraun til að nið-
urlægja „íslenska kirkju“ og spurði hvort ekki væri um
leið komið höggi á þjóðina.
Þarna er hreyft sjónarmiði sem á víða hljómgrunn. Við-
horfin kunna að vera kynslóðabundin. Mörgum sem
kynntust því í æsku að á hátíðarstundum væru ungir
skólanemendur leiddir í kirkju af kennurum sínum þykir
erfitt að samþykkja að ekki megi leggja rækt við kristna
þjóðar- og menningararfinn á
sama hátt lengur. Það sé fráleitt
að prestar og boðendur kristinnar
trúar eigi ekkert erindi í skóla og
kennarar eigi ekkert erindi í
kirkjur með nemendum sínum.
Rof milli kirkju og menntunar
er einfaldlega uppbrot á því sem
lagði grunn að nútímalegu þjóð-
félagi á Íslandi og tryggði að ís-
lenskan hefur um aldir verið rit-
og talmál þjóðarinnar. Nægir að
líta til sögu Færeyja og minnast
þess að þar gerðu dönsk yfirvöld
allt til að uppræta færeysku og lagt var bann við að hún
væri notuð í kirkjum.
Við Íslendingar metum Rasmus Kristian Rask mikils
fyrir að hafa árið 1811 sent frá sér bók þar sem hann
fyrstur manna setti fram málfræði íslenskunnar og „gaf
þar með íslenskri tungu nýja stöðu“ eins og segir í ævi-
sögu Rasks eftir Kirsten Rask sem Hið íslenska bók-
menntafélag gaf út í þýðingu Magnúsar Óskarssonar árið
2019.
Þar segir að Rask hafi ekki aðeins komið íslensku á
heimskort tungumálanna heldur einnig beinlínis skipað
henni á stall „sem móður norrænna mála“. Þar stóð fær-
eyska næst íslenskunni og síðan dalska, það mál sem talað
er í Dölunum í Svíþjóð, því næst hin eiginlega sænska,
norska og loks danska.
Í bókinni um íslensku málfræðina fjallar Rask fyrstur
manna um færeysku á prenti og eignuðust Færeyingar þá
„eitthvað sem líktist málfræði á þeirra eigin tungu“. Á
þessum árum voru ekki neinar útgefnar bókmenntir á
færeysku en Rask sá til þess að fyrsta kvæðið var prentað
á færeysku árið 1814.
Þá höfðu Íslendingar skrifað á eigin tungu öldum sam-
an og átt málfræðiritgerð allt frá síðari hluta 12. aldar.
„Fyrsta málfræðiritgerð Snorra-Eddu“ dregur nafn
sitt af því að vera fremst fjögurra ritgerða um íslenskt
mál í handriti sem kallað hefur verið Ormsbók Snorra-
Eddu. Höfundur er ókunnur en er jafnan nefndur „fyrsti
málfræðingurinn“ þar sem ritgerðin er hin elsta um ís-
lenskt mál sem varðveist hefur, segir Guðrún Kvaran pró-
fessor á vísindavef Háskóla Íslands.
Hún segir markmið höfundar „að gera Íslendingum
nýtt stafróf þar sem fleiri hljóð og önnur hljóð séu í ís-
lenska hljóðkerfinu en hinu latneska“. Ritgerðin sé því
ómetanleg heimild um sögu íslenska hljóðkerfisins en
einnig um ritun manna á 12. öld og þau vandkvæði sem við
var að etja.
Íslensk tunga hefði aldrei lifað nema vegna kristni og
kirkju. Vonandi hefur ekki verið lagt bann við að fræða
nemendur i skólum landsins um þennan mikilvæga þátt
íslenskrar sögu. Sé slíkt bann í gildi er jafnframt lokað á
nauðsynlega þekkingu til að skilja
samtímann og njóta hans. Þeir
sem fræðast ekki um slíka grunn-
þætti öðlast ekki skilning á fjöl-
mörgu sem einkennir umræður á
líðandi stund og gefur þeim gildi.
Þeir fara auk þess á mis við inntak
mestu listaverka mannsandans.
Á tímum kaþólskunnar urðu
stundum hörð átök milli kirkju-
legra og veraldlegra höfðingja.
Siðaskiptin bundu enda á þau.
Konungur tók sér stöðu kirkju-
höfðingjanna og lagði undir sig
eignir kirkjunnar. Samkomulag frá árinu 1997 um ráð-
stöfun kirkjueignanna varð síðan grundvöllur fjárhags-
legra samskipta ríkis og kirkju í samtímanum og stuðlaði
að þeirri skipan sem nú er.
Viðbótarsamningur við kirkjujarðasamkomulagið var
gerður í september 2019 þar sem segir meðal annars að
þjóðkirkjan hafi sjálfstæðan fjárhag, beri fulla ábyrgð á
eigin fjármálum og ákveði sjálf fjölda starfsmanna sinna.
Þjóðkirkjan hafi sjálfstæða heimild til hvers konar tekju-
öflunar umfram framlagið og standi sjálf straum af kostn-
aði við rekstur sem sé umfram greiðslur ríkissjóðs.
Mörgum andstæðingum þjóðkirkjunnar er illa við að
henni sé búið þetta fjárhagslega öryggi. Hafa stjórn-
málamenn engu að síður staðið vörð um það.
Í upphafi var vitnað til bréfs sem birtist hér í blaðinu
12. apríl þar sem varað var við niðurlægingu kirkjunnar.
Sama dag birti biskupsritari, Pétur Georg Markan, bak-
þanka í Fréttablaðinu, óhróður um Bjarna Benediktsson,
formann Sjálfstæðisflokksins og fjármálaráðherra.
Ráðamaður þjóðkirkjunnar byrjar nýjan kafla í kirkju-
sögunni, blandar sér beint í flokkspólitískar deilur með
árás á fjármálaráðherra og samstarfsflokka hans. Þungi
þessara kaflaskipta verður meiri þegar dymbilvikan,
helgasti tími kirkjuársins í augum margra, er valin til að
kynna stefnubreytinguna. Niðurlægingin birtist í ýmsum
myndum.
Varðstaðan um þjóðkirkjuna
Mörgum andstæðingum
þjóðkirkjunnar er illa við að
henni sé búið þetta fjárhags-
lega öryggi. Hafa stjórn-
málamenn engu að síður
staðið vörð um það.
Björn Bjarnason
bjorn@bjorn.is
Í ágúst 2005 skipulagði ég í
Reykjavík ráðstefnu Mont Pe-
lerin Society, alþjóðasamtaka frjáls-
lyndra fræðimanna. Ráðstefnugest-
ir hrifust margir af íslenska
Þjóðveldinu, þegar þjóðin átti sér
engan konung annan en lögin. Einn
gestanna, Michel Kelly-Gagnon í
Hagfræðistofnuninni í Montréal,
hvatti tvo vini sína, fjármálaráðgjaf-
ana Gabriel Stein og John Nugée í
Lundúnum, til að skrifa skáldsögu
um Þjóðveldið. Nú er hún komin út,
Sailing Free: The saga of Kári the
Icelander (Frjáls á siglingu: Sagan
um Íslendinginn Kára). Fæst hún á
Amazon og Kindle og er hin læsileg-
asta.
Sagan gerist árin 1055-1067.
Ragnar er bóndi og farmaður á
Snæströnd, sem liggur á norð-
anverðu Snæfellsnesi. Móðir hans
hafði verið hernumin frá Írlandi, en
sjálfur hefur hann óbeit á þræla-
haldi. Vinnufólk hans er allt frjálst.
Synir hans og Hallgerðar konu hans
eru Guðmundur og Kári. Ragnar á
kaupskip, knörr, og hann sendir
Kára í verslunarferðir suður á bóg-
inn, til Kirkjuvogs á Orkneyjum og
Jórvíkur á Englandi, og selur hann
vaðmál og tennur og húðir rost-
unga, en kaupir timbur, járn og
vefnaðarvöru. Kári ratar í ýmis æv-
intýri, þar á meðal innrás Haraldar
harðráða í England 1066, og hann
kemst alla leið suður til Lissabon,
þar sem hann situr einn vetur.
Heima fyrir gengur Guðmundi erf-
iðlega að gera upp á milli eiginkonu
sinnar Ásu og Jórunnar, dóttur
Gunnars goða, en hún er í senn fög-
ur og harðbrjósta.
Að Ragnari bónda látnum eiga
þeir Kári og Guðmundur í deilum
við Gunnar goða, en ekki er nóg
með, að hann sé yfirgangssamur við
granna sína, heldur gerir hann á Al-
þingi 1067 bandalag við klerka um
að leggja til sérstök gjöld handa
kirkjunni í Róm og vill jafnframt, að
Ísland sæki skjól til einhvers sterk-
ara ríkis. Kári stendur þá upp og
flytur snjalla ræðu. Bendir hann á,
að þeir konungar, sem hann hafi
kynnst á ferðum sínum erlendis, séu
ærið misjafnir. Sumir þeirra leggi
þung gjöld á þegnana og etji þeim
út í mannskæðan hernað. Því sé Ís-
lendingum hollast að halda sig við
sín gömlu, góðu lög. Að þessu sinni
létu goðarnir sannfærast.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Ný skáldsaga
um Þjóðveldið