Morgunblaðið - 16.04.2022, Blaðsíða 44

44 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 16. APRÍL 2022
Í
bankahruninu 2008 fólust að
mörgu leyti aldahvörf á Ís-
landi, síðbúin aldamót. Þá
féllu stóru viðskiptabank-
arnir með braki og brestum, Ísland
einangraðist og það hrikti í efna-
hagslífinu. Þar brast þó frekar eitt-
hvað með þjóðinni, því hagkerfið
hrökk aftur í gang um sex árum
síðar. Pólitískra áhrifa
hrunsins gætir hins vegar
enn, opinber umræða varð
hamslausari, en hrunið
viðmið heillar kynslóðar –
fyrir hrun og eftir.
Þeim mun einkennilegra
er hve lítið bankahrunið,
aðdragandi þess og
atburðarás, hefur í raun
verið rannsakað. Jú, rann-
sóknarskýrsla Alþingis kom út vor-
ið 2010, en hún var alls ekki galla-
laus, og ekki sú höfuðheimild um
hrunið sem margir væntu. All-
nokkrar bækur hafa líka verið um
það skrifaðar, en mjög misvandaðar
og flestar skrifaðar of snemma. Að
ógleymdum nokkrum, sem voru (ó)
hreinn málflutningur, kostaðar af
misaugljósum bakhjörlum í ýmsum
tilgangi. Nær allar, góðar sem
slæmar, hafa verið skoðanarit frem-
ur en eiginleg rannsóknarrit.
Þegar gramsað er í Skemmunni,
safni námsritgerða og rannsóknar-
rita háskólasamfélagsins, kemur á
daginn að þar er nánast ekkert að
finna um aðdraganda, ástæður og
atburðarás hrunsins. Engu er lík-
ara en að akademían veigri sér við
að leggja til atlögu við þessa stór-
brotnu og flóknu atburði, mögulega
vegna þess hve eldfimir og pólitísk-
ir þeir voru og eru sumpart enn.
Það má ekki bíða, því sífellt fennir í
sporin, minnið batnar ekki með ár-
unum og fyrr en varir fara helstu
söguhetjur og heimildarmenn að
týna tölunni.
Dr. Hannes H. Gissurarson er
ekki smeykur við slík verkefni, er
fundvís á heimildir og duglegur að
taka viðtöl við þá heimildar-
menn, sem gleggsta yfirsýn
og innsýn hafa. Hann gerði
skýrslu um bankahrunið
fyrir fjármálaráðuneytið,
sem skilað var árið 2018,
þar sem hinum alþjóðlega
þætti hrunsins var gefinn
sérstakur gaumur. Úr henni
hefur hann tekið saman út-
drátt á bók, í 64 síðna að-
gengilegt kver á íslensku, en upp-
haflega skýrslan var á ensku.
Gaman er að geta þess að þeir
útdrættir birtust að stofni upp-
haflega sem greinar á síðum þessa
blaðs og vöktu nokkra athygli.
Saman teknir á bók standa þeir vel
fyrir sínu, en eru óhjákvæmilega
fremur glefsukenndir.
Áherslan á hinn alþjóðlega þátt
hrunsins er þörf, enda engum vafa
undirorpið að hin alþjóðlega fjár-
málakreppa (2007-?) var rót ís-
lenska bankarhrunsins. Í íslenskri
þjóðmálaumræðu hafa hins vegar
flestir beint sjónum inn á við: hvað
hafi farið úrskeiðis á Íslandi, sem
hafi valdið hruninu, en vanrækt hið
alþjóðlega samhengi, hvort sem því
veldur rörsýni eða pólitískir
hentugleikar.
Kverinu er skipt í fjóra megin-
kafla. Hinn fyrsti er um þá ákvörð-
un breskra stjórnvalda að beita Ís-
land hryðjuverkalögum; annar
fjallar um hvernig Íslendingum ein-
um var neitað um nauðsynlega
fyrirgreiðslu þegar mest á reyndi
haustið 2008; sá þriðji er um við-
brögð íslenskra stjórnvalda við
hruninu; og loks er í fjórða kafla
fjallað um hvernig önnur norræn
lönd notfærðu sér neyð Íslands í
hruninu í bland við siðferðisleg
álitaefni Icesave-deilunnar.
Af nógu er að taka, en Hannes
gerir góða grein fyrir hverjum og
einum þætti í knöppu máli, skýru
og skipulegu. Það er augljóst hverj-
ar niðurstöður og skoðanir höfund-
arins eru, en hann dregur enga dul
á þær og gerir grein fyrir and-
stæðum sjónarmiðum, mögulegum
mótbárum og slær þá varnagla sem
þarf, svo lesandinn getur dregið
eigin ályktanir.
Það er sægur fróðleiks í þessari
stuttu bók. Margt þekkja menn,
þótt þar sé iðulega aukið við sam-
hengið og heimildir. Sem veitir ekki
af því eins mikið og um margt hef-
ur verið þvargað í þessum efnum
hefur oft vantað upp á heimildir,
margt endursagt og stundum mis-
sagt eða misskilið. Það á ekki við í
þessari bók, einmitt af því að þar er
svo mikið vísað í skýrar frumheim-
ildir, flestar aðgengilegar. Það er
helst að lesandinn verði forvitnari
um sumt en svona útdráttur fær
svalað, en þá eru hæg heimatökin
að fara í frumskýrsluna og lesa
meira.
Í bókinni er bent á ýmis „við-
tekin sannindi“, sem ekki standast
öll. Og annað, sem fær vel staðist,
en er ekki nægileg skýring á því
sem fyrir kom. En svo má líka
finna stöku óþarfan útúrdúr, eins
og að USB og Danske Bank hafi nú
ekki verið bankanna bestir, en samt
hlotið fyrirgreiðslu frá bandaríska
seðlabankanum. Hannes hefur ekki
svör við öllum spurningum, eins og
hvers vegna Rússar hættu við boð-
aða lánafyrirgreiðslu jafnskjótt og
hún var kynnt. Hann nefnir fjórar
tilgátur um af hverju skefjaleysi
breskra stjórnvalda í garð Íslend-
inga stafaði, og svo mætti áfram
telja.
Við sumu fást ólíklega svör úr
þessu, en það er fleira sem full
ástæða er til þess að grafast betur
fyrir um og þar hlýtur fræða-
samfélagið að fara að taka við sér,
vilji það standa undir nafni.
Bók Hannesar (og skýrslan að
baki henni) er mikilvæg heimild um
stóra þætti hrunsins. Þótt eflaust
geti menn enn greint á um fjöl-
margt – bæði aðdraganda, for-
sendur, framvindu, viðbrögð og eft-
irmál. Það þarf meira af svo góðu.
Mikilvæg heimild um stóra þætti hrunsins
Morgunblaðið/Eggert
Höfundur „Hannes gerir góða grein fyrir hverjum og einum þætti í knöppu
máli, skýru og skipulegu,“ segir um bók Hannesar H. Gissurarsonar.
Fræðirit
Bankahrunið 2008 – Útdráttur úr
skýrslu bbbnn
Eftir Hannes H. Gissurarson.
RSE HÍ, Reykjavík, 2021.
ANDRÉS
MAGNÚSSON
BÆKUR
Tilkynnt hefur verið hvaða fjórir listamenn muni keppa
um hin umtöluðu Turner-myndlistarverðlaun sem veitt
eru árlega; þau Heather Phillipson, Ingrid Pollard,
Veronica Ryan og Sin Wai Kin. Sýning með verkum
þeirra verður sett upp í Tate-safninu í Liverpool og síð-
an tilkynnt hver vinnur verðlaunin. Verðlaunaféð nemur
25 þúsund pundum, rúmlega fjórum milljónum króna, en
aðrir tilnefndir fá 10 þúsund pund.
Listamennirnir eru tilnefndir fyrir ólíkar sýningar.
Til að mynda er Heather Phillipson tilnefnd fyrir umtal-
aðan skúlptúr á Trafalgar-torgi í formi íss í brauðformi
með flugu og dróna á.
Ísskúlptúrinn tilnefndur til verðlauna
Verk Heather
Phillipson.
Sirkusþríeykið The Nordic Council
flytur sýningu sína Three men
from the North í þrígang í Tjarn-
arbíói, dagana 16., 22. og 29. apríl.
„Hvað eiga erfiður vinnudagur,
kaffi, ullarpeysur og IKEA-
húsgögn sameiginlegt? Allt er
þetta hluti af hversdagsleika
þeirra sem búa á Norðurlöndunum
og partur af þessari nútímasirk-
ussýningu,“ segir um sýninguna en
sirkuslistamennirnir þrír eru Ís-
lendingurinn Bjarni Árnason, Sví-
inn Jakob Jacobsson og Finninn
Merri Heikkilä. Er sýningin blanda
af gríni, loftfimleikum og annarri
sirkuslist. Sýningin Three men
from the North hefur verið flutt á
hátíðum og í leikhúsum í Dan-
mörku, Hollandi, Þýskalandi, Lett-
land, Ítalíu, Svíþjóð og Englandi
og nú aftur á Íslandi vegna fjölda
áskorana. Er hún sögð henta
áhorfendum á öllum aldri.
Hluti af hversdagsleika Norðurlanda
Hressir The Nordic Council.
Sænska söngkonan Lisa Ekdahl
kemur fram á tónleikum í Eldborg í
Hörpu 6. júní næstkomandi. Ekdahl
kom fram á sjónarsviðið árið 1994,
þá 22 ára að aldrei, þegar hún gaf út
fyrstu hljómplötu sína sem var sam-
nefnd henni. Sló platan sú í gegn og
seldist eins og heitar lummur og
hlaut fjölda tónlistarverðlauna í Sví-
þjóð, m.a. sem plata ársins.
Afslappaður stíll hennar hefur
heillað aðdáendur jafnt og gagnrýn-
endur. Segir í tilkynningu um tón-
leikana að skemmtileg blanda af
sænskri vísnahefð, djassi og boss-
anova hafi gert Ekdahl að einum
þekktasta tónlistarmanni Norður-
landa. Í október í fyrra gaf hún út
sína nýjustu plötu, Grand Songs, en
á henni túlkar hún mörg af sínum
uppáhaldslögum.
Ekdahl hefur einkum notið vin-
sælda á Norðurlöndunum og í fleiri
löndum Evrópu og þá sérstaklega
Frakklandi. Hefur hún bæði sungið
á ensku og sænsku og hefur verið
líkt við Blossom Dearie, Diönu Krall
og Astrud Gilberto.
Í símanum Lisa Ekdahl mun gleðja landann með fallegri söngrödd sinni.
Lisa Ekdahl heldur
tónleika í Eldborg
Ilmur er ný litalína Slippfélagsins
hönnuð í samstarfi við Sæju
innanhúshönnuð. Línan er innblásin
af jarðlitum, dempaðir tónar með
gulum og rauðum undirtónum.
Opið:
8-18 virka daga
10-14 laugardaga
slippfelagid.is
slippfelagid.is/ilmur
Hör Leir Truffla Börkur
Myrra Krydd Lyng
Kandís
Lakkrís
Innblástur
og nýir litir á
slippfelagid.is