Ársrit Skógræktarfélags Íslands - 15.12.1987, Síða 83

HVERNIG LOFTMENGUN VELDUR
SKAÐA
Þar sem engin ein tilgáta skýrir öll þau skað-
legu áhrif sem greind hafa verið, hefur eftirfar-
andi skýring, byggð á umræddum sex kenningum,
verið sett fram til þess að skýra hvernig efnasam-
bönd sem berast með lofti valda hnignun skóga
(3). í Töflu 2 er borin saman hnignun skóga í N,-
Ameríku og Evrópu og tengd þeim þáttum sem
líklegt er að gætu valdið henni.
ÓSONSKEMMDIR
Vitað er að óson (03) og önnur ljósefnafræði-
lega iltandi efni, þ. á. m. PAN (peroxacetyl nitr-
at), PPN (peroxypropionyl nitrat) og vetnisper-
oxíð (H202), hafa skaðað tré og annan gróður þó
ekki sé meira af þeim í loftinu en 100—200
míkrógrömm í rúmmetra (pg/m’) í sex klukku-
stundir eða meira á dag í nokkra daga (4). Áætlað
hefur verið að tjón vegna ósonskemmda á upp-
skeru í Bandaríkjunum nemi u. þ. b. 1—2 mill-
jörðum bandaríkjadala á ári (5). Tjón á skógum
vegna ósons hefur enn ekki verið metið til fjár en
líklegt er að þar muni vera um gífurlega fjármuni
að ræða.
Óson myndast þegar sambönd köfnunarefnis
og súrefnis og rokgjörn sambönd vetnis og kol-
efnis (Volatile Organic Carbon — VOC) mynda
sambönd við súrefni vegna áhrifa sólarljóss, eink-
um þegar mikið er um útfjólubláa geisla. Ein
helsta uppspretta þessara efnasambanda eru
orkuver sem brenna koium og olíu, stóriðja, olíu-
hreinsistöðvar, útblástur farartækja og uppgufun
lífrænna leysiefna og eldsneytis. í andrúmslofti
verða þessi efni mjög virk.
í Mið-Evrópu getur ósonið numið allt frá 50 til
250 pg/m3 og í V.-Þýskalandi er meðalstyrkur í
andrúmslofti á hverri klukkustund frá 100 til 250
pg/m’ algengur á stórum svæðum og getur farið
allt upp í 400 pg/m3 (5). Undanfarin 20 ár hefur
óson í andrúmslofti aukist bæði í A.- og V.-
Þýskalandi (6). Ennfremur hafa köfnunarefnisox-
íð sem hleypt er út í andrúmsloftið — og skipta
miklu máli við ósonmyndunina — aukist um 50
hundraðshluta milli áranna 1966 og 1978 í V.-
Þýskalandi (6). Hvarvetna í Bandaríkjunum hef-
ur reynst vera álíka mikið óson í andrúmsloftinu.
Tvær viðamiklar kannanir sem gerðar voru í
ÁRSRIT SKÓGRÆKTARFÉLAGS ÍSLANDS 1987
Deyjandi tré í Svartaskógi, Vestur-Þýskalandi. Mynd: B.
Bruck.
Bandaríkjunum renna stoðum undir þá kenningu
að óson hafi bein skaðleg áhrif á vefi í laufblöðum
og barrnálum. í báðum tilvikum er sýnt fram á
samband ósonmengunar og trjáskemmda (3). Sú
fyrri sem fór fram í San Bernardinofjöllunum
austur af Los Angeles í Kaliforníu beindist eink-
um að gulfuru (Pinus ponderosa) og Jeffreyfuru,
hvítþin (Abies concolor), svarteik og ilmsedrus,
en sú síðari beindist að hvítfuru (Pinus strobus) í
Virginíu. Niðurstöðurnar sýndu að „óson veldur
81
6