Ársrit Skógræktarfélags Íslands - 15.12.1989, Qupperneq 30

Svo vill til að árin 1893-1894 eru tveir fræði-
menn á ferð um Austurland, þeir Sæmundur
Eyjólfsson búfræðingur, og Þorvaldur Thorodd-
sen landfræðingur. Koma þeir báðir í Fljótsdal og
hafa spurnir af meðferð skóganna þar, enda var
erindi Sæmundar að kynna sér ástand skóga í
Múla- og Þingeyjarsýslum.
Þorvaldur getur Ranaskógar svo í ferðabók
sinni (25, bls. 289-90):
Fyrir sunnan Gilsá var áður fagur skógur og hár, er
hét Ranaskógur. Þarvoru hábirkitré og reynihríslur
fagrar, m.a. mjög hátt reynitré, sem ártöl höfðu
verið skorin í. Það var nú nýbúið að höggva það. Nú
eru í Ranaskógi aðeins eftir fáeinar hríslur. Stórir
kestir af röftum sýndu þó, að nýlega var búið að fella
mörg lagleg tré. Jón Einarsson bóndi á Víðivöllum,
hefir unnið sér það til frægðar, að uppræta þennan
fagra skóg.
Sæmundur hefur þetta að segja um skóginn á
Hrafnkelsstöðum (21, bls. 23):
Mestur er skógurinn á Hrafnkelsstöðum, og honum
hefur farið allmikið fram á síðustu árum. Þar verður
blómlegur skógur á sumum stöðum eftir nokkurn
tíma, ef gætilega og hyggilega er með hann farið.
Nokkur hluti af þessum skógi heitir Ranaskógur, og
er ítak frá Víðivöllum ytri. Var það ítak dæmt Víði-
völlum í Hæstarétti 1866. Ranaskógur var að mestu
eyddur fyrir 30-40 árum, en hefur vaxið að mun á
síðari árum.
Á einum stað hefur þar haldist stórvaxinn skógur frá
fyrri tímum, á litlum bletti, en hann hefur mjög verið
höggvinn, af því þar hefur þótt til mikils að slægjast.
Nú eru þar aðeins fáeinar stórvaxnar hríslur; standa
þær mjög strjált og eru ellilegar og dauðalegar
sýnum. Það er sem stæðu þar nokkrir niðurlútir og
einmana, áttræðir öldungar, dauðadæmdir hver við
sinn höggstokk.
Þótt ummæli þessara merku fræðimanna séu
allrar athygli verð, er nauðsynlegt að skoða þau
með gagnrýni. Þorvaldi fer sem Sveini Pálssyni
100 árum áður, að hann fyllist réttlátri reiði yfir
meðferð skóganna er hann ríður fram hjá viðar-
köstum Jóns bónda á grundinni fyrir innan Gilsá.
Þeir verða honum tilefni eftirfarandi hugleið-
inga:
Því miður eimir eftir, sums staðar, af hinum gamla
húsgangshætti, að hugsa eingöngu um stundarhag-
inn, nokkra aura í svipinn, en láta sér standa á sama,
hvort gerður er stórskaði öldum og óbornum.
Af umsögn Þorvaldar mætti ráða að Ranaskóg-
ur hefði verið liðinn undir lok árið 1894 og að Jón
gamli hefði eytt honum, en frásögn Sæmundar
sýnir að þetta er alls ekki raunin, og hlýtur að
byggjast á misskilningi af Þorvalds hálfu.
Skýringin felst í því, að Þorvaldur leggur gamla
skóginn á grundinni (Skógarbala) að jöfnu við
Ranaskóg, og sama virðist séra Einar Jónsson
ættfræðingur hafa gert.
Sæmundi ber hér allvel saman við upplýsingar
þær, sem Metúsalem á Hrafnkelsstöðum fékk hjá
Sigurði Einarssyni á Hafursá og fyrr var vitnað
til, að um 1860 hafi meginhluti Ranaskógar verið
í slæmu ástandi, þótt gamall og stórvaxinn skógur
héldist þá enn í Stórhöfðakinnum og á Skógar-
bala. Svo virðist sem efri hluti skógarins (uppi á
Rananum) hafi yfirleitt ekki verið samstiga neðri
hlutanum (Skógarbala), hvað snerti vöxt og
viðgang, og hefur það orðið tilefni misskilnings
og mistúlkunar á heimildum.
I stórum dráttum hefur Ranaskógur samt fylgt
hinni almennu hrörnun skóganna á Héraði, sem
virðist hafa náð hámarki um 1860-70 og þegar
hefur verið rætt um. Hins vegar bregður nú svo
við, að upp frá þessu fer skógurinn á Rananum að
vaxa og taka ótrúlegum framförum, þrátt fyrir að
„skógníðingurinn“ Jón á Víðivöllum sé nú orð-
inn eigandi að honum.
Sæmundur telur skóginn almennt í mikilli
framför árið 1893, og það fær enn frekari stað-
festu af umsögn Metúsalems Kjerúlf (13), en
hann segir:
Um aldamótin 1900 er skógurinn orðinn samfelld
skógarmörk, 1-3 metra há, og svo þétt, að grunnur-
inn er orðinn graslaus, svört, mosa- og laufdyngja,
og lággreinar teknar víða að feyskjast. Ekki er farið
að grisja skóginn fyrr en um 1910.
Um hitt eru allar heimildir sammála, að Jón
hafi látið höggva upp gamla skógarlundinn á
grundinni ofan við Gilsáreyrar, sem hefur líklega
verið þar sem „eikurnar" standa enn á svonefnd-
um Skógarbala.
Þessi tiltekt Jóns hefur vakið sérstaka athygli
28
ÁRSRIT SKÓGRÆKTARFÉLAGS ÍSLANDS 1989