Morgunblaðið - 21.12.1984, Qupperneq 16

16
MORGUNBLAÐIÐ, FOSTUDAGUR 21. DESEMBER 1984
Þingvallabókin
Bókmenntir
Sigurjón Björnsson
Björn Th. Björnsson.
Uingvellir, staöir og leidir.
Ljósmyndun: Rafn Hafnfjöró.
Kort: Guómundur Ingvarsson.
Teikning: Gísli B. Björnsson.
Bókaútgáfa Menningarsjóðs.
1984. 195 bls.
Helgasta og sögufrægasta stað
fslands hæfir einungis mjög vönd-
uð bók. Sú bók um Þingvelli, sem
kemur á jtessum vetri fyrir sjónir
manna, bregst ekki vonum hinna
kröfuhörðustu. Hún er stórglæsi-
leg jafnt hið ytra sem hið innra.
Björn Th. Björnsson, sem þjóð-
kunnur er að smekkvísi og rit-
leikni, hefur samið leiðarlýsingu
og staðhátta, svo að ekki verður á
betra kosið. Sömuleiðis hafa
Ijósmyndari, kortagerðarmaður
og teiknari unnið sitt verk svo að
ekki verður að fundið.
f raun væri réttast að gagnrýn-
andi léti hér staðar numið og fæli
lesanda jætta glæsilega rit í hend-
ur með óskum um að hann megi
vel njóta. Þessi bók verður ekki
ritdæmd nema að undangenginni
mikilli yfirlegu og vandlegri skoð-
un. Hún er ekki bók, sem lesin
verður frá upphafi til enda á einu
eða tveimur kvöldum. Maður hef-
ur hana með sér í Þingvallaferðir
og nýtur fylgdar hennar, og þá
fyrst kemur í ljós, hversu vel hún
reynist. (Gallinn er reyndar sá að
maður tímir naumast að taka svo
fallega og vandaða bók með sér í
ferðalög!) en ef umsögn um þessa
bók er mjög stutt, er öllum hlut-
föllum raskað. Þá ættu umsagnir
um sumt af því sem nú kemur á
markaðinn að vera miklu styttri
en eitt orð!
Fyrir utan inngangs- og lokaorð
skiptist bókin í fjórtán kafla eftir
jjeim stöðum, sem lýst er (Vellirn-
ir efri og Vellirnir neðri; Þingið;
Þingvöllur; Lögberg; Lögrétta
o.s.frv.). Þá fylgir heimildaskrá og
örnefnaskrá. Hverjum stað er lýst
ítarlega og gerð grein fyrir ör-
nefnum. Mikið er um sögulegan
fróðleik, og verður því textinn
miklu meira en einföld leiðarlýs-
ing. Mér virðist við fljótlega skoð-
un, að firnamikið megi læra um
mikilvæga þætti Islandssögunnar
af þessari bók. Mikill fjöldi mynda
er í bókinni. Sumar þeirra eru
teknar úr lofti og sýna vel alla
afstöðu. Margar litmyndanna eru
alveg sérstakt augnayndi. Þá
fylgja mörgum köflum vel gerð og
skýr kort.
í lokaorðum höfundar kemur
fram að hann hefur haft þetta rit
í smíðum um sex ára skeið, og
hafði hann þá „um allmörg ár
hugað að Þingvöllum". Þar við
bætist að hann er „Þingvaliamað-
ur“ í ættir fram eins og tileinkun
sýnir. Þá hefur hann haft samráð
við nokkra gamla Þingvallamenn,
þjóðgarðsverði o.fl. um örnefni og
sitthvað fieira. Heimildaskrá sýn-
ir ennfremur að víða hefur verið
leitað fanga í prentuðum gögnum.
Með þetta í huga kæmi mér á
óvart ef rangt væri farið með
staðreyndir eða undan felldar
mikilvægar upplýsingar. Bókin
ber þess síður en svo merki að til
hennar hafi verið kastað höndum.
Hitt er líklegra að ýmsum örnefn-
um t.a.m. hafi verið bjargað frá
glötun eða sett á sinn rétta stað.
A.m.k. er víst að þau eru nú í
fyrsta sinn gerð almenningi að-
gengileg og eiga þess kost að fest-
ast í minni.
Ég get sem sagt ekki farið öðr-
um orðum en lofsorðum um þessa
fögru bók og óska aðstandendum
hennar og væntanlegum lesendum
til hamingju með hana. Þess er ég
fullviss, að margur sá sem hana
fær í hendur nú, hlakkar til þeirr-
ar ferðar, sem höfundur boðar í
lok hins vel skrifaða inngangs
síns:
„Hér skal nú, í þessari bók,
gengið um allar þær slóðir, frægð-
ar bæði og lífsamsturs, og þess
freistað að gera þjóðgarðinn á
Þingvöllum enn frekar en nú er að
sannri eign íslenzku þjóðarinnar."
Kerfíð í augum Árna Klfars.
Óhrein börn
í kerfinu
Bókmenntir
Jóhann Hjálmarsson
Gamlar þjóð-
lífsmyndir
Bókmenntir
Sigurjón Björnsson
Þorsteinn G. Þorsteinsson:
ÓHREIN BÖRN.
Ljóð.
Myndskreytingar eftir Árna Klfar.
Reykjavík 1984.
Eins og fleiri ungir höfundar yrk-
ir Þorsteinn G. Þorsteinsson um
kerfið. í kerfinu eru menn reikulir í
hugsun og órakaðir og morgundag-
urinn er „framtið, sem ég klíf ekki“.
En þrátt fyrir allt er jörðin staðurinn
og hún verður naumast flúin. Að
vísu er tjaldað til einnar nætur eins
og segir í Ijóðinu Til einnar nætur.
Ljóðin fjalla ekki síst um lífs-
háskann, eins og til dæmis Sjálfs-
vörn þar sem talað er um að „heyja
stríð í hugarheimi/ til að finna lífi
sínu farveg“. í því stríði er vissulega
barist við vindmyllur eins og Don
Kíkóti gerði forðum.
Návist er heilræðaljóð:
Leggðu allt
í sölurnar
fyrir sérhvert
andartak,
sem þú dvelur
í návist
annarra.
Það er líklegt,
að hafsjór af
hreinskilni leiki
skip þitt grátt,
og þú komist
við illan leik
til hafnar.
Láttu þér ekki
til hugar koma,
að hlustun hins
lítilsiglda
sé hættuminni
í húsasundi
strætisins.
Óvarlegt orð.
Þú ert staddur
í frumskógi,
þar sem menn
eru teknir
aflífi
án dóms og laga.
Lífið í hendinni er prósaljóð þar
sem brugðið er á leik með hendur og
efnið er samband fólks og sam-
bandsleysi: „Ef hönd þín er á lausu,
er gott að átta sig á því, hvernig
hönd þú velur og ennfremur það,
hvaða hönd eigi að kveðja, áður en
það verður of seint að slíta eina
hönd frá annarri."
Óhreinu börnin hans Þorsteins G.
Þorsteinssonar eru eins og mörg
önnur börn sem haldið hafa innreið
í íslenska ljóðagerð, dálítið óviss um
sinn hag, en alls ekki óforvitnileg að
kynnast. Þorsteinn vandar sig og
það hefur mikið að segja þegar
koma á hugsunum sínum á fram-
færi.
Teikningar Árna Elfars þykja
mér yfirleitt misjafnar, en þegar
honum tekst best upp nær hann um-
talsverðum árangri. Verulega góðar
myndskreytingar eru á bls. 10
(Kerfið) og bls. 30 (Heimsóknar-
tími).
Gamlar þjóðlífsmyndir. Árni Björns-
son skrifaði texta. Halldór J. Jónsson
sá um myndir. Bókaútgáfan Bjallan.
Reykjavík 1984.
Bókaútgáfan Bjallan hefur nú
sent frá sér einkar athyglisverða
og skemmtilega bók. Hún er þannig
að birtar eru 192 teikningar og
grafískar myndir úr þjóðlífi Islend-
inga, einkum frá 18. og 19. öld.
Langflestar eru þessar myndir
gerðar af útlendum ferðamönnum
og vísindamönnum, sem teiknuðu
myndir og skrifuðu um ferðir sín-
ar, eins og alkunnugt er. Fáeinar
eru gerðar af íslendingum.: Sæ-
mundi Hólm (4), Arngrími Gísla-
syni (1), Sigurði Guðmundssyni (2),
Sigríði Gunnarsson (1), Jóni Helga-
syni (1), Herði Ágústssyni (1).
Grípa myndirnar til fjöldamargra
þjóðlífsþátta og er raðað eftir efni,
eftir því sem við verður komið.
Hverri mynd fylgir texti, sem bæði
skýrir myndina og það efnissvið,
sem um er að ræða.
Þar sem myndirnar eru mjög
fjölbreytilegar og textinn sem fylg-
ir allítarlegur, er glettilega mikla
vitneskju að fá við lestur þessarar
bókar. Að vissu leyti er hún
kennslubók í þjóðháttum fslend-
inga. Raunar ákaflega aðlaðandi
kennslubók og vel til þess fallin að
glæða áhuga og stuðla að sjálf-
stæðu og lifandi námi. Nú hef ég
auðvitað ekki hugmynd um hvort
útgefendur hafa haft nokkuð slíkt í
huga. En ef ég væri grunnskóla-
kennari (eins og það heitir víst nú),
gæti ég vel látið mér detta í hug að
fá nemendum hana í hendur til að
nota sem upphaf að vinnslu verk-
efna (leita uppi ljósmyndir og aðr-
ar teikningar, skoða hluti og
teikna, finna nákvæmar lýsingar,
skrifa ritgerðir o.s. frv.). Þar fyrir
utan þykir mér trúlegt að þetta sé
bók, sem margir muni vilja láta
liggja á glámbekk (einkum þar sem
stálpuð börn og unglingar eru) til
að fletta og skoða bæði til fróðleiks
og skemmtunar.
Eins og vænta mátti af þessum
höfundum, sem báðir eru starfs-
menn Þjóðminjasafnsins, er bók
þessi prýðilega vel gerð. Mér finnst
myndirnar einstaklega skemmti-
lega valdar bæði með tilliti til
augnayndis og margháttaðrar
fræðslu. Textinn er ágætlega vel
ritaður. mikill kostur er að ritarinn
reynir að setja sig í spor þess sem
lítið veit og hefur ekki vald á þungu
máli. Þann lesanda leiðir ritarinn
áfram og kennir honum bæði málið
og hinn forna lífsheim, sem málið
er svo nátengt. Textaritarinn leit-
ast við að draga fram skemmtileg-
ar sögur og smellnar tilvitnanir í
þau rit, sem myndirnar fylgdu upp-
haflega eða önnur, sem málið
varða.
Brot bókarinnar er fremur stórt
(23x31 sm), sem veidur því að
myndirnar njóta sín vel. Prentverk
allt er næsta smekklegt.