Morgunblaðið - 27.07.1988, Síða 20

20
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 27. JÚLÍ 1988
Tíu aldir — tíu kirkjur
Ræða Jóns Sigurðssonar dóms- og kirkjumálaráðherra
á 25 ára vígsluafmæli Skálholtskirkju
Frá upphafi kristni á íslandi hef
ur staðið guðshús í Skálholti. Um
daga ísleifs, fyrsta biskups íslend-
inga, var hér sú kirkja, sem kölluð
var andleg móðir allra ánnarra
vígðra húsa á landinu. Hér stóð
síðan dómkirkja í sjö og hálfa öld.
Höfundur Hungurvöku lýsir Skál-
holti eftirminnilega, þegar hann
segir, að þar sé nú allgöfgastur bær
á öllu Islandi. Þetta var ritað í upp-
hafí þrettándu aldar. Þá þegar var
Skálholt orðið andlegur höfuðstaður
Islands og var það síðan næstu sex
aldir. Hinni miklu og löngu sögu
biskupsstóls í Skálholti lauk við
andlát Hannesar biskups Finnsson-
ar árið 1796. Ný dómkirkja var þá
risin af grunni í Reykjavík og bisk-
upsembttið flutt þangað. Árið 1802
var svo dómkirkjan, sem Brynjólfur
biskup Sveinsson lét reisa um 1650,
rifin og lítil kirkja byggð í hennar
stað úr viðunum. Skálholtskirkja
var þar eftir annexía hátt á aðra
öld og mátti sannarlega muna sinn
fífil fegri. Skálholtsstaður hvarf
þetta tímabil í röð venjulegra
bóndabæja, ekki miklu stærri eða
betur í sveit settur en gengur og
gerist. Þar var furðu fátt, sem við
fyrstu sýn minnti á fyrri tíma reisn
og sögu staðarins.
En það átti ekki að haldast til
lengdar. Um miðja þessa öld hófst
barátta hugsjónamanna fyrir því
að hefja þennan foma frægðarstað
til vegs á ný svo sem sögulegri
helgi hans hæfír.
★ ★ ★
Skálholtsfélagið var stofnað í
júní 1949 að frumkvæði dr. Sigur-
bjamar Einarssonar, prófessors,
síðar biskups. Endurreisn Skálholts
var markmið félagsins og frá upp-
hafí var áformað að reisa veglega
kirkju á hinum fomhelga grunni.
Hér skyldi rísa minningarkirkja,
sem í senn væri sóknarkirkja í Skál-
holtssókn og hátíðarkirkja allrar
þjóðarinnar þar sem halda mætti
hinar veglegustu athafnir og hljóm-
leika. Húsameistaranum, Herði
Bjamasyni, hefur tekist vel að færa
Skálholtskirkju í búning vorra tíma,
en halda um leið nokkrum svip af
fyrri kirkjum á staðnum í yfír-
bragði kirkjunnar nýju. Það er
þakkarvert að þeir, sem börðust
fyrir endurreisn Skálholts, gerðu
sér frá upphafi grein fyrir því, að
áður en hafíst yrði handa um varan-
lega mannvirkjagerð á hinum foma
kirkjugrunni yrðu þar að fara fram
víðtækar fomleifarannsóknir til
þess að forða frá glötun fommenj-
um og ummerkjum, sem tala sög-
unnar máli og leyndust undir sverð-
inum. í samræmi við þessa hugsun
fóru fram í Skálholti á árunum
1954-1958 umfangsmestu forn-
leifarannsóknir, sem gerðar hafa
verið á Islandi. Þessar rannsóknir
voru mjög árangursríkar eins og
skýrslur um þær sýna glöggt, þótt
enn hafí þær ekki allar birst. Enn
er margt ókannað í Skálholti og
má ætla að undir grasrótinni gætu
leynst fommenjar þar sem Biskups-
garður stóð lengst af. Það er ákaf-
lega ánægjulegt að einmitt á þessu
afmælisári Skálholtskirkju hinnar
nýju skuli hafa komið út glæsilegt
rit um fomleifarannsóknir í Skál-
holti. Utgáfan er helguð minningu
dr. Kristjáns Eldjáms, þjóðminja-
varðar og forseta íslands. Kristján
Eldjám stjómaði fomleifarann-
sóknunum og er að stærstum hluta
höfundur hinnar veglegu bókar um
þær. Enginn vafí er á, að þessar
rannsóknir hafa mikið gildi fyrir
íslenska fomleifafræði. Hitt er líka
vafalaust að fyrir utan hið fræðilega
gildi, varð uppgröfturinn í Skálholti
mjög til þess að vekja áhuga al-
mennings á staðnum og orkaði
miklu fyrir málstað Skálholts. Þetta
á ekki síst við um fund steinkistu
þeirrar hinnar miklu, sem í var graf-
inn árið 1211 Páll biskup Jónsson.
Kristján Eldjám segir um þessa
miklu steinþró að varla muni vera
til tígulegri steingröf á öllum Norð-
urlöndum. Með beinum biskups lá
haglega útskorinn bagall, sem auk
kistunnar er eini hluturinn, sem
varðveist hefur síðan um 1200 hér
í Skálholti. En það er álit margra
fræðimanna, að einmitt á dögum
Páls biskups hafí hið foma íslenska
þjóðveldi risið hæst og Páll sjálfur
hafí verið mikill forystumaður bæði
í andlegum og veraldlegum efnum.
Steinþróin, sem geymd er hér
undir kirkjugólfínu, er glæsilegt
tákn þessa blómaskeiðs í íslands-
sögunni. Ég man það ve' enn þann
dag í dag, hversu spennandi það
var fyrir þrettán ára ungling að
fylgjast með fréttum af uppgreftr-
inum í Skálholti sumarið 1954. Sér-
staklega er mér minnisstæður
fréttaauki útvarps frá opnun stein-
þróar Páls biskups í ágústlok þetta
sumar. Þá fannst mér — eins og
vafalaust mörgum fleiri — ég heyra
þyt sögunnar í útvarpinu, þegar
skýr rödd Kristjáns Eldjáms lýsti
því, sem fyrir augu _bar, er lokinu
var lyft af kistunni. Ég hlustaði um
daginn að nýju á þennan fréttaauka
af segulbandi úr safni útvarpsins.
Mér fannst hann enn jafnhrífandi
og fyrir 34 árum. Mér segir hugur
um, að enginn einstakur atburður
á seinni árum hafí stutt meir að
endurreisn Skálholts en einmitt
fundur steinkistu Páls biskups. í
ræðu sinni á Skálholtshátíð árið
1973 orðaði Kristján Eldjárn þetta
snilldarlega, þegar hann sagði:
„Það er í fögru samræmi við allt
það sem sá góði fomi biskup gerði
og vildi gera Skálholti til virðingar-
auka, að styðja má með rökum að
steinþró hans hafí átt sinn þátt í
nýrri blómgan staðarins í fjarlægri
framtíð, sem hann með öllum sínum
lærdómi og visku, gat ekki órað
fyrir hvemig verða mundi."
Það er líka fagurt samræmi í
því, hversu vel hefur til tekist við
uppbyggingu staðarins að halda því
til haga, sem hefur gildi fyrir sögu
hans, og fella það vel og virðulega
inn í nútímaumgjörð hans. í þessu
efni er hlutur Kristjáns Eldjáms
mikill og verður seint fullþakkaður.
Við minnumst hans í dag með þakk-
læti og virðingu.
★ ★ ★
Um það bil, sem staðarsmiðurinn
í Skálholti var að höggva til stein-
kistu Páls biskups, var víðar verið
að klappa stein guði til dýrðar. í
Chartres í Frakklandi hefur um ald-
ir staðið dómkirkja. Þar varð mikill
kirkjubruni árið 1194, árið, sem
Páll Jónsson var vígður biskup.
Eftir bmnann var dómkirkjan end-
urbyggð af meistara húsagerðar-
listar, sem af mikilli dirfsku beitti
nýrri byggingatækni við gerð odd-
boga, sem gaf færi á mikilii lofthæð
f hvelfíngum og stóram gluggaflöt-
um án þess að þungbúinn súlna-
skógur byrgði mönnum sýn inni í
kirkjunni. Árangurinn varð stór-
fengleg kirkja, geysistór og fögur,
sem er tímamótaverk í byggingar-
list og upphaf að hágotneskum
byggingarstíl. Þessi mikla miðalda-
kirkja ber ekki einungis fagurt vitni
um snilldarhandbragð steinhöggv-
aranna og annarra handverks-
manna og um mikið erfíði fjöldans
sem dró að henni gijót og kom því
tilhöggnu á réttan stað, heldur er
hún einnig vitnisburður um mikið
Jón Sigurðsson, dóms- og kirkju-
málaráðherra í Skálholtskirkju.
afrek mannsandans; að hugsa fyrir
öllu í gerð húss, sem er meira en
130 metra langt og með meira en
50 metra upp í mænisás, byggt úr
hlöðnum steini og stendur óhaggað
enn þann dag í dag eftir næstum
800 ár. Auðvitað era slíkar kirkjur
í stöðugri endurbyggingu en stofn-
inn — hugsunin — listin — er samt
frá miðöldum.
Það er athyglisvert fyrir okkur
íslendinga, sem eigum fyrst og
fremst bækur en ekki byggingar,
til minja frá miðöldum, að Frökkum
er gjamt að líkja dómkirkjunni í
Chartres við bækur. Hún hefur ver-
ið kölluð biblfa höggin í stein. Á
öðram stað segir, að dómkirkjan í
Chartres sé eins og mikil bók, þar
hafi húsameistarinn lagt tii bandið
en síðumar séu gerðar af steindum
gluggum og dýrlegum höggmynd-
um. Það er hveiju orði sannara, að
dómkirkjan í Chartres er mikil bók
full með dýran kveðskap, kveðinn
í stein, gler og birtu. Hún er sann-
kölluð perla byggingarlistar. Fyrir
tilviljun kom ég til Cartres á síðast-
liðinni hvítasunnu. Kirkjan sést
langt að og gnæfír hátt yfír fijó-
sama akra búsældarhéraðsins
Eure-et-Loir. Einhvem veginn
fannst mér strax úr fjarska staður-
inn minna á Skálholt, ekki í bókstaf-
legum skilningi heldur hvað varðar
andblæ og yfirbragð. Skálholt sést
langt að og horfír yfír frjósamt
landbúnaðarhérað á okkar vísu.
Þessi staðartilfinning varð sterkari
inni í sjálfri dómkirkjunni, ekki síst
þegar sálmasöngur og orgelhljómar
fylltu hið mikla kirkjuskip. Því svo
fögur sem þessi forna fra^gðar-
kirkja er með glæsilega oddboga
og skínandi steinda glugga, þá
stækkar hún enn og fríkkar, þegar
tónlistin göfgar hana. Þetta á líka
við um Skálholtskirkju, sem hefur
lánast vel til tónlistarflutnings. Eins
og Chartres er Skálholt staður
kyrrðar og íhugunar. Skálholts-
kirkja dregur til sín listamenn eins
og sumarstarfíð hér ber fagurt
vitni. Máltækið segir að tvíefld sé
sungin bæn, og fögur tónlist tvíefl-
ir líka Skálholtskirkju.
★ ★ ★
Það er alls ekki ætlun mín að
líkja Skálholtskirkju við frægar
dómkirkjur miðalda eins og dóm-
kirkjuna í Chartres enda hefði slíkur
samanburður ekki mikinn tilgang.
Dómkirkjur miðalda gnæfðu yfír
flest önnur mannanna verk á þeirri
tíð. Þeim var meðal annars ætlað
að vekja trúarlega lotningu á þann
hátt. Á okkar dögum er þetta ekki
einhlít leið. En ég nefni það hér til
marks um það, að Skálholtskirkja
hefur lánast vel, að hún vekur hug-
hrif eins og hinar frægustu kirkjur.
Það hefur tekist að kveðja Skálholt
til nýrrar þjónustu í þjóðlífínu. Skál-
holtskirkja er söguleg minningar-
og hátíðarkirkja og miðstöð kirkju-
tónlistar ekki síst vegna starfs
söngmálastjóra þjóðkirkjunnar.
Skólahald á vegum kirkjunnar hef-
ur líka verið endurvakið hér á staðn-
um. Allt gefur þetta Skálholti þann
stað í vitund þjóðarinnar, sem hon-
um ber meðal sögustaða landsins.
Þegar við lítum yfir Skálholtsstað
á 25 ára vígsluafmæli kirkjunnar
sést, að hér hefur dafnað kirkjulegt
menningarsetur. Minjavemd og
sögustaðavarsla er hverri þjóð mik-
ilvæg, ekki síst hér á landi, þar sem
fátt er um efnislegar fommenjar.
Endurreisn Skálholtsstaðar er
dæmi um það, hvemig sameina má
umhyggju um arfleifð frá fortíðinni
og nýsköpun í kirkjubyggingum og
kirkjulegu starfí. Það er ánægjulegt
að í upphafí þessa afmælisárs Skál-
holtskirkju gengu í gildi ný lög um
tekjustofna kirkjunnar, þar sem
landskirkjum, þjóðarkirkjum, eins
og Skálholtskirkju og Hóladóm-
kirkju auk Dómkirkjunnar og
Hallgrímskirkju í Reykjavík, er
fenginn betri fjárhagsgrandvöllur.
Vonandi auðveldar hinn nýi Jöfnun-
arsjóður kirkna þjóðkirkjunni að
halda Skálholtsstað með þeirri
reisn, sem honum sæmir sem helg-
um sögustað. Nú er unnið af mikl-
um krafti með stuðningi jöfnunar-
sjóðsins, að endurbyggingu Hóla-
dómkirkju. Það er fagnaðarefni, að
á þessu afmælisári i Skálholti skuli
vera í sjónmáli vönduð endurbygg-
ing að Hólum. Hóladómkirkja, elsta
steinkirkja landsins, er fögur og
sögulega verðmæt bygging, það er
LANDGRÆÐSLA
eftirBjarna
Valdimarsson
ísland verður trauðla grætt upp
með fijálsri sauðkind og kostnaðar-
sömum flugleikjum á millilandafar-
þegaflugvél. Reyndar þyrfti heilan
flugflota til þessa verkefnis. Landið
yrði allt í litarákum frá sinulit um
grænt yfír i hundasúrarautt. Á
milli myndaði auðnin sínar litarák-
ir, svartan, gráan eða brúnan lit
íslenskrar eyðimerkur.
Það er-nostursamt verk að sá og
bera á auðnir sem era það torleiði
að dráttarvélum verði illa við kom-
ið. Fylgja verður landslagi við dreif-
inguna eigi ekki að sóa rándýra
fræi og áburði. Fræ melgresis og
fleiri innlendra grastegunda er til
í mjög takmörkuðu magni. Dreifa
verður undan vindi og fylgjast vel
með hvar það sem borið er á lend-
ir, svo að ekki verði auðn á milli
sáninganna. Þar sem gosefnajarð-
vegsbrekka er með miklum bratta,
er illmögulegt að ganga um án
þess að valda skriðu. Móhelluklöpp-
in ofarlega í brekkunni verður að
gróa upp. Hún tekur illa við áburði
og fræi (það vill skríða niður), er
þá helst að ýfa yfírborðið með strá-
kúst eða garðhrífu og leggja síðan
með lófanum áburðinn og fræið í,
stijúka síðan saman fræáburð og
jarðveg, óska þess að Guð geri ekki
þurra hvassa daga á eftir og hol-
klakadrílamir verði með minna
móti í haust.
Elftingin gegnir lykilhlutverki við
uppgræðslu hárra rofabakka. Rót-
arangar hennar era um allt, jafnvel
stundum inni í sjálfri móhellunni
þar sem ekkert annað þrífst. Elft-
ingin hægir á fokinu úr moldar-
brekkunni frá barðsbrún til örfoka
nágrennis. Við minnkandi halla
hætta grastorfumar sem brotna úr
bakkabrúninni að falla á hvolf, en
lenda í stað þess á hlið og hæg en
öragg upphleðsla hefst. Uppblást-
ursraufin milli torfanna sem féllu
og bakkabrúnar styttist stöðugt.
Að lokum er rofabarðið orðið algró-
in brött grasbrekka, sem þó er afar
viðkvæm fyrir húsdýratraðki lengi
vel. Nægja virðist til stöðvunar
gróðureyðingar að efsti hluti mold-
arbrekku grói upp. Neðsti hlutinn,
gosefnamóhellan, sem ekkert virð-
ist þrífast í má vera ógróin áfram.
Oll stig þessarar þróunar með eða
án hjálpar mannsins fyrr og síðar
má sjá hér á Leirabakka, í margra
kílómetra löngum bökkum.
Framskilyrði árangursrikrar
uppgræðslu stórra svæða er friðun
fyrir búfé sem eyðir elftingunni,
baðar sig í börðunum og étur upp
grænustu stráin, en þau era á gras-
lendinu sem sandurinn fykur á, er
þá fátt sem hamlar sandskafrenn-
ingi, sárafátt fé nægir til þessa
athæfís.
Sáning á jurtum sem vaxa í
sandi, plöntun gráðugra fjölærra
jurta sem fjölga sér með jarðrengl-
um og jafnvel tijáplöntur koma að
notum sé hyggilega að staðið (til-
gangslítið er að gróðursetja tijáp-
löntu í ægisand, nema sérstaklega
sé um hana búið).
Sandfokin miídu sem ógnuðu
byggð í Rangárvallasýslu vora
stöðvuð fyrir daga tilbúins áburðar
og kostnaðarsamra flugleikja. Með
því að sá eða planta mel í verstu
fokgárana, reisa skjólgirðingar af
vanefnum og friða landið fyrir búfé
vann náttúran verkið.
Nú gengur búsmali um land-
græðslulöndin. Melgrasið etið og
troðið áður en sandurinn milli ein-
stakra melgrasastráa eða melgras-
hóla hefur náð að klæðast öðram
gróðri. Hæð yfir Grænlandi, kröpp
kyrrstæð lægð úti fyrir Suðaustur-
landi, eitt strangt norðaustanveður
á mesta þurrkatíma vorsins, gæti
þurrkað út áratuga starf sand-
græðslunnar frá fyrstu áratugum
aldarinnar á örfáum sólarhringum.
Höfundur er bóndi á Leirubakka
í Landsveit.