Morgunblaðið - 30.03.1989, Blaðsíða 22

Morgunblaðið - 30.03.1989, Blaðsíða 22
q= 22 MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 30. MARZ 1989 Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Aðstoðarritstjóri Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Auglýsingastjóri Árvakur, Reykjavík Haraldur Sveinsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. Björn Bjarnason. Þorbjörn Guðmundsson, Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Baldvin Jónsson. Ritstjórn og skrifstofur: Aðalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar: Aðalstræti 6, sími 22480. Afgreiðsla: Kringlan 1, sími 83033. Áskriftargjald 900 kr. á mánuði innanlands. í lausasölu 80 kr. eintakið. Aukafjárveitingar Samkvæmt ríkisreikningi fyrir árið 1987 námu út- gjöld A-hluta ríkissjóðs 51.584 milljónum króna. Þetta er 5.712 m.kr. og 12% hærri fiár- hæð en fjárlög viðkomandi árs stóðu til. í forsendum fjárlaga fyrir árið 1987 var gengið út frá 7% launahækkun frá upphafí ársins til meðaltals þess. I reynd hækkuðu laun opinberra starfsmanna hinsvegar um 19%. Launahækkanir ársins skýra þó aðeins hluta um- framútgjalda. Aukafjárveit- ingar 1987 námu 3.792 m.kr., auk viðbóta við fjárlagaheim- ildir vegna launabreytinga, sem vóru 1.821 m.kr. Utgjöld ríkissjóðs á greiðslugrunni þetta ár reyndust 28,9% hærri 1987 en árið áður. Fyrir liggja bráðabirgðatöl- ur um afkomu ríkissjóðs 1988. Rekstrarafkoman er neikvæð um 7.200 m.kr. Samkvæmt fréttatilkynningu fjármála- ráðuneytisins fóru heildarút- gjöld ríkissjóðs rúmlega fjór- um milljörðum fram úr fjárlög- um en ríkissjóðstekjur reynd- ust nálægt þrem milljörðum króna lægri en gert var ráð fyrir. Pálmi Jónsson alþingismað- ur, sem sæti á í fjárveitinga- nefnd, segir skýringu ráðu- neytisins á hinni neikvæðu rekstrarstöðu ranga. „Tekjur ríkissjóðs á síðasta ári vóru rúmlega 80Ö m.kr. hærri en fjárlög gerðu ráð fyrir," segir þingmaðurinn í viðtali við Morgunblaðið, „en hinsvegar lægri en ráðherrann vonaðist eftir." Gjöldin hafí á hinn bóg- inn reynst 8 milljörðum og 56 milljónum króna hærri en fjár- lög gerðu ráð fyrir, en hluta þessara umframgreiðslna megi rekja til verðlags- og launabreytinga. Pálmi Jónsson segir í við- talinu við Morgunblaðið að tekjur ríkisins á sl. ári hafi numið 25,4% af landsfram- leiðslu, sem er svipað hlutfall og verið hafi allan áratuginn og nærri 2% hærra en 1987. A hinn bóginn hafí útgjöld ríkissjóðs numið 28,2% af landsframleiðslu, sem er hæsta eyðsluhlutfallið á þessum ára- tug og 3,3% hærra en árið á undan. Fjárlög, sem setja ríkis- búskapnum tekju- og eyðs- luramma, og lánsfjárlög, sem kveða á um innlendar og er- lendar lántökur, hafa staðizt illa hin síðari árin. Ástæðan er að hluta til óvissa og óstöð- ugleiki í efnahagsmálum þjóð- arinnar, einkum í launa- og verðlagsmálum, sem ríkisvald- ið hefur þó meiri ög minni áhrif á. En sýnt er jafnframt, að framkvæmdavaldið hefur ekki haldið sig sem skyldi inn- an fjárlagarammans. Þannig þykja aukafjárveitingar hærri en góði hófi gegnir hin síðari árin. Friðrik Sophusson alþingis- maður sá ástæðu til þess að bera fram sérstaka fyrirspurn á Alþingi til fjármálaráðherra um aukafjárveitingar ráðherr- ans, veittar á tímabilinu 1. október til 31. desemeber sl. í svari ráðherra kom fram að á þessum síðasta fjórðungi liðins árs „voru veittar formlegar greiðsluheimildir umfram fjár- lög fyrir alls 1.450.226 þús- undir króna..." Stærstur hluti aukafjárveitinganna, eða um 470 m.kr., tengist efna- hagsaðgerðum ríkisstjórnar- innar. Annar stór hiuti, 370 m.kr., er vegna niðurskurðar á búfé og endurgreiðslu á jöfn- unargjaldi. Einnig kemur við sögu hallarekstur heilbrigðis- stofnana, uppbætur á lífeyri opinberra starfsmanna, bið- laun og sitt hvað fleira. Spurning er hvort ekki sé hægt að vanda betur opínbera áætlanagerð, sem að baki býr fjárlögum og lánsfjárlögum. Lög — hvers eðlis sem eru — þurfa að vera þann veg úr garði gerð að þau standist, að þau sé hægt að halda. Fjárlög og lánsfjárlög hafa að vísu nokkra sérstöðu í þjóðfélagi tíðra og á stundum ófyrirséðra efnahagssveiflna, þar sem verðbólga er jafn mikil og raun hefur borið vitni um. En það eykur ekki virðingu fyrir lög- um almennt, ef ríkisvaldið fer langt út fyrir fjárlagaramma ríkisbúskaparins ár eftir ár. Spurning er jafnframt, hvort ekki sé tímabært að setja framkvæmdavaldinu þrengri skorður en nú eru um ákvörð- un aukafjárveitinga. Þær eru oftlega óhjákvæmilegar. Um það er eklri deilt. En í ljósi reynslunnar undanfarið hlýtur hinn almenni skattborgari að vænta þess að þjóðkjörnir þingfulltrúar endurskoði gild- andi reglur að þessu leyti. ATLANTSHAFSBANDALAGIÐ 40 ARA Minningar frá marslokum 1949 eftír Gísla Jónsson Þess er nú minnst, að 40 ár eru liðin frá því að Atlantshafs- bandalagið var stofnað. Af því tilefiii birtíst hér í blaðinu greinaflokkur um aðild íslands að bandalaginu og stöðu þess. Er fyrsta greinin birt í dag 30. mars, en þann dag fyrir 40 árum gerðu andstæðingar aðildarinn- ar árás á Alþingishúsið. í næstu viku birtast síðan greinar eftír Einar Benediktsson sendiherra, Arnór Hannibalsson prófessor og Albert Jónsson, starfsmann Oryggismálanefndar. Þetta var þriðja árið sem ég var þingskrifari, og fór ekki leynt að miklir atburðir voru í vændum, þeg- ar þingsályktunartillaga um að ís- land yrði stofnaðili að Norður- Atlantshafssáttmálanum kæmi til lokaafgreiðslu sameinaðs alþingis snemma dags 30. mars. Það lá margt í loftinu þessa daga. Höfðu jafnvel orðið nokkrar óeirðir í Reykjavík þá þegar. Ég var að því leyti í rnjög góðri aðstöðu til að fylgjast með öllu sem gerðist þennan dag, að ég var ekki á skrifaravakt, en gat sem starfs- maður alþingis farið allra minna ferða um húsið og svifað mér að og frá, eftir því sem atburðir gerð- ust. Kommúnistar voru þá enn góðir Stalínistar, en kölluðu flokk sinn í yfirbreiðsluskyni Sameiningarflokk alþýðu — Sósíalistaflokkinn. Þeir höfðu óhvikula forystu í andstöð- unni við fyrirhugaða inngöngu ís- Iands í varnarbandalag vestrænna þjóða. Höfðu reyndar haft í hótun- um við meirihluta alþingis um að á bak við þá stæðu ríki átta hundruð milljóna manna „á samfelldu land- svæði, alla leið frá Berlín austur að Kyrrahafi og suður á Austur- Indland, búin hinum öflugustu vopnum nútímans'". Þarna er nátt- úrlega skírskotað til Sovétríkjanna og annarra kommúnistaríkja eða leppríkja. Nokkrir nytsamir sakleysingjar gengu hart fram í andstöðunni, en þeim hugkvæmdist ekki að beita ofbeldi. Eins og vant var í herbúðum kommúnista, var reynt að beita fyrir vagninn samtökum verkalýðs- ins. Það gekk nú svona og svona, enda fóru lýðræðissinnar með stjórn Alþýðusambands íslands. En kommúnistar höfðu meiri hluta í stjórn fulltrúaráðsins í Reykjavík og alla sljórn Dagsbrúnar. í nafni þessara aðila var boðað til útifund- ar í Lækjargötu snemma dags 30. mars, og hafði ekki verið leitað leyf- is réttra yfirvalda fyrir þeim fundi. Ég var á þessum útifundi sjálfur fyrir forvitni sakir og skynjaði að þarna var verið að safna Hði niður á Austurvöll í þeirri von að geta hindrað störf alþingis, enda hafði slíkri hindrun verið hótað. Krafa um þjóðaratkvæði var höfð að yfir- varpi. Þá þegar lá ljóst fyrir að til slíkrar atkvæðagreiðslu kæmi ekki, en gott var að hafa slíka kröfu til blóra, til þess að réttlæta árás. Þaulæfður talkór átti að heimta þjóðaratkvæði. Varnarviðbúnaður Á hinn bóginn höfðu forystu- menn stjórnarflokkanna, Ólafur Thors, Eysteinn Jónsson og Stefán Jóhann Stefánsson, látið það boð út ganga til Reykvíkinga, þeirra „En ég var sannfærður um fleira eftir þennan minnisstæða dag. Ég var sannfærður um að þarna hafði verið gerð skipuleg tilraun til þess að beita ofbeldi og koma þannig í veg fyrir að alþingi fengi að af- greiða málin eins og lög og reglur stóðu til. Ég var sannfærður um að það hafði átt að greiða atkvæði með grjóti á götum úti í staðinn fyrir handa- uppréttingu í sðlum al- þingis." sem vildu að alþingi hefði vinnu- frið, að þeir fjölmenntu á Austur- völl til þess að verja Alþingishúsið, þvi að þá grunaði, sem og varð, að ekki væri vanþörf á slíku. Það dreif að húsinu mikinn mannfjölda sem skipaði sér í hring um Alþingishúsið, áður en til árásar kæmi, og þarna stóð þetta fólk, rólegt og af ótrúlegri þolinmæði og æðruleysi — og ótrúlegu hugrekki — því að lff þess var í hættu áður en lauk. Það stóð þarna vopnlaust og berskjaldað og varði með líkama sínum alþingi gegn hvers konar árásum. Að sjálfsögðu var lögregla höfð til varnar og viðbúnaðar, en lög- regluliðið var ekki fjölmennt og þar að auki vanbúið að mæta miklum mannfjölda sem var í árásarhug. Útboð fáeinna ungra og þjálfunar- lítilla manria í varalið held ég að hafi verið misráðið og orðið að litlu haldi. Hugrekki Jóns á Akri Vegna tillögu um að takmarka ræðu- eða fundartíma á þinginu kom til afar harðra orðaskipta milli Stefáns Jóhanns Stefánssonar for- sætisráðherra og Einars Olgeirs- sonar (2. þm. Reykv.). Þóttust „elstu menn" vart eða ekki muna annað eins. Úr gluggum hliðarherbergja og annars staðar frá fylgdist ég svo með því, eftir að ég kom af Lækjar- götufundinum, hvað gerðist úti á Austurvelli. Hvernig menn, sem þangað komu, bjuggust til árásar 'með eggjakasti og síðar með því að kasta mold og grjóti sem rifið hafði verið upp eða haft með sér. Mikið hraungrjót var reyndar fram með stígunum á vellinum. En úr sölum alþingis er mér í mjög skýru minni hversu mikla ró og festu forseti sameinaðs alþingis s^ndi þennan dag. Hann stjórnaði umræðum. Það var Jón Páímason á Akrí. Sætum var þannig fyrir komið, að forsetinn sneri baki við glugganum sem vissu út að Austur- velli, og bak stólsins skýldi ekki höfði forseta. Eftir að tvöfaldar gluggarúður höfðu verið brotnar með grjótkasti, fengu steinarnir ekkert viðnám. Var Jón í mikilli lífshættu, en hann leit ekki um öxl og hvikaði hvergi. Það var hrein guðs mildi, að ekki fór verr, bæði með hann og aðra þingmenn, og þá ekki síður fólkið úti sem stóð vörð um húsið. Reynt að æsa liðið Lögreglan lét ekki til sín taka með útrás fyrr en tiltölulega seint og ennþá síðar með táragasi, þegar önnur ráð voru ekki talin duga til að forða fólki frá stórmeiðslum og jafnvel dauða. Ég er þeirrar skoðun- ar að táragasið hefði átt að nota fyrr. Hins vegar skil ég vel að lög- reglan beitti því ekki fyrr en í síðustu lög, enda talið algert neyð- arúrræði. En það var ekki fyrr en Austurvöllur hafði verið rýmdur og táragasið kom til skjalanna, að hættu á manndrápum var afstýrt. AUt þurftu menn nú að reyna og upplifa í þá daga, og ég fór út á Austuryöll til að kynnast því, hvern- ig það væri að verða fyrir tára- gasi. Og það var merkileg lífs- reynsla eins og fleira sem ég upp- lifði þennan dag. Eitt var það með öðru sem ég tel að mjög hafi magnað óeirðirnar. Lögreglan hafði í öryggisskyni farið þess eindregið á leit við þingmenn, að þeir yfirgæfu ekki þinghúsið, fyrr en óeirðirnar væru afstaðnar. Þingmenn Sósíalistaflokksins, sem héldu að árásarfólkið þekkti sig, og væri þeim því engin hætta búin, þó út færu, túlkuðu þetta svo, a.m.k. sumir þeirra, að þeir væru fangar í Alþingishúsinu. Þetta köll- uðu þeir út til liðsmanna sinna. Nokkrir af foringjum árásarmanna óku þá í jeppa með gjallarhorn kringum Austurvöll og tilkynntu hástöfum að þingmenn Sósíalista væru fangar inni í húsinu. Þetta varð tvímælalaust til að efla árásina á húsið og varðstöðuliðið til njikilla muna. „Ekki sér hann sína menn, svo hann ber þá lí ka." Á flestu munu vera til skoplegar hliðar, og fór nú enn svo, því að sumir árásarmanna vissu ekki hver var hver. Ég man glöggt að Stein- , grímur Aðalsteinsson (4. landskj.), einn af þingmönnum Sósíalista^ flokksins, þóttist ekkert þurfa að óttast, ákvað að hafa tilmæli lög- reglunnar að engu og skundaði út um aðaldyr, eða ætlaði að gera það. Hann komst ekki langt. Steingrímur var myndarlegur mað- ur, vel á sig kominn og prúður í klæðaburði. Og ég sé það fyrir mér enn, þegar hann kpm út í dyrnar á Alþingishúsinu í svarta sparifrakk- anum sínum. Þarna þóttust ein- hverjir sjá að kæmi óvinurinn holdi klæddur, „Bandaríkjaagentinn, auðvaldsþýið og landráðagepillinn", og létu dynja á honum fúleggin. Ég sé enn hvernig hann hopaðLinn í húsið, og rauðan úr einu fúlegginu lufsaðist niður boðunginn á fína frakkanum. Þingmenn urðu, sem betur fór, ekki fyrir teljandi meiðslum, en lög- reglumenn sumir voru stórslasaðir. Hermann Guðmundsson (11. lands- kj.), þingmaður Sósíalistaflokksins, fékk að vísu glerbrot í augað, en það sár reyndist ekki alvarlegt. Næst sýndist mér liggja stórslysi á þingmanni, er fundi hafði verið slit- ið og Steingrímur Steinþórsson (1. þm. Skag.), þingmaður Framsókn-v arflokksins, var að ganga út úr þingsalnum. Þá kom vænn hnull- ungur af miklu afli inn um rúðu- lausan glugga, en Steingrímur gat . á síðustu stundu skellt hurð fyrir höfuð sér, og dundi steinninn í henni • með þungu höggi.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.