Morgunblaðið - 06.03.1991, Page 22

22
MORGUXBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR,6. M^RZ, 1991,
Egyptar og Sýrlend-
ingar efli heri sína
Damaskus. Washington. Reuter.
FULLTRÚAR átta arabaríkja sem tóku þátt í hernaðinum gegn
írökum hittust í Damaskus í Sýrlandi í gær til að ræða leiðir til
að koma á varanlegum friði í Mið-Austurlöndum. Hugmyndir eru
uppi um að Sýrlendingar og Egyptar taki að sér aukið hlutverk í
að gæta öryggis í þessum heimshluta en þiggi efnahagsaðstoð í
staðinn.
Ríkin átta sem eiga fulltrúa í
Damaskus eru Sýrland, Egypta-
land, Saudi-Arabía, Kúveit, Oman,
Qatar, Bahrain og Sameinuðu
arabísku furstadæmin. Einnig
ræða fundarmenn við sendimenn
Evrópubandalagsins. Sýrlenskir
embættismenn sögðu að fundurinn
væri „viðeigandi viðbrögð við þeim
afleiðingum sem innrás íraka í
Kúveit 2. ágúst hafði í för með
sér og vonameisti um bjarta
framtíð araba“.
Mubarak Ali al-Khater, utanrík-
isráðherra Qatars, sagði við kom-
una til Damaskus að búast mætti
við því að undirritaður yrði samn-
ingur um samvinnu í efnahags-
og öryggismálum. Esmat Abdel-
Maguid, utanríkisráðherra
Egyptalands, sagðist líta með
bjartsýni til fundarins einkum - í
ljósi þess að Kúveit hefði verið
frelsað úr höndum íraka en enn
væru óleyst vandamál. Stjómarer-
indrekar í Damaskus sögðust telja
að þar ætti ráðherrann við setu
Saddams Husseins íraksforseta á
valdastóli.
Heimildarmenn Reuters-frétta-
stofunnar sögðust búast við að
ráðherramir yrðu sammála um að
öryggi í Mið-Austurlöndum skyldi
framvegis tryggja án utanaðkom-
andi aðstoðar. Myndi verða ráð
fyrir því gert að sýrlenskar og
Norðmenn vilja sitja við sama borð og íslendingar:
egypskar hersveitir fylltu það
skarð sem einkum bandarískar og
breskar hersveitir myndu skilja
eftir sig á landamærum íraks. í
staðinn fengju Egyptar og Sýr-
lendingar efnahagsaðstoð.
James Baker, utanríkisráðherra
Bandaríkjanna, fer á morgun,
fimmtudag, í nokkurra daga ferð
til Tyrklands, Egyptalands, ísra-
els, Sýrlands og Sovétríkjanna til
að ræða afleiðingar stríðsins við
Persaflóa. Hann hefur lagt áherslu
á að bandamenn standi saman enn
um sinn þótt það verði erfiðara
en á meðan þeir stóðu andspænis
sameiginlegum óvini. Það vekur
athygli að Baker fer ekki til Jórd-
aníu en talið er þó að Jórdanir
eigi eftir að gegna miklu hlutverki
í eftirleik stríðsins.
Reuter
Utanríkisráðherra Saudi-Arabíu, Saud al-Faysal (t.v.) og kúveiskur
starfsbróðir hans, Sabah al-Ahmed al-Sabah, koma til fundar átta
arabaþjóða sem þátt tóku i baráttunni gegn Saddam Hussein íraks-
forseta.
Chile:
Skýrt frá mannréttinda-
brotum herforingjanna
Santiago. Reuter.
PATRICIO Aylwin, forseti Chile, birti á mánudag skýrslu þar sem
rakin voru mannréttindabrot í tíð herforingjastjómar Augustos
Pinochets sem ríkti í 17 ár. Aylwin hvatti herforingja til að aðstoða
við að hafa upp á líkamsleifum fórnarlambanna. „Allir verða að
viðurkenna sannleikann," sagði forsetinn í tilfinningaþrungnu ávarpi
til þjóðarinnar. Hann tók við völdum á síðasta ári eftir lýðræðisleg-
ar kosningar.
Sagt er frá því í skýrslunni að
fómarlömbum stjómvalda hafí ver-
ið gefín deyfilyf og verið fleygt í
hafíð úr þyrlum en áður hafí mag-
anum verið sprett upp til að líkið
sykki hraðar. Andlit voru afskræmd
og fíngur kramdir til að erfíðara
yrði að bera kennsl á lík og pynt-
ingameistaramir áttu' til að troða
rottum upp í fólkið. Talið er að
stjórnvöld hersins hafí látið drepa
nær 1100 manns og leynilögreglan
nær 1000 að auki.
Pinochet er enn yfírmaður hers-
ins og hefur heitið herforingjum því
að enginn þeirra verði dreginn fyrir
rétt vegna glæpaverka á valdatíma
hersins.
Fulltrúa EB boðið í skoðun-
arferð um Norður-Noreg
Ósló. Frá Helge Sorensen, fréttaritara Morgunblaðsins.
GRO Harlem Brundtland, forsætisráðherra Noregs, hefur ákveð-
ið að bjóða Franz Andriessen, sem fer með utanríkismál í fram-
kvæmdastjórn Evrópubandalagsins (EB), til Norður-Noregs í
næsta mánuði. Er tilgangurinn meðal annars sá að sýna Andriess-
en fram á nauðsyn þess að tillit verði tekið til bágrar stöðu sjávar-
útvegs í Norður-Noregi í viðræðum Fríverslunarbandalags Evr-
ópu (EFTA) og Evrópubandalagsins um F.vrópska efnahagssvæð-
ið (EES).
EFTA krefst fríverslunar með
físk í EES-viðræðunum en í stað-
inn hefur EB óformlega farið fram
á veiðiheimildir í norskri og
íslenskri fískveiðilögsögu. Undan-
farið hefur verið rætt um mögu-
legar lausnir í samningaviðræðum
bandalaganna og hefur komið
fram vilji hjá samningamönnum
EB til að taka tillit til sérstöðu
íslands sem felst í því hversu mjög
ríkið er háð sjávarútvegi. Norð-
menn hafa upp á síðkastið bent á
að þijú nyrstu fylki landsins; Finn-
mörk, Nordland og Troms, séu um
margt lík íslandi að þessu leyti.
Eldrid Nordba, utanríkisviðskipta-
ráðherra Noregs, sagði t.d. í Genf
á föstudag að deilan um fískinn
gæti leitt viðræðurnar um EES í
strand.
Samkvæmt heimildum hér í
Noregi hefur þessi aukna áhersla
Norðmanna á hagsmuni sína í
sjávarútvegsmálum vakið andsvör
hjá öðrum EFTA-ríkjum sem ótt-
ast að ágreiningur milli íslendinga
og Norðmanna í þessu efni kunni
að seinka niðurstöðu samningavið-
ræðna.
Ötrygg framtíð Iraks:
Trúflokkadeilur og átök
þjóða krauma undir niðri
ÍRASKI uppreísnarleiðtoginn Mohammed Baker al-hakim sagðist í
gær vilja fijálsar kosningar og jafnframt að hann byggist við því
að írakar myndu kjósa yfir sig múslimastjórn. Al-Hakim er heittrú-
aður shíti, eins og klerkarnir sem öllu ráða í íran, og með þessum
orðum er hann vafalaust að boða svipaða stefnu og þeir. Að sögn
Reuters-fréttastofunnar hafa aðrir íraskir uppreisnarleiðtogar, sum-
ir úr röðum súnníta, vísað harðlega á bug hugmyndum um sérstakt
ríki shíta í Suður-írak er sumir stjórnmálaskýrendur álíta að írönsk
stjórnvöld vi(ji koma á laggirnar. Staða Kúrda í ríkinu er mál sem
gæti aukið enn á flokkadrætti.
Kúrdar í Norður-írak hafa lengi
barist fyrir auknu sjálfræði og sagt
er að þeir hafí nú þegar látið til
sín taka í borginni Sulamaniya.
Al-Hakim hvatti þá til að ráðast
gegn liði Saddams forseta og styðja
þannig við bakið á uppreisnar-
mönnum shíta í Basra. „Við erum
næstum því bandamenn," sagði
hann um sambandið við Kúrdana.
Síðar mun koma í ljós hvemig
Kúrdum, sem eru um 15% íbúa
landsins og múslimar en ekki ara-
bar, reiðir af en Saddam hefur
beitt þá miklu harðræði. Milljónir
Kúrda búa einnig í Tyrklandi og
íran auk Sovétríkjanna og hafa
þeir margir barist fyrir eigin ríki
um áraraðir, oft með skæruhernaði
í írak. Fáein prósent íraka tala
tyrkneska mállýsku en um 80%
arabísku.
Múslimar skiptast þannig í írak
að rúm 5Ö% eru taldir shítar, þeir
em einkum búsettir í hémðum er
liggja að íran, rösklega 40% era
súnnítar og fímm af hundraði
kristnir. Súnnítar búa margir í
Bagdad og nálægum héraðum og
Saddam forseti telst sjálfur súnníti
eins og öll ætt hans, Takriti, sem
hann hefur troðið í flestar valda-
stöður. Saddam var reyndar yfir-
lýstur guðleysingi frá unglingsá-
rum en hóf fyrir nokkrum áram
að biðjast fyrir opinberlega til að
laða til sín fylgi sanntrúaðra mú-
slima.
Shítar og súnnítar
Hreyfíng múslima klofnaði fljót-
lega í tvær meginfylkingar eftir
dauða Múhameðs 632. Mikill meiri-
hluti telst súnnítar sem leggja
áherslu á að kóraninn sé eilífur,
hann er í þeirra augum ekki raun-
veraleg bók heldur er efni hans,
sem Múhameð birti mönnunum,
sjálf opinberan Guðs eins og Frels-
arinn í kristindóminum, að sögn
Kristjáns Búasonar, dósents við
Háskólann. Kóraninn sé óumbreyt-
anlegur og því megi ekki þýða
hann á aðrar tungur en arabísku.
Súnna merkir venja og súnnítar
fylgja svonefndri erfikenningu sem
merkir að þeir vilja fyrst og fremst
leita ráða í sögnum af siðum, líferni
og gjörðum Múhameðs þegar úr-
skurða skal í málefnum samtímans
og orð kóransins þykja ekki duga
til. Einnig leggja þeir áherslu á að
komist fræðimenn og lögspekingar
islams að sameiginlegri niðurstöðu
hljóti hún að vera rétt, þá séu þeir
óskeikulir, og jafnframt er leyfílegt
að úrskurða um nútímavandamál
með tilvísun í hliðstæður í kóranin-
um.
Lög islams, sharia, byggjast á
framangreindum undirstöðum og
er ekki mikill ágreiningur um þau
milli shíta og súnníta nútímans.
Súnnítar viðurkenna ekki að aðrir
en Múhameð geti átt beint sam-
band við Guð og kalífamir, kjömir
eftirmenn spámannsins, voru því
aðallega veraldlegir valdsmenn.
Shía merkir klofningur eða frá-
vik og teljast flestir íranar til þessa
hóps auk helmings íraka og all-
margra manna í Sýrlandi og Líban-
on. Shítar hylla afkomendur Hus-
seins og Hassans sem vora synir
Fatímu, dóttur Múhameðs, og Alis,
eiginmanns hennar. Þeir telja að
beinir afkomendur spámannsins
eigi að hafa forystuna á hendi.
Synimir féllu við Kherbala í írak
árið 680 og er þar nú einn af merk-
ustu helgistöðum shíta. Shítar álíta
að 12 helgir menn af ætt Múha-
meðs, imamar, hafí tekið við hlut-
verki Múhameðs hver á fætur öðr-
um og náð ákveðnu sambandi við
Guð. Orð og túlkanir imama og
fulltrúa þeirra séu því réttmætur
viðauki við kóraninn. Shítar leyfa
þýðingar kóransins á önnur mál.
Beðið eftir leiðtoganum
Klerkarnir í íran, sem fara með
völdin, era fyrst og fremst kennar-
ar og lögspekingar en annast fæst-
ir trúarathafnir. Líkja má hlutverki
imama og fleiri helgra manna shíta
við stöðu páfans og dýrlinganna í
heimi kaþólikka. Að sögn shíta
hvarf síðasti imaminn, er átti engan
erfingja, með dularfullum hætti á
tíundu öld en mun birtast á ný og
leggja allan heiminn undir islam.
Ayatolla Khomeini
Um hríð töldu margir að Ayatolla
Khomeini væri fulltrúi horfna ima-
mans. Lærifeður shíta í mörgum
efnum, mútazílitar, draga forlaga-
trúna nokkuð í efa og benda á að
Guð geti ekki verið svo óréttlátur
að refsa mönnum fyrir verk sem
hann hafi sjálfur átt sök á og þeir
hafí verið fyrirfram dæmdir til að
inna af hendi. Eins konar málamiðl-
un náðist í þessum efnum er súnnít-
ar ákváðu að Guð skapaði að vísu
verk mannanna en þeir gætu síðan
sjálfir valið á milli þeirra. Loks
má geta þess að súnnítar telja vafa-
samt eða jafnvel óleyfílegt að gera
myndir af guðlegum verum og
dauðlegum mönnum en shítar leyfa
mannamyndir.
—