Morgunblaðið - 04.12.1998, Page 38

Morgunblaðið - 04.12.1998, Page 38
38 FÖSTUDAGUR 4. DESEMBER 1998 MORGUNBLAÐIÐ STOFNAÐ 1913 ÚTGEFANDI: Árvakur hf., Reykjavík. FRAMKVÆMDASTJÓRI: Hallgrímur B. Geirsson. RITSTJÓRAR: Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. ÞATTASKIL MEÐ DÓMI Hæstaréttar íslands í gær í máli Valdi- mars Jóhannessonar gegn íslenzka ríkinu hafa orðið þáttaskil í þeim deilum, sem staðið hafa á annan áratug um fiskveiðistjórnun, kvótakerfið, áhrif þess og afleiðingar. Dómur Hæstaréttar er afdráttarlaus: Fimmta grein laga nr. 38 frá 1990 um stjórn fiskveiða, en sú lagagrein kveður á um hverjir geti fengið leyfi til að stunda fiskveiðar við Is- land, gengur gegn jafnræðisreglu 1. málsgreinar 65. grein- ar stjórnarskrár lýðveldisins og gengur einnig gegn þeim sjónarmiðum um jafnræði, sem gæta þarf við takmörkun á atvinnufrelsi samkvæmt 1. málsgrein 75. greinar stjórnar- skrárinnar. Þar með er brostinn sá lagagrundvöllur, sem núverandi stjórnkerfi fiskveiða byggist á. í dómi Hæstaréttar er lögð áherzla á, að í 1. grein laga nr. 38 frá 1990 komi fram „sú almenna forsenda löggjafar- innar, að nytjastofnar á íslandsmiðum séu sameign ís- lenzku þjóðarinnar. Markmið laganna sé að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögunum myndi ekki eignarrétt eða óafturkall- anlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum." Þessi árétting Hæstaréttar er grundvallaratriði. Hæstiréttur telur, að þær aðgerðir, sem gi’ipið hafi verið til í því skyni að vernda fiskistofna við ísland hafi falið í sér mismunun. Tímabundnar aðgerðir af því tagi til þess að koma í veg fyrir hrun fiskistofna „kunni að hafa verið réttlætanlegar" en „verður ekki séð að rökbundin nauðsyn hnígi til þess að lögbinda um ókomna tíð, þá mismunun, sem leiði af fimmtu grein laga nr. 38 frá 1990 ... Með þessu lagaákvæði er lögð fyrirfarandi tálmun við því að drjúgur hluti landsmanna geti, að öðrum skilyrðum uppfylltum, notið sama atvinnuréttar í sjávarútvegi eða sambærilegrar hlutdeildar í þeirri sameign, sem nytjastofnar á íslands- miðum eru, og þeir tiltölulega fáu einstaklingar eða lögað- ilar, sem höfðu yfir að ráða skipum við veiðar í upphafi um- ræddra takmarkana á fiskveiðum.“ Niðurstaða Hæstaréttar er því þessi: „Þegar allt er virt verður ekki fallizt á, að til frambúðar sé heimilt að gera þann greinarmun á mönnum, sem hér hefur verið lýst. Hið umdeilda ákvæði 5. gr. laga nr. 38/1990 er því að þessu leyti í andstöðu við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnar- skrárinnar og þau sjónarmið um jafnræði, sem gæta þarf við takmörkun á atvinnufrelsi samkvæmt 1. mgr. 75. gr. hennar.“ Þessi dómur Hæstaréttar Islands er afdráttarlaus og ekkert vandaverk að túlka hann. Löggjöfin, sem kvóta- kerfið byggist á, er brot á stjórnarskránni. Það er því óhugsandi annað en að löggjöfinni verði breytt og við þá breytingu verði að sjálfsögðu byggt á þeirri afstöðu, sem fram kemur í dómi Hæstaréttar. Þessi lagabreyting hlýtur að verða gerð á því þingi, sem nú situr. Dómur Hæstaréttar kollvarpar ýmsum kenningum, sem settar hafa verið fram í opinberum umræðum á undanförn- um rúmum áratug. Ein þeirra kenninga er sú, að útgerðar- menn hafi eignazt stjórnarskrárvarin atvinnuréttindi. Morgunblaðið hefur aldrei fallizt á, að það væru útgerðar- menn einir, sem gætu gert tilkall til slíkra atvinnuréttinda með tilvísun til stjórnarskrárinnar. Þessar kenningar heyra nú fortíðinni til. Ástæða er til að undirstrika, að Hæstiréttur tekur sér- staklega fram, að dómsorðið snúist eingöngu um ógildingu á synjun sjávarútvegsráðuneytis vegna þess að kröfugerð- in fjallaði um það en ekki um viðurkenningu á rétti til til- tekinna veiðiheimilda. Það er óþarfi að gera tilraun til að telja fólki trú um annað. Því er áreiðanlega svo farið, um flesta landsmenn, að þeir fagna því, að Hæstiréttur íslands hefur með ótvíræð- um hætti undirstrikað að við búum í landi, þar sem lög og sanngirni, jafnræði og réttlæti ráða ríkjum. Niðurstaða Hæstaréttar mun skapa óvissu um skeið, ekki sízt á fjár- málamörkuðum hér, en þegar til lengri tíma er litið mun þessi tímamótadómur Hæstaréttar leggja grundvöll að réttlátara þjóðfélagi. Morgunblaðið hefur frá því seint á síðasta áratug haldið uppi baráttu gegn óbreyttu kvótakerfi og gert kröfu til þess að fólkið í landinu fái réttláta hlutdeild í þeim arði, sem við höfum af helztu auðlind þjóðarinnar. Blaðið hefur lagt höfuðáherzlu á sameign, réttlæti og jafnræði. Þess vegna er þessi dómur blaðinu sérstakt fagnaðar- efni. Valdimar Jóhannesson á þakkir skildar fyrir að hafa haldið til streitu málsókn á hendur íslenzka ríkinu, sem fá- ir höfðu trú á, að mundi skila nokkrum árangri. Það hefur farið á annan veg. Dómur Hæstaréttar í máli Valdimars Jóhanne Löggjafanum u] að endurskoðí veiðistj órnunai Dómur Hæstaréttar í máli Valdimars Jóh íslenska ríkinu sem kveðinn var upp í gær sá afdrifaríkasti í sögu Hæstaréttar. Dómsfo máli, fískveiðistjórnunarkerfí sem skerðir atvi ar þegnunum án þess að nauðsyn teljist sti skránni. Páll Þórhallsson fjallar u: AÐ er vart ofmælt að segja að líklega hafi ekki verið kveðinn upp jafn óvæntur og jafn afdrífa- ríkur dómur í 73 ára sögu Hæstaréttar og sá sem gekk í gær í máli Valdimars Jóhannessonar gegn íslenska ríkinu. Þeir lögfræðingar sem Morgunblaðið ræddi við í gær voru á einu máli um að dómurinn þýddi fyrst og fremst einn hlut: Lög- gjafínn verður nú þegar að endur- skoða núverandi fiskveiðistjómunar- kerfi til þess að uppíylla skilyrði stjómarskrárinnar um atvinnufrelsi og jafnræði borgaranna. Núverandi kvótakerfi er ekki dæmt í andstöðu við stjórnarskrána frá upphafi held- ur segir að til frambúðai’ sé ekki heimilt að gera þann greinarmun á mönnum sem leiði af ákvæðum laga um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 um að veiðiheimildir séu bundnar við skip. Mál þetta á sér þau upptök að Valdimar Jóhannesson sótti um það með bréfi til sjávarútvegsráðuneyt- isins 9. desember 1996 að sér yrði við upphaf næsta fiskveiðiárs veitt almennt veiðileyfi til að stunda fisk- veiðar í atvinnuskyni á því ári í fisk- veiðilandhelgi Islands. Þá sótti hann um sérstakt leyfi til veiða á tilteknu magni af kvótabundnum tegundum eins og þorski. Sjávarútvegsráðu- neytið synjaði þeirri málaleitan, enda væm leyfi til veiða í atvinnu- skyni samkvæmt lögum bundin við fiskiskip. Valdimar höfðaði þá mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur og krafðist ógildingar á ákvörðun ráðu- neytisins. Héraðsdómur vísaði mál- inu frá, en Hæstiréttur felldi þann úrskurð úr gildi og lagði fyrir hér- aðsdóm að taka málið til efnislegrar athugunar. Sá dómur markaði þegar tímamót, því þá var opnuð leið til að leggja almennt mat á viðkomandi löggjöf út frá mælikvarða stjómar- ski’árinnar, því Valdimar hefur auð- vitað engra hagsmuna að gæta um- fram aðra landsmenn. Héraðsdómur sýknaði svo íslenska ríkið með dómi kveðnum upp 10. febrúar síðastlið- inn. Þruma úr heiðskíru lofti Það áttu víst fæstir von á öðru en að Hæstiréttur myndi staðfesta hér- aðsdóminn. Dómurinn er kveðinn upp af fimm dómurum en ekki sjö eins og búast hefði mátt við í jafn stefnumarkandi máli. Því kom niður- staðan eins og þrama úr heiðskíru lofti og dómsforsendurnar sýna að dómararnir era síður en svo að skafa utan af því; grandvöllur núverandi fiskveiðistjórnunarkerfis virðist brostinn. Hefði þeim þó verið i lófa lagið að ganga heldur skemmra í rökstuðningi sínum ef ætlunin hefði verið að takmarka fordæmisgildi dómsins. Það eykur enn slagkraft hans að dómararnir fimm, reynd- ustu dómarar réttarins, era á einu máli. I því tiltekna deiluefni sem hér var til úrlausnar, og hafði vissulega íyrst og fremst táknrænt gildi, um var að ræða tilbúinn ágreining til þess gerðan að fá kvótakerfið dregið fyrir dóm, varð niðurstaðan sú að synjun sjávarútvegsráðuneytisins var felld úr gildi. Hins vegar var ekki tekin til þess afstaða hvort ráðuneytinu hafí að svo búnu verið skylt að verða við umsókn Valdi- mars, enda var málið ekki höfðað til viðurkenningar á rétti hans til að fá tilteknar veiðiheimildir í sinn hlut. Forsendur dómsins fyrir því að ákvörðun ráðuneytisins er felld úr gildi era hins vegar þær sem máli skipta og gera það að verk- um að hann hefur almenna þýðingu. Dómurinn er fyrst og fremst reistur á tveimur stjórnarskrárákvæðum, þ.e.a.s. 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár- innar um jafnræði borgaranna, sem tekin var upp í stjómarskrána árið 1995 en gilti áður sem ólögfest grandvallarregla í íslenskri stjórn- skipun og 1. mgr. 75. gr. um atvinnu- frelsi sem einungis megi setja skorð- ur með lögum, enda krefjist al- mannahagsmunir þess. I dómnum segir að löggjafinn megi takmarka fiskveiðar í landhelgi Islands í fisk- verndaraugnamiði þrátt fyrir fyrr- greind stjórnarskrárákvæði. Þær takmarkanir verði hins vegar að samrýmast grundvallarreglum stjómarski’árinnar. Svig- rúm löggjafans verði að meta í ljósi almennrar stefnumörkunar 1. gr. laga nr. 38/1990 um að nytjastofnar á Islands- miðum séu sameign íslensku þjóðar- innar. Þá segir að löggjafinn hafi árið 1983 talið brýnt að grípa til sér- stakra úrræða vegna þverrandi fiski- stofna við Islands. Var skipting há- marksafla þá felld í þann farveg, sem hún hafí síðan verið í, að úthlut- un veiðiheimilda er bundin við skip. Þar hafi verið gert upp á milli þeirra sem áttu skip á tilteknum tíma og hinna sem áttu ekki og eiga ekki þess kost að komast í slíka aðstöðu. Tekið er fram að tímabundnar að- gerðir af þessu tagi til varnar hruni fiskistofna kunni að hafa verið rétt- lætanlegar. Þær geti hins vegar ekki varað um aldur og ævi. Það hvíli á ríkinu, sem varnaraðila I málinu, að sýna fram á nauðsyn þessara tak- markana á stjórnskipulega vemduð- um rétti manna. Með lagaákvæðinu sé lögð fyrirfarandi tálmun við því, að drjúgur hluti landsmanna geti, að öðram skilyrðum uppfylltum, notið sama atvinnuréttar í sjávarútvegi eða sambærilegrar hlutdeildar í þeirri sameign, sem nytjastofnar á Islandsmiðum séu, og þeir tiltölu- lega fáu einstaklingar eða lögaðilar, Grundvöllur kerfisins virð- ist brostinn

x

Morgunblaðið

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.