Morgunblaðið - 23.05.1999, Blaðsíða 26

26 SUNNUDAGUR 23. MAÍ 1999
MORGUNBLAÐIÐ
Ekki hvarflaöi aö Hildi Friðriksdóttur aö Wat-
ergate-hneyksliö yröi til þess aö aðbúnaður
fanga víöa um heim batnaöi eins og raun ber
vitni. Skýringin felst í því aö Colson, einn af
aöalmönnunum á bak viö innbrotið í Water-
gatebygginguna, lenti í fangelsi. Aó aflokinni
afplánun ákvaö hann aö helga málefnum
fanga krafta sína og stofnaði í því skyni sér-
stök samtök. Ronald Nikkel núverandi formað-
ur samtakanna segir aö hvergi hafi stjórnvöld
sett þeim stólinn fyrir dyrnar og oft hafi breyt-
ingar til hins betra verið ótrúlega miklar.
VINTÝRIÐ um prinsinn
og betlarann, sem skiptu
um hlutverk og lifðu um
skeið í algjörlega
öndverðu umhveríi við það sem þeir
voru vanir, gæti sem best átt við um
Charles „Chuck“ Colson. Hann var
einn af aðalmönnunum í hinu víðfræga
Watergate-máli og var í kjölfarið
hnepptur í fangelsi. Eins og í ævintýr-
inu leiddu þessi umskipti til góðs, en í
tilfelli Colsons varð það til að bæta að-
búnað fanga víða um heim.
Colson var einn aðstoðarmanna Ric-
hards Nixons Bandaríkjaforseta og
kom sérstaklega að þeim leynilegu
áætlunum, sem í gangi voru til að
tryggja endurkjör forsetans 1972. Þær
áætlanir voru allar af hinu grófasta
tagi, símar voru hleraðir, innbrot voru
stunduð og fylgst var með fólki. Kosn-
ingasjóður sem Colson hafði umsjón
með var notaður til að fjármagna að-
gerðimar.
Frá toppi á botninn
Hlutur Colsons í málinu kom strax
upp þegar Bob Woodward og Carl
Bemstein, blaðamenn Washington
Post, hófu að rannsaka Watergate-
innbrotið. I kjölfar uppljóstrananna
var hann fangelsaður og andstæðum-
ar gátu vart orðið meiri; maður sem
fram til þessa hafði umgengist „elítu“
þjóðfélagsins með öllu sem því til-
heyrir, var allt í einu lokaður inni
nánast upp á „vatn og brauð“ meðal
óprúttinna glæpamanna í bandarísku
m fangelsi.
„Þetta var honum mikið áfall og
það var ekki fyrr en hann lenti á botni
samfélagsins, að hann sá að líflð fólst í
mikilvægari hlutum en eigin völdum
og velgengni. Hann var sannfærður
um að trúin væri áhrifaríkasta leiðin
til að bæta lífemi misyndismanna,"
segir Ronald W. Nikkel, núverandi
forseti samtakanna Prison Fellowship
Intemational (PFI), sem Colson
stofnaði árið 1976. Um svipað leyti
gaf hann út tvær bækur, Bom Again
og Life Sentence, þar sem hann segir
frá reynslu sinni af Watergate-
hneykslinu og trúmálum.
Nú starfa rúmlega 100.000 manns í
83 löndum sem sjálfboðaliðar fyrir
samtökin. Islendingar eru ekki aðilar,
en aftur á móti hafa hjónin Lára Vig-
fúsdóttir og Jóhann Guðmundsson
undanfarin 17 ár heimsótt fanga
reglulega. Á síðustu ámm hafa þau
verið í sambandi við PFI.
Nikkel, sem var staddur hér á landi
í vikunni, kveðst vona að fleiri íslend-
ingar feti í fótspor þeirra, því fóngum
sé mjög mikilvægt að umgangast fólk
utan fangelsismúranna. „Flest fang-
elsisyfirvöld, einkum í Evrópu, em
með einhvers konar aðgerðir til að
hvetja sjálfboðaliða til að heimsækja
fanga en ekkert slíkt er um að ræða
hér á landi ennþá. Vonandi mun það
breytast,“ segir Nikkel.
Heimsókn tii fanganna
PFI em samtök kristinna manna,
sem bera velferð fanga, fyrrverandi
fanga og fjölskyldna þeirra fyrir
brjósti. Starfsemin er svolítið mis-
munandi eftir löndum sem helgast af
mismunandi þörfum hverrar þjóðar,
en alls staðar er heimsókn sjálfboða-
liða til fanga kjami málsins.
Að sögn Nikkels er hlutverk sjálf-
boðaliðanna að stofna til eðlilegs fé-
lagsleg sambands við fangana, en
margir þeirra hafa engin samskipti
við fólk utan fangelsisins. Þegar fé-
lagsskap hefur verið komið á verða al-
mennar samræður eðlilegur hluti af
heimsókninni og stundum helst kunn-
ingsskapurinn eftir að viðkomandi
losnar úr fangelsi. „Þessi félagsskap-
ur hjálpar fóngunum til að líða betur
og þeir verða fyrir öðm vísi áhrifum
en að umgangast bara fanga. Það að
eiga félaga utan múranna, sem sýnir
væntumþykju, gefur þeim sjálfsvirð-
ingu og þeir fínna að þrátt fyrir allt
em þeir einhverjum einhvers virði.
Þetta síðastnefnda er mjög mikil-
vægt.“
Nikkel bætir við, að flestum föng-
um finnist þeir vera „teknir af sakra-
mentinu“ með því að fara í fangelsi og
það hafi í flestum tilvikum áhrif á
aukna andfélagslega hegðun þeirra.
„Eitt af meginmarkmiðum heimsókn-
anna er einnig að bera trú okkar vitni.
Þá er ég ekki að tala um túlkun hinna
mismunandi kirkjudeilda heldur hina
persónulega trú á Drottin. Það er
mikilvægt að sjálfboðaliðamir búi yfir
kærleika og séu í nánu sambandi við
guð, þannig að þeir skilji mikilvægi
fyrirgefningar, geti vakið vonameista
og gefið óskilyrtan kærleika. Þetta er
fólkið sem fangamir vilja hlusta á og
geta náð sambandi við. Þeir vilja vera í
návist fólks sem er lífsglatt og frið-
sælt. Ef þeir sem brotið hafa af sér
gagnvart þjóðfélaginu finna að mögu-
leiki er á fyrirgefningu, jafnvel að
hitta fómarlambið og þurfa ekki að
búa áfram við sektarkennd sína hafa
menn möguleika á að snúa við blaðinu
og breyta líferni sínu.“
Eins og gengur og gerist em ekki
allir tilbúnir að hitta sjálfboðaliðana,
en Nikkel bendir á að hver sá sem hef-
ur sektarkennd vilji gera eitthvað í
sínum málum. Sumir reyna að gleyma
henni, hjá öðrum brýst hún út í reiði
og svo framvegis. Hann segir að innan
fangelsanna sé þessi tilfinning mun
djúpstæðari en úti í samfélaginu. Það
er þvi hlutverk sjálfboðaliðanna að
hjálpa föngunum að kljást við þetta.
„Það er ekki gert með því að þrýsta
einhverjum sérstökum trúarlegum
skoðunum upp á fólk heldur með trú
hvers einstaklings á mátt kærleikans
og trú hans á Jesúm Krist,“ segir
Nikkel.
Vantar mat og lyf
Aðbúnaður fanga er mjög mismun-
andi eftir fangelsum og löndum. Til
dæmis er skortur á lyfjum og matvæl-
um mikið vandamál í Afríku og því
reyna samtökin að eiga samvinnu við
önnur hjálparsamtök og trúarsamfé-
lög á staðnum um að útvega mat og
lyf. í síðustu viku voru til dæmis 15-20
heilbrigðisstarfsmenn við störf í fang-
elsum í Benin í Afríku, þar sem veik-
um föngum hafði ekki verið sinnt. Að
sögn Nikkels var búist við að í lok vik-
unnar hefðu þeir lokið við að sinna
flestum föngunum.
Spurður að því hvort samtökin hafi
lent í erfiðleikum með stjómvöld ein-
hvers lands, segir Nikkel að hvergi
nokkurs staðar hafi komið til andstöðu
stjómvalda. „Það er sama hvort drepið
er niður í A-Evrópu, Afiíku, S-Amer-
íku, Asíu og jafnvel í löndum mú-
hameðstrúarmanna eins og Pakistan,
alls staðar höfum við mætt velvilja.
Ég tel að ástæðan sé sú, að alls
staðar reynum við að koma á jákvæðu
sambandi við stjómvöld. Þannig
myndast traust og þeir vita að mark-
mið okkar er ekki að koma þeim í
klandur, jafnvel í löndum eins og í Af-
ríku, þar sem stjórnvöld og almenn-
ingur mættu hafa meiri áhuga á
mannréttindum. Sé pottur brotinn
ræðum við það við viðkomandi stjórn-
völd og spyrjum hvemig við getum
liðsinnt þeim en úthrópum þau ekki
fyrir það sem miður fer.“
íslensk fangelsi
Ronald Nikkel kveðst ekki vera
fyllilega dómbær á ástandið í íslensk-
um fangelsum né á aðstæður fanga
vegna lítilla kynna sinna af þeim.
Hann telur þó að fangelsin hafi batn-
að frá því hann var hér síðast á ferð
fyrir átta ámm. „Mér sýnist
stjómarfyrirkomulagið ekki eins hart
nú, þannig að andrúmsloftið er orðið
manneskjulegra. Það er ekki
fullkomið frekar en í öðram
fangelsum og augljóslega þarf að gera
eldri fangelsin upp.
Að sumu leyti finnst mér íslenskum
fangelsum svipa til annarra vestur-
evrópskra fangelsa. Mér finnst
jákvætt hversu lítil þau era, en hef
svolítið fengið á tilfinninguna að
samskipti fanga og fólks utan
múranna séu af skomum skammti,
sem mér finnst miður. Ég hefði viljað
sjá fleiri sjálfboðaliða og
sjálfboðaliðasamtök, mun víðtækari
fjölskylduheimsóknir vegna þess að
aðskilnaður eyðileggur einstaklinga.
Sé markmið fangelsisyfirvalda að
endurhæfa fanga þá ætti ekki að
einangra þá of mikið. Það er ekki hægt
að búa manneskju undir frelsi og að
taka ábyrgð á sjálfri sér ef hún hefur
ekki félagsleg tengsl út á við.“
Vinna í stað fangelsunar
Nikkel segir að flestum sé illa við
fanga og líti niður á þá og telji að
fangelsisvist sé það sem þeir eigi
skilið. Hann bendir ennfremur á, að
mikilvægt sé að menn átti sig á því, að
réttvísin felist í öðra og meira en
refsingu. Hún snúist ekki síður um að
reyna að bæta það sem miður hafi
farið þegar glæpurinn var framinn.
„Þetta má til dæmis gera með því að
láta menn greiða fyrir eignaspjöll.
Einnig erum við með táknræna leið til
að endurgreiða samfélaginu, sem er
samfélagsþjónusta, þar sem fólk
vinnur einhver störf í þágu
samfélagsins. Fólki finnst ákveðin
niðurlæging felast í því og að því leyti
er þetta refsing."
Hann nefnir Zimbabwe sem dæmi
um samvinnu samtakanna við
stjómvöld. Þar hafi samfélagsþjónustu
verið komið á laggirnar sem refsingu
vegna þess að fangelsin vora orðin
yfirfull. „Rannsóknir sýna, að milli 60
og 70% þeirra sem fremja afbrot í
fyrsta sinn fremja annað afbrot síðar.
I Zimbabwe var þessi tala 65%, en
eftir að samfélagsþjónustan kom til
lækkaði hún í 40%,“ segir hann og
bætir við að reynslan í þeim 83 löndum
sem samtökin eru starfrækt í sé sú, að
fangelsisvist sé ekki mjög áhrifarík,
þótt hún sé mikilvægur hluti af
refsikerfinu til þess að vernda
borgarana.
Hann nefnir einnig að stundum sé
reynt að koma á sambandi milli
fómarlambs og sakbornings, þannig
að afbrotamaðurinn skiljí hvað hann
hafi gert viðkomandi manneskju.
„Stundum tengja fangamir alls ekki
afbrot sín við persónur og skynja ekki
að þeir hafi gert eitthvað á hlut
ákveðinnar manneskju. Einnig er talið
jákvætt að fórnarlambið geri sér grein
fyrir að afbrotamaðurinn er
manneskja, þrátt fyrir allt. Þetta er
gífurlega tímafrekt, en gefur mjög
góðan árangur og hefur verið stundað
víða um heim.“
Kynntist Colson
Þegar forvitnast er um hvemig
Nikkel komst í kynni við samtökin
segist hann hafa kynnst Colson árið
1977 og tók að sér ráðgjafaverkefni
fyrir hann nokkram áram síðar. Þegar
samtökin urðu alþjóðleg árið 1981
gekk hann til liðs við þau. Spurður
hvað sé mest gefandi við starfið segir
hann, að það sé að sjá breytingar,
hvort sem er hjá föngunum sjálfum,
innan fangelsanna eða að sjá skilning
fangelsisyfirvalda breytast.
„Verst finnst mér aftur á móti að
sjá mannslíf fara forgörðum, þegar
fjölskyldur sundrast og fangar verða
svo niðurbrotnir að þeh- taka eigið líf
vegna þess að þeim finnst þeir hafa
verið yfirgefnir eða afskiptir. Einnig
þegar fólk er tekið af lífi vegna þess
að stjórnvöld hafa engin önnur
úrræði. Ég var að koma frá
Singapúr, þar sem hátækni er
allsráðandi og landið býr við mikla
velgengni og hagvöxt. Miðað við
höfðatölu taka þeir sennUega fleiri
fanga af lífi en í nokkra öðru landi í
heimi. Það er erfitt að kyngja því.
Umbylting í Ekvador
Mesta breytingin sem Nikkel
hefur séð var í fangelsi í Ekvador, en
þangað fór hann fyrst í heimsókn
fyrir 9-10 árum ásamt lögfræðingi,
sem rak mál eins fangans. „Fangelsið
var 100 ára gamalt, skítugt eins og
það hefði aldrei verið þrifið, það var
yfirfullt og mikið óréttlæti og ofbeldi
ríkti innan dyra. Menn létu lífið
umvörpum.
Við voram lamaðir af óhugnaði
þegar við komum þaðan út, en
lögfræðingurinn kvaðst þekkja til á
skrifstofu forsetans og ætlaði að
kanna hvort hægt væri að fá áheyrn
hjá honum. Það tókst og á innan við
klukkustund voram við komnir á
skrifstofuna. Forsetinn hafði sjálfur
setið þama inni sem pólitískur fangi,
svo að hann þekkti til aðstæðna.
Afraksturinn af þessu samtali er
sá, að í dag hafa tveir hlutar
fangelsins verið teknir í gegn,
stjórnarfyrirkomulaginu hefur verið
gjörbylt og þeir hafa opnað fangelsið
fyrir sjálfboðaliðum. Andstæður
gömlu fangelsisálmunnar og hinna er
eins og dagur og nótt. Það
endurspeglast einnig í augum
fanganna og í sambandi þeirra. Þeir
era mun opnari og eygja von.
Einn hluti fangelsisins er kallaður
Hús heilags Páls og er hann ætlaður
þeim mönnum, sem raunverulega
vilja breyta lífi sínu. Þetta er nánast
meðferðarsamfélag, þar sem menn
hughreysta og hvetja hver annan,
læra að bregðast við reiði sinni og
eiga mannleg samskipti. Við höfum
sett upp vinnustofur fyrir þá, þannig
að þeir læra allir að vinna og fá Iaun
fyrir svo að þeir geta framfleytt
fjölskyldum sínum. Það hefur því
orðið stórkostleg breyting á þessu
fangelsi og ég hef einnig séð
einstaklinga innan þess breytast.“
Umkringdur af
þúsund manns
Nikkel segist aldrei hafa beyg af
því að fara inn í fangelsi og kveðst
ekki muna eftir að hafa orðið