Morgunblaðið - 10.06.2001, Blaðsíða 12

12 SUNNUDAGUR 10. JÚNÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
LÍFIÐ í Katmandú er óðumað færast í fyrra horf eftiratburði síðustu helgar,þegar 14 meðlimir kon-
ungsfjölskyldunnar, þar á meðal kon-
ungshjónin, særðust eða létust af
völdum skotsára í kvöldverðarboði í
konungshöllinni í höfuðborginni.
Ekkert útgöngubann var í borginni á
fimmtudag, líkt og verið hafði um
nokkurra daga skeið vegna hættu á
frekari óeirðum, og nefnd sem ný-
krýndur konungur landsins, Gyan-
endra, skipaði til þess að rannsaka
morðið á konungsfjölskyldunni, tók
til starfa síðastliðinn föstudag.
Dinesh Shrestha býr í Katmandú
ásamt fjölskyldu sinni og sagði í sam-
tali við Morgunblaðið á föstudags-
morgun, að ástandið í borginni væri
að verða „eðlilegra“ og að umræddri
nefnd væri ætlað að skila niðurstöðu
um morðin á morgun, 11. júní.
Heimamenn teldu hins vegar næsta
víst að skuldinni yrði skellt á
Dipendra krónprins, sem ríkti um ör-
stutt skeið sem kóngur í öndunarvél,
og „það myndi þjóðin ekki sætta sig
við“.
„Helstu stjórnmálahreyfingar og
stofnanir hafa þegar lagt blessun sína
yfir nýja konunginn og er einungis
beðið eftir því að erlend ríki geri slíkt
hið sama,“ segir hann ennfremur, en
almennir borgarar gruna hinn nýja
konung, sem er bróðir hins látna,
hins vegar um græsku og telja sumir
að hann hafi átt þátt í morðinu á kon-
ungsfjölskyldunni. Ekki bætir úr
skák að sonur Gyanendra, Paras
Shah, er illa þokkaður og af mörgum
talinn „byssuglaður drykkjurútur“,
en hann hefur meðal annars verið
sakaður um manndráp.
Stigvaxandi ólga
Undiralda óánægju hefur farið
vaxandi í nepölsku samfélagi hin síð-
ari ár vegna síversnandi kjara al-
mennra borgara, en Nepal er annað
snauðasta ríki heims á eftir Eþíópíu
og helmingur íbúanna að líkindum
undir fátæktarmörkum,
þótt sumir vilji meina að
hlutfallið sé um 80%. Alls-
herjarverkföll, sem íbúar
nefna bandh, eða algera
stöðvun, lama samfélagið
hvað eftir annað og leiða
jafnan til verðhækkana á
brýnustu nauðsynjum, í
viðleitni kaupmanna til
þess að bæta sér upp endurtekið tap
af reglulegri starfsemi.
Uppreisnarher sem kennir sig við
Maó formann hefur farið með ránum
og hryðjuverkum um ýmis héruð
landsins undanfarin fimm ár og náð
yfirhöndinni sums staðar; forsætis-
ráðherrann, Girija Prasad Koirala,
sem leiðir níundu ríkisstjórn landsins
á tíu árum, sætir rannsókn sakir ým-
issa spillingarmála og raddir sem
krefjast afsagnar hans gerast æ há-
værari, þótt þær hafi reyndar heyrst
talsvert lengi.
Nepalskt samfélag mátti því síst
við dularfullu fráfalli ástsæls kon-
ungs, sameiningartákns þjóðarinnar,
sem margir töldu endurholdgun
hindúaguðsins Vishnu, en yfirgnæf-
andi meirihluti Nepala er hindúatrú-
ar.
Þótt ótímabært dauðsfall valda-
mestu einstaklinga konungsfjöl-
skyldunnar teljist stórviðburður, má
lítið út af bera til þess að upp úr sjóði
á götum úti og almennum borgurum
lendi saman við lögreglu. Að minnsta
kosti tveir létust í átökum við lög-
reglulið í síðustu viku og skemmst
er að minnast tveggja daga óeirða í
höfuðborginni í lok síðasta árs, sem
urðu vegna meintra niðrandi um-
mæla þekkts indversks leikara um
Nepal og íbúa þess í ónefndum sjón-
varpsþætti. Engin staðfesting fékkst
reyndar nokkurn tímann á meintum
ummælum, en það náði ekki eyrum
vinstrisinnaðra stúdenta sem lögðu á
ráðin um allsherjarverkfall, lokuðu
götum, kveiktu í hjólbörðum og öku-
tækjum og unnu skemmdarverk í
verslunum. Sex manns létust.
Ríkisstjórn á brauðfótum
Lýðræðislegar stofnanir Nepals
hafa nánast verið lamaðar undan-
farnar vikur vegna átaka milli ríkis-
stjórnar og stjórnarandstöðu, en
fulltrúar þeirrar síðarnefndu skipu-
lögðu meðal annars enn eitt allsherj-
arverkfallið og kröfðust þess að Koir-
ala forsætisráðherra léti af embætti
vegna víðtækrar spillingar í stjórn-
kerfinu.
Hinn látni konungur, Birendra Bir
Bikram Shah Dev, tók við konungs-
ríkinu af föður sínum árið 1972 og
samþykkti 18 árum síðar að afsala
sér völdum að mestu leyti og leyfa
þingbundna konungsstjórn. Konung-
urinn var ástsæll, sem fyrr segir,
bæði fyrir að láta stjórnartaumana af
hendi þegjandi og hljóðalaust og ekki
síst fyrir að blanda geði við þegnana
með reglulegu millibili. Hafði hann til
siðs að fara á hverju ári og dvelja
mánuð í senn í tilteknum landshlut-
um, tala við íbúana og
hlýða á umkvörtunarefni.
Konungurinn er sagður
hafa verið rólyndur og yf-
irvegaður raunsæismað-
ur, hlutlaus í stjórnmál-
um og yfir spillingu
hafinn, og þótt hann hafi
kannski aldrei beitt sér
fyrir teljandi umbótum
var hann til staðar og hlustaði. Frá-
fall hans er í raun talið jafngilda
heimsendi fyrir marga Nepala af
eldri kynslóð, sem sjá nú á eftir ein-
um guða sinna í hinn himneska íveru-
stað.
Brotthvarf Birendra og arftaki,
sem almenningur telur ekki trausts-
ins verðan, eykur líkurnar á því að æ
fleiri Nepalar finni samhljóm í hug-
myndafræði uppreisnarhersins, enda
telja þeir hagsmunum sínum síst
borgið í höndum embættis- og stjórn-
málamanna, sem sagðir eru leggja
megináherslu á að maka krókinn og
sanka að sér auðæfum. Fleiri áhættu-
þættir eru rótgróin fátækt og félags-
legur ójöfnuður.
Eitt takmarka maóista, sem taldir
eru eiga stuðningsmenn á víð og dreif
í samfélaginu, er að leggja niður kon-
ungdæmið og því telja sumir íbúa
landsins að þeir standi á bak við
morðið á konungsfjölskyldunni. Yfir-
lýsingar leiðtoga uppreisnarhersins,
sem jafnan fara huldu höfði, eru hins
vegar á þá lund að skotárásin sé hluti
af samsæri indversku yfirstéttarinn-
ar gegn nepalskri alþýðu og að morð-
ið á konunginum hafi meðal annars
þjónað þeim tilgangi að greiða fyrir
beitingu stjórnarhersins gegn upp-
reisnarmönnum, sem hann var mót-
fallinn.
Tugir þúsunda í ánauð
Því er haldið fram að flestir kaup-
sýslumenn í Katmandú gjaldi Maó-
istahreyfingunni tíund, sumir reynd-
ar af ótta við hefndaraðgerðir, og
ekki láta allir íbúar sjálfviljugir fé af
hendi í „söfnunarherferðum“.
Önnur markmið uppreisnarmanna
eru umbætur á eignarhaldi á landi,
kerfi sem minnir um margt á léns-
skipulag fyrri tíðar, en að minnsta
kosti 25.000 bændafjölskyldur af til-
tekinni stétt eru í arfgengri ánauð,
svo dæmi sé tekið, vegna skulda sem í
íslenskum krónum talið nema að
meðaltali 4-5.000 á fjölskyldu.
Hermt er að um 1.600 manns hafi
látist vegna átaka við uppreisnarher-
inn síðastliðinn fimm ár, en hann hef-
ur farið ránshendi um banka, stjórn-
sýslubyggingar og heimili í dreifbýli
undanfarin misseri og sprengt lög-
reglustöðvar. Ekki er langt síðan 100
lögreglumenn féllu fyrir þeirra hendi.
Uppreisnarher maóista hefur náð
fótfestu og áhrifum á svæði sem sam-
svarar rúmlega helmingi lands-
byggðarinnar, og hefur fjölda ríkis-
stjórna mistekist að brjóta uppreisn
þeirra á bak aftur, hvort heldur sem
er með lögregluvaldi eða fé til upp-
byggingar í dreifbýlinu til þess að
kveða niður óánægjuraddir. Upp-
reisnarherinn hefur yfir að ráða þús-
undum vel þjálfaðra liðsmanna, vopn-
in eru keypt á ólöglegum markaði, og
sums staðar í vesturhluta Nepal situr
kjarni maóista við völd, samhliða
fulltrúum ríkjandi stjórnvalda. Vopn
þeirra eru reyndar ekki háþróuð, en
engu verri en vígbúnaður nepölsku
lögreglunnar.
Friðarviðræður uppreisnarhers og
ríkisstjórnar voru reyndar seint á
liðnu ári, án árangurs, en stjórnvöld
hallast nú helst að því að
brjóta lið uppreisnar-
manna á bak aftur með
hervaldi. Sagt er að
reyndari hershöfðingjar
landsins hafi verið því
mótfallnir, sem og Bi-
rendra konungur, og ekki
talið við hæfi að stjórnar-
herinn berðist við landa
sína á nepalskri grundu. Auknar lík-
ur eru hins vegar taldar á því að nýi
konungurinn, Gyanendra, verði ekki
jafn tregur til þess að beita hernum
gegn uppreisnarmönnum.
Höfuðvígi þeirra er við bæinn
Gorkha, sem eitt sinn var kóngsríki,
og þaðan sem núverandi konung-
dæmi er upprunnið, vel að merkja.
Blaðamaður Morgunblaðsins gisti
nokkrar nætur í tjaldi á túni fyrir
neðan fangelsi bæjarins ásamt hópi
Íslendinga, einu ári eftir stofnun upp-
reisnarhersins, áramótin 1997-1998,
og varð ekki var við neitt óvenjulegt.
Nokkrum mánuðum síðar, í ann-
arri heimsókn sem varði veturlangt,
var útlendingum hins vegar ráðið ein-
dregið frá ferðalögum um umræddar
slóðir og fleiri í vesturhluta Nepals.
Aftökulisti fyrir embættismenn
Þess má einnig geta að fyrrverandi
íbúar í húsi í höfuðborginni, þar sem
blaðamaður bjó í nokkra mánuði í síð-
ustu heimsókn sinni, höfðu um tíma
neyðst til þess að leita á hótel í borg-
inni, því frést hafði að leigusalinn,
efnum búinn embættismaður á eft-
irlaunum, væri á „aftökulista“ upp-
reisnarhersins og hluti hans á leið í
bæinn til þess að framfylgja „dómi“
yfir honum og fleiri mönnum í sams
konar stöðu.
Rósturnar í Nepal eru í talsverðri
andstöðu við lífseigar, vestrænar
hugmyndir um friðsælt háfjallalíf í
landinu gróðursæla á þaki heimsins,
sem eitt sinn var líkt við jarðnesku
paradísina Shangri-la. Sívaxandi
íbúafjöldi og landsbyggðarflótti
vegna fátæktar hefur gert að verkum
að skóglendi, sem áður þakti 2/3
lands nær nú einungis yfir þriðjung.
Afleiðingin er umfangsmikil jarð-
vegseyðing, flóð og mengun. Helstu
flóðin verða á regntímanum og valda
miklum spjöllum á uppskeru, auk
þess að verða mönnum og skepnum
að bana, en meðalúrkoma í Kat-
mandú-dal í júní, júlí og ágúst er um
1.400 millimetrar.
Þjóðartekjur á mann í Nepal eru
100-245 bandaríkjadalir, eftir því
hvar borið er niður í landinu. Meg-
inþorri íbúa hefur viðurværi sitt af
landbúnaði. Samgöngu- og fjar-
skiptatækni hefur ekki náð mikilli
fótfestu í þorpum á landsbyggðinni
og menntun og heilsugæsla standa
ekki auðveldlega til boða.
Nepalir eru taldir 23-24 milljónir,
og fjölgar um 2,37% á ári. Mun íbúa-
fjöldinn tvöfaldast á 30 árum með
sama hraða.
Helstir mengunarvaldar í landinu
eru verksmiðjustarfsemi og óvönduð
ökutæki, sem brenna bensín drýgt af
seljendum með alls kyns aukaefnum,
og fylla andrúmsloftið af kolmónox-
íði. Blýmengun er líka til staðar og
talsverð í ám, að ekki sé minnst á
óteljandi bakteríu- og ormafjöld þar
sem skolpi og úrgangi er hvarvetna
leitt út í hin beljandi fljót.
Vatnsskortur og rotnandi rusl
Fleiri vandamál eru tilfinnanlegur
vatnsskortur í höfuðborginni yfir
sumartímann, rotnandi ruslahaugar
undir berum himni í húsasundum og
görðum, mengun í matjurtum af þrá-
virkum lífrænum eiturefnum og sýkt
kjöt. Við þetta má bæta barnaþrælk-
un, en 2,6 milljónir barna í Nepal falla
undir þá skilgreiningu, síauknum
fjölda eyðnismitaðra, vændi, sem oft-
ar en ekki er eini atvinnumöguleiki
nepalskra kvenna og götubörnum
sem fjölgar um 500 á ári í Katmandú.
Hin óleystu vandamál eru nánast
hvert sem litið er og hér er ekki allt
upp talið.
Nepal er landlukt, milli risanna
Indlands og Kína, í hlutverki sem
einn fyrri konunga líkti við kartöflu
milli tveggja hnullunga. Fullyrt er að
uppreisnarmenn muni nýta sér tóma-
rúmið, sem fráfall hins ástsæla kon-
ungs hefur skapað í hugum margra,
og vaxandi átök í landinu yrðu Ind-
verjum og jafnvel Kín-
verjum nokkurt áhyggju-
efni. Búist er við
einhverjum mótmælum
þegar rannsókn á skot-
hríðinni í konungshöllinni
lýkur á morgun. Líklegt
má jafnframt telja að
ástandið í landinu verði
eldfimt, í það minnsta
þann tíma sem eftir lifir af hefð-
bundnu 45 daga sorgarferli.
Framtíð hins nýja og ófullburða
borgarlega samfélags er talin ráðast
að verulegu leyti af því hvort, eða
hversu fljótt, nýjum konungi tekst að
ávinna sér traust þegnanna.
Morðið á Birendra konungi sagt jafngilda heimsendi fyrir eldri kynslóðina í Nepal
Tómarúmið
vatn á myllu
uppreisnar-
manna
Reuters
Hundruð íbúa fylgdust með líkfylgd konungsfjölskyldunnar í Nepal, 2.
júní síðastliðinn. Dæmigert hálfkarað fjölbýlishús í Katmandú.
  
 


    


 


   



  

 
!
!" #

"






  
 $"  %" 
&

"
' #


#  
Búist er við að dragi aftur til tíðinda í Kat-
mandú höfuðborg Nepals á morgun, skrifar
Helga Kristín Einarsdóttir. Þá skilar
nefnd, sem skipuð var til þess að rannsaka
skotárás á fjórtán meðlimi konungsfjöl-
skyldunnar fyrir níu dögum niðurstöðu.
TENGLAR
.....................................................
The Kathmandu Post
The Rising Nepal
www.kantipuronline.com
www.nepalnews.com
www.bbc.co.uk
Nepalir glíma
við pólitíska
spillingu, skóg-
areyðingu,
fátækt og
mengun.
Lítið þarf til að
óeirðir brjótist
út í landinu
sem áður var
kennt við
Shangri-la.