Morgunblaðið - 10.06.2001, Side 33

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 10. JÚNÍ 2001 33
stakra ríkja, öðlast tengsl við áhrifamikla öld-
ungadeildarþingmenn. Slík tengsl geta verið
ákaflega verðmæt, þar sem í bandaríska stjórn-
kerfinu er þingið mun valdameira en tíðkast víð-
ast hvar í Evrópu og hefur meiri áhrif á fjár-
framlög til ýmiss konar starfsemi. Tengsl við
þingmenn geta því verið mikilvæg viðbót við
hefðbundin diplómatísk samskipti við bandarísk
stjórnvöld. Í þessu ljósi gætu hugmyndir um
sérstök tengsl við Alaska – eða önnur ríki
Bandaríkjanna – verið umhugsunarefni fyrir ís-
lenzk stjórnvöld.
Samstarf á lög-
gæzlusviðinu
Fleiri þættir í tvíhliða
samskiptum Íslands
og Bandaríkjanna
tengjast varnarsam-
starfinu og framkvæmd þess. Bandaríkin hafa
t.d. nokkrar áhyggjur af stöðu mála eftir að Ís-
land gerðist þátttakandi í Schengen-samstarf-
inu. Þótt vissulega séu á því jákvæðar hliðar í
formi aukins eftirlits og samstarfs við lögreglu-
yfirvöld í öðrum Evrópuríkjum, telja Banda-
ríkjamenn að með tilkomu Schengen-samstarfs-
ins sé hugsanlegt að t.d. hryðjuverka- eða
glæpamenn, sem á annað borð komast inn á
Schengen-svæðið, eigi greiðari leið inn á Kefla-
víkurflugvöll en áður, og þar með auðveldara
með að ógna jafnt öryggi varnarstöðvarinnar
sem og íslenzkra borgara.
Bandaríkin vilja aðstoða Íslendinga við að
tryggja þennan þátt öryggis landsins og hafa
boðið upp á samstarf alríkislögreglunnar FBI,
bandarísku tollgæzlunnar og útlendingaeftirlits-
ins við yfirvöld löggæzlu hér á landi, meðal ann-
ars um þjálfun íslenzkra löggæzlumanna á
Keflavíkurflugvelli. Sólveig Pétursdóttir dóms-
málaráðherra átti fyrir hálfu öðru ári viðræður
við Janet Reno, þáverandi dómsmálaráðherra
Bandaríkjanna, og í kjölfarið var efnt til funda
um aukið samstarf. Það gefur augaleið að aðstoð
Bandaríkjanna á þessu sviði er Íslendingum af-
ar mikilvæg, jafnframt því sem Bandaríkjamenn
telja það þjóna sínum hagsmunum að íslenzk yf-
irvöld séu sem bezt í stakk búin til að tryggja ör-
yggi landamæra landsins og innra öryggi. Þetta
samstarf er þannig bútur í því flókna púsluspili,
sem trygging öryggishagsmuna Íslands er orð-
ið.
Ísland og eld-
flaugavarnir
Ekki fer á milli mála
að afstaða Íslands til
málefna á vettvangi
Atlantshafsbanda-
lagsins (NATO) getur haft áhrif á gang við-
ræðna við Bandaríkjamenn um fyrirkomulag
varnarsamstarfsins. Ísland hefur sínar ástæður
fyrir því að hafa vissar efasemdir um þróun Evr-
ópustoðar NATO á vettvangi Evrópusambands-
ins, sem eru a.m.k. að hluta til af sömu rót runn-
ar og efasemdir núverandi stjórnvalda í
Washington. Bandaríkjamenn telja mikilvægt
að eiga hauk í horni þar sem Ísland og fleiri efa-
gjörn NATO-ríki eru í þessu máli, vegna þess að
þeir vilja forðast að gefa þá mynd af umræðun-
um um evrópska varnar- og öryggismálastefnu
innan NATO að þar standi Bandaríkin ein gegn
evrópsku aðildarríkjunum.
Þá hafa bandarísk stjórnvöld tekið eftir átaki
Íslands á sviði alþjóðlegrar friðargæzlu og
stuðningsmenn stækkunar NATO í Washington
nefna þessa viðleitni Íslands sem dæmi um að
ríki, sem ekki hafi yfir öflugum herafla að ráða,
geti engu að síður lagt sitthvað af mörkum til
starfsemi bandalagsins og sameiginlegs öryggis.
Gera má ráð fyrir að eitt stærsta málið innan
NATO á næstu misserum verði áform Banda-
ríkjanna um eldflaugavarnir. Bandaríkin virðast
nú hafa tekið þá afstöðu að eldflaugavörnum
verði ekki hrundið í framkvæmd án samráðs og
samstarfs við bandamenn þeirra í NATO og að
slíkar varnir verði annars vegar að verða hluti af
víðtæku alþjóðlegu afvopnunarsamstarfi, m.a.
við Rússa, og hins vegar að þær nái jafnframt til
annarra NATO-ríkja. Á utanríkisráðherrafundi
NATO í Búdapest í síðustu viku kom hins vegar
glögglega í ljós að evrópsku aðildarríkin eru
ekki sammála Bandaríkjunum um þörfina á eld-
flaugavörnum. Í fyrsta lagi eru uppi efasemdir
um að langdrægar flaugar ríkja á borð við Norð-
ur-Kóreu, Írak og Íran séu raunveruleg ógnun
og í öðru lagi efast margir um að hægt sé að
verjast þeim með þeirri tækni, sem nú er tiltæk.
Viðbrögð Halldórs Ásgrímssonar utanríkisráð-
herra við málflutningi Bandaríkjamanna á ráð-
herrafundinum einkenndust af meiri varkárni
en gætti hjá ýmsum starfsbræðrum hans í Evr-
ópu og hann sagði í samtali við Morgunblaðið að
á fundinum hefði komið fram „samstaða um
mjög breyttar aðstæður.“
Ekki er útilokað að eldflaugavarnir beri á
góma í viðræðum Íslands og Bandaríkjanna síð-
sumars eða í haust. Bandaríkin hafa látið í ljós
óskir um aðstöðu fyrir ratsjárstöðvar vegna fyr-
irhugaðs eldflaugavarnakerfis bæði á Græn-
landi og í Bretlandi. Verði dönsk og brezk
stjórnvöld ekki við þeim óskum er Ísland að
mati þeirra, sem til þekkja, einn af þeim stöðum,
sem komið gætu til greina fyrir ratsjárstöðvar
kerfisins, verði á annað borð eitthvað úr áform-
um Bandaríkjamanna. Um slíkt er auðvitað allt-
of snemmt að segja, því að málið er enn sem
komið er á umræðustigi og ekki komið að
ákvörðun um uppbyggingu eldflaugavarnakerf-
is. Íslendingar myndu þó varla samþykkja að
veita Bandaríkjunum afnot af aðstöðu hér fyrir
ratsjár ef þær væru eingöngu ætlaðar til að
verja Bandaríkin sjálf. Öðru máli gegnir ef það
verður niðurstaðan innan NATO að ráðast í
sameiginlegar eldflaugavarnir. Það sama á við
um þennan möguleika og alla þá aðstöðu, sem
Íslendingar hafa látið í té fyrir varnarviðbúnað
hér á landi; við höfum lagt áherzlu á að hún
þjónaði öryggishagsmunum bæði Íslands og
Bandaríkjanna svo og Atlantshafsbandalagsins í
heild, en ekki eingöngu öryggishagsmunum
Bandaríkjanna.
Raunveruleikinn í varnar- og öryggismálum
verður flóknari með hverju árinu sem líður.
Hverjar sem kröfur Bandaríkjanna verða þegar
þau koma að samningaborðinu í haust til að
ræða um framtíð varnarsamstarfsins er ljóst að
þær munu útheimta aukna þátttöku og frum-
kvæði Íslendinga í eigin vörnum. Við eigum ekki
að vera í varnarstöðu í þeim viðræðum og biðja
um óbreytt ástand, heldur eigum við að sýna
frumkvæði að því að finna nýjar leiðir, sem geta
stuðlað að því að efla varnir og öryggi Íslands
enn frekar til framtíðar. Hagsmunir ríkjanna
tveggja hafa farið saman í þessum efnum í meira
en fimmtíu ár og svo er áfram.
Morgunblaðið/Arnaldur
Útivist á Ægisíðu
„Ef niðurstaðan
verður sú að borg-
aralegir starfsmenn
geti sinnt tilteknum
þáttum starfsem-
innar í Keflavík,
hlýtur sú spurning
að koma í eðlilegu
framhaldi hvort þeir
geti þá ekki allt eins
verið íslenzkir og
bandarískir. Þá
hljóta menn jafn-
framt að ræða hvort
eitthvað sé því til
fyrirstöðu að Íslend-
ingar taki þessi
verkefni að sér og
axli þar með aukna
ábyrgð á eigin vörn-
um.“
Laugardagur 9. júní