Morgunblaðið - 31.08.2001, Blaðsíða 30

30 FÖSTUDAGUR 31. ÁGÚST 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
ÍSLENDINGAR hafa tilmargra ára neytt mun meiraaf lambakjöti en aðrar þjóðir,en þetta hefur verið að breyt-
ast því neysla á kjúklingum og
svínakjöti hefur aukist ár frá ári.
Flest bendir til að neysla okkar á
kjöti eigi eftir að verða líkari því
sem gerist meðal nágrannaþjóða
okkar. Allt bendir því til að veruleg-
ir vaxtarmöguleikar séu í kjúk-
linga- og svínarækt á næstu árum.
Þetta virðist a.m.k. vera mat
stærstu framleiðendanna á þessum
markaði sem standa nú í miklum
fjárfestingum.
Þegar fjallað er um framleiðslu
og sölu á kjúklingum og svínum er
nauðsynlegt að hafa í huga að þessi
framleiðsla býr við allt aðrar að-
stæður en hefðbundin búvörufram-
leiðsla.
Fyrir það fyrsta njóta kjúklinga-
og svínakjötsframleiðendur ekki
beinna styrkja úr ríkissjóði eins og
sauðfjárbændur og kúabændur
gera. Ekki er þó hægt að tala um að
framleiðendur njóti engrar verndar
því að stjórnvöld hafa búið svo um
hnútana að nær enginn innflutning-
ur er á kjúklingum og svínakjöti.
Það er einnig nauðsynlegt að hafa í
huga að aðstæður framleiðenda í
kjúklinga- og svínarækt annars
vegar og sauðfjárframleiðenda hins
vegar eru mjög ólíkar. Á síðasta ári
voru framleidd um 9.700 tonn af
kindakjöti og það gerðu um 2.800
bændur. Um 30 svínabændur fram-
leiddu aftur á móti tæplega 5.000
tonn af svínakjöti í fyrra og 10–15
kjúklingabændur framleiddu rúm-
lega 3.200 tonn af kjúklingum.
Raunar eru tveir aðilar, Braut-
arholtsbúið og Vallárbúið, komnir
með fast að 70% af svínakjötsmark-
aðinum og tveir aðilar, Reykjagarð-
ur og Móakjúklingar, eru með um
80% af kjúklingamarkaðinum. Á
síðustu árum hefur orðið veruleg
samþjöppun í framleiðslu á svínum
og kjúklingum. Búum hefur fækk-
að, sérstaklega í svínarækt, og
stærstu búin hafa stækkað mikið.
Neysla á kjúklingum
hefur aukist mikið
Afkoma í kjúklingarækt batnaði
mikið fyrir nokkrum árum þegar
stjórnvöld heimiluðu sölu á ófrosn-
um kjúklingum. Við það jókst salan
mjög mikið. Árið 1996 voru fram-
leidd 1.700 tonn af kjúklingum, en í
fyrra nam framleiðslan 3.200 tonn-
um og flest bendir til að framleiðsl-
an í ár verði ekki undir 3.400 tonn-
um. Neysluaukningin á síðasta ári
var 10%, en aukningin 1997, 1998 og
1999 var enn meiri.
Ástæðan fyrir því að stjórnvöld
leyfðu ekki sölu á ferskum kjúklingi
fyrr en 1997 var ótti við smit af
völdum salmonellu og kamphýló-
bakter. Vel gekk að halda salmon-
ellusmiti niðri en kamphýlóbakter-
sýkingum fjölgaði hins vegar mikið.
Á miðju ári 1999 komu fram í fjöl-
miðlum ásakanir um skort á hrein-
læti hjá Reykjagarði, en þar hafði
greinst kamphýlóbaktersýking í
kjúklingum. Þetta hafði mikil áhrif
á rekstur Reykjagarðs, sem er
stærsti einstaki framleiðandi kjúk-
linga á landinu. Umræða um
kamphýlósýkingar hafði einnig um-
talsverð áhrif á kjúklingaræktina í
heild. Það dró tímabundið úr sölu
og verð lækkaði.
Við bættist að Reykjagarður
varð fyrir talsverðu tjóni í fyrra í
jarðskjálftunum á Suðurlandi. Bæði
varð fyrirtækið fyrir beinu tjóni á
eignum og eins höfðu skjálftarnir
þau áhrif að framleiðslan varð ekki
eins mikil og hún hefði annars orðið.
Þessi tvö áföll, kamphýlósmitið og
jarðskjálftarnir, áttu mikinn þátt í
því að tap varð á rekstri Reykja-
garðs í fyrra.
Samkeppni Móa og Reykja-
garðs um að byggja sláturhús
Reykjagarður hefur í allmörg ár
rekið kjúklingasláturhús á Hellu
þar sem slátrað var kjúklingum frá
fyrirtækinu og fleiri framleiðend-
um. Nauðsynlegt var talið að fara út
í endurbætur á húsinu og höfðu eig-
endur Reykjagarðs áformað að
setja á fót nýtt kjúklingasláturhús í
Borgarnesi í húsi sem áður hýsti
Mjólkursamlag Borgfirðinga.
Raunar gekk Reykjagarður frá
kaupum á húsinu í ársbyrjun 2000
og jafnframt tilkynnti Bjarni Ás-
geir Jónsson, eigandi Reykjagarðs,
að fyrirtækið áformaði að byggja
upp nýja útungunarstöð í Borgar-
firði.
Reykjagarður hafði frá árinu
1988 slátrað kjúklingum fyrir
Móakjúklinga í Mosfellsbæ. Bjarni
Ásgeir segir að þegar hann tók
ákvörðun um að flytja slátrun upp í
Borgarnes hafi ekkert legið fyrir
um hvort þar yrði slátrað kjúkling-
um frá Móum. Óformleg samtöl
fóru á milli hans og Kristins Gylfa
Jónssonar, stjórnarformanns
Móakjúklings, um samstarf um
slátrun. Hugmyndir þeirra um upp-
byggingu á nýju sláturhúsi fóru
hins vegar ekki saman. Móabúið
hafði verið að auka markaðshlut-
deild sína og svo fór að Móakjúk-
lingur réðst í byggingu nýs slátur-
húss í Mosfellsbæ. Framkvæmdir
hófust í ágúst í fyrra og var húsið
tekið formlega í notkun í júlí í sum-
ar. Húsið, sem er 5 þúsund fermetr-
ar að stærð, er búið fullkomnum
tækjum og getur afkastað miklu
meiru en sláturhús Reykjagarðs á
Hellu.
Ljóst má vera að þessi
eigenda Móakjúklings að
nýtt sláturhús, sem kos
milljónir, var djörf. Fyr
Reykjagarður ætlaði sér a
sláturhús í Borgarnesi og
ilar, Íslandsfugl á Dalvík
um svipað leyti að þeir æ
að hefja framleiðslu og by
nýju sláturhúsi.
Þegar fyrir lá að tveir að
að byggja sláturhús og að f
an var aukin samkeppn
Bjarni Ásgeir, eigandi
garðs, sem hefur verið öflu
ilinn í kjúklingarækt í mö
hætta við að byggja slá
Borgarnesi. Í framhaldi a
hann ákvörðun um að se
tækið. Hann valdi þann k
þessum tímapunkti freka
hella sér í miklar fjárfest
harða samkeppni sem e
fyrir hvernig myndi enda.
Sláturhús Móa kost
700 milljónir
Samkeppnisaðilar Móak
segja að sláturhúsið í Mosf
alltof stórt og dýrt og að þ
lokað að rekstur þess ge
upp. Í fréttatilkynningu, s
var út þegar sláturhúsið
formlega í notkun, segir a
húsið afkasti 2.500 kjúkl
klukkustund. Það þýðir að
er hægt að slátra 20.000 kjú
á dag ef það er keyrt í 8
samanburðar má geta þes
urhús Reykjagarðs gat
1.200–1.500 kjúklingum á
stund. Meðan þar var slát
lingum fyrir Reykjagarð
kjúkling var þar að jafnað
um 40.000 kjúklingum á vik
Miðað við markaðs
Móakjúklinga í dag er fy
innan við átta klukkutíma
vikuframleiðslu kjúkling
Kristinn Gylfi sagði í sa
Morgunblaðið að afkastag
stöðvarinnar væri ekki mi
en sláturhúss Ísfugls í M
eða hins nýja sláturhúss
fugls á Dalvík. Þessi slátur
öll með minnstu sláturlí
hægt væri að fá á marka
Móastöð væri hins vega
kjötvinnsla, kælikerfi, dr
starfsmannaaðstaða en í hi
irtækjunum enda væri
stærra fyrirtæki að ræð
sagði að þegar ákvörðun v
um að reisa Móastöðina he
lagðar fram ítarlegar reks
anir sem sýndu jákvæð
stöðu. Menn yrðu í þessu s
að hafa í huga að Móakj
hefði verið í mikill sókn á m
um. Framleiðslan hefði ve
lega 1.000 tonn í fyrra o
væri að því að framleiða 1.6
ár.
Aðspurður neitaði Krist
því alfarið að í forsend
rekstri Móastöðvarinnar h
reiknað með því að kjú
Reykjagarðs yrði slátrað
tækinu. „Móastöðin var
fremst byggð með tilliti
Móabúsins og með tilliti
framtíðarplana sem við vor
Hún skilar ágætu á þeim
sem við lögðum upp með
yrði að sjálfsögðu enn hag
ef við tækjum einnig að okk
un fyrir Reykjagarð,“ sag
inn Gylfi.
Sláturhúsið er í eigu La
Það er ekki á allra v
eigandi nýja kjúklingaslátu
er ekki Móakjúklingar
Landsafl, sem er fjárfest
fasteignafélag í eigu Í
aðalverktaka, Landsbank
Samþjöppun og
festingar eink
kjúklingamark
Stærstu framleiðendur kjúklinga og svína-
kjöts hafa á síðustu árum staðið í miklum
fjárfestingum. Samþjöppun hefur átt sér
stað á markaðinum og ekki er útilokað að
tvö fyrirtæki, sem eru með 80% af kjúk-
lingamarkaðinum, sameinist. Egill Ólafs-
son kannaði það sem hefur verið að gerast
á þessum markaði, en á aðeins einu ári
hafa verið byggð tvö kjúklingasláturhús
fyrir tæpar 900 milljónir og endurbætur
standa yfir á því þriðja.
VANDI HEIMILISLAUSRA
MENNINGARSÖGULEGT SLYS
Íþróttahús og sundlaug við Hér-aðsskólann á Laugarvatni vorurifin fyrir skemmstu án þess að
leitað væri álits húsafriðunarnefnd-
ar, þótt þau hafi verið höfundarverk
eins merkasta arkitekts Íslendinga,
Guðjóns Samúelssonar, húsameist-
ara ríkisins frá 1919–1950. Niðurrif
þessara bygginga hefur vakið
nokkra athygli enda höfðu þær ekki
einungis byggingarsögulega þýð-
ingu heldur voru þær einnig mikil-
vægur þáttur í íþrótta- og mennta-
sögu þjóðarinnar.
Starfshópi á vegum menntamála-
ráðuneytisins var falið að fjalla um
framtíð þessara húsa og vekur
nokkra eftirtekt að enginn arkitekt
skuli hafa átt sæti í nefndinni. Það
vekur einnig alvarlegar efasemdir
um réttmæti þessara aðgerða að
húsafriðunarnefnd skuli ekki hafa
verið gert kunnugt um að rífa ætti
húsin áður en hafist var handa við
verkið. Lögformlega er ekki skylt að
bera niðurrif á húsum sem byggð
eru eftir 1918 undir húsafriðunar-
nefnd, nema þau hafi verið friðuð af
öðrum orsökum. Samt sem áður hef-
ur tíðkast að leita álits nefndarinnar
varðandi hús Guðjóns, sem og önnur
hús með menningarsögulegt gildi.
Haft er eftir Magnúsi Skúlasyni,
framkvæmdastjóra húsafriðunar-
nefndar ríkisins, í Morgunblaðinu í
gær að „þótt menn hafi farið að lög-
um þarna [beri] þeim einnig að gæta
sín og fara varlega eins og í þessu
tilfelli þegar menningarverðmæti
eiga í hlut“. Hann bendir á að önnur
hús eftir Guðjón Samúelsson, svo
sem Sundhöllin í Reykjavík, Þjóð-
leikhúsið og fleiri, séu ekki friðuð og
um þau gildi sömu reglur og húsin á
Laugarvatni þar sem þau séu byggð
eftir 1918. Því er full ástæða til að
taka undir þau orð Magnúsar að „sá
möguleiki [sé] þó fyrir hendi að friða
öll hús Guðjóns, sérstaklega ef
hætta [sé] á að þau verði rifin, án
þess að húsafriðunarnefnd sé kölluð
til álits“.
Erlingur Jóhannsson, skorar-
stjóri íþróttaskorar Kennarahá-
skóla Íslands, sem sæti átti í fyrr-
nefndum starfshópi mennta-
málaráðuneytisins, segir í frétt
blaðsins í gær að allir þeir sem lögðu
mat á íþróttahúsið hafi verið sam-
mála um að „það væri ónýtt og
myndi ekki borga sig að gera við
það“. Jafnframt segir hann að ósk
menntamálaráðuneytisins hafi verið
að húsin yrðu „annaðhvort endur-
byggð eða rifin, og niðurstaðan varð
að það var hagstæðara að rífa þau
enda fengum við mjög gott tilboð í
niðurrifið …“
Líklega þarf ekki að efast um að
húsin á Laugarvatni hafi verið illa
farin og það er slæmt til þess að vita
að þau skuli hafa fallið í slíka nið-
urníðslu. En burtséð frá slæmu
ástandi bygginganna mætti ætla að
hagkvæmnissjónarmið ein og sér
réðu ekki úrslitum í þessu sambandi
heldur sjónarmið tengd menningar-
og byggingarsögulegum verðmæt-
um. Þegar um slík verðmæti er að
ræða er það tjón sem felst í niðurrifi
að sjálfsögðu fullkomlega óbætan-
legt.
Í bók Harðar Ágústssonar um ís-
lenska byggingararfleifð segist
hann enga þjóð þekkja „sem er eins
rúin byggingarsögulegum minjum
og Íslendinga“, en hann telur síðan
upp fjölmörg dæmi um hús sem rifin
voru vegna skeytingarleysis og
skorts á virðingu fyrir þeirri litlu
byggingararfleifð sem þó er fyrir
hendi. Hörður segir að þær friðun-
aróskir sem þegar hafa verið settar
fram hér á landi séu í raun nauðvörn
og þótt „bent hafi verið á hús sem
þykir nauðsynlegt að friða eða
vernda er ekki þar með sagt að hin-
um megi á glæ kasta. Við sérhvert
gamalt hús þarf að beita nærfærni“,
segir hann. Óskandi hefði verið að
verk Guðjóns Samúelssonar á Laug-
arvatni hefðu notið slíkrar nær-
færni.
Heimilislausir á landinu eru nú226 manns samkvæmt tölum
kristilega líknarfélagsins Byrgisins
og eru rúmlega 200 af þeim á höf-
uðborgarsvæðinu. Steinunn Mar-
inósdóttir, skrifstofustjóri Byrgis-
ins, sagði í samtali við Morgunblaðið
í gær að hún teldi að þessi tala væri
síður en svo of há og sennilega væru
enn fleiri heimilislausir.
Það er þungt til þess að hugsa að á
Íslandi sé fólk, sem þjóðfélagið hef-
ur allt að því snúið baki við, fólk,
sem ekki á í neitt hús að venda, hef-
ur engin úrræði og lendir á götunni.
Örlög þessa fólks eru ekki ofarlega í
umræðunni á Íslandi. Daglega má
lesa fréttir af fólki, sem verður
heimilislaust erlendis, yfirleitt
vegna náttúruhamfara eða styrj-
alda. Hér á landi eru ekki slíkar að-
stæður, hvorki af völdum náttúru né
stríðs. Í fæstum tilfellum er vandinn
því utanaðkomandi. Margar ástæð-
ur geta legið að baki því að einstak-
lingur verður heimilislaus. Steinunn
Marinósdóttir nefnir að oft fari sam-
an eiturlyf og geðsjúkdómar og seg-
ir að ástandið í þjóðfélaginu sé geig-
vænlegt. Íslenskt þjóðfélag er ekki
þannig statt að það sé hægt að af-
saka að einstaklingar, sem þurfa á
læknisþjónustu að halda, fái hana
ekki. Íslenskt þjóðfélag er ekki í
þeim hremmingum að ekki sé hægt
að rétta bágstöddustu íbúum lands-
ins hjálparhönd.
Eftir því sem samfélög verða
stærri og fjölmennari eykst fjar-
lægðin milli manna. Eymd náung-
ans hættir að snerta þann, sem fram
hjá gengur. Heimilisleysi verður
eins og óafmáanlegur blettur á sam-
félaginu – óhjákvæmilegur fylgi-
fiskur. Við erum ekki komin á það
stig í þessu landi smæðar og návígis
að taka slíku sem sjálfsögðum hlut.
Það þarf að grípa til úrræða sem
fyrst og þar duga ekki bráðabirgða-
lausnir.