Morgunblaðið - 09.10.2001, Síða 34

UMRÆÐAN
34 ÞRIÐJUDAGUR 9. OKTÓBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
S
agt er að sannleikurinn
sé ávallt fyrsta „fórn-
arlambið“ í stríði.
Margir telja að það
hafi sannast í Flóa-
stríðinu þar sem vestrænir fjöl-
miðlar gáfu ritskoðaða og að
mörgu leyti ranga mynd af því
sem var að gerast. Allt bendir til
þess að það sama sé að gerast nú,
þó með öðrum og öfgafyllri hætti.
Bush Bandaríkjaforseti varaði
raunar fjölmiðla við og bað þá um
að undirbúa sig undir allt öðruvísi
stríð en hingað til hefur þekkst,
stríð sem yrði ósýnilegt. Í þessu
stríði yrði aðgangur að upplýs-
ingum mun takmarkaðri en í fyrri
stríðum sem þýðir að fjölmiðlum
verður ekki gefinn kostur á að
fylgjast náið með aðgerðum. Þar
með munu þeir vitanlega ekki
geta sannreynt þær upplýsingar
sem þeir munu þó fá. Aðgerðir
verða ósýni-
legar fjöl-
miðlum og því
getur hvað
sem er gerst
eða ekki
gerst.
„Þetta verður mest ritskoðaða
stríð sögunnar,“ segir John Mac-
Arthur í danska blaðinu Politiken
en hann er ritstjóri bandaríska
mánaðarritsins Harper’s
Magazine og höfundur bókar-
innar Second Front sem fjallar
um ritskoðun í Flóastríðinu.
Bandaríkjastjórn kenndi á sínum
tíma fjölmiðlum um að Víetnam-
stríðið tapaðist. Viðtöl við her-
menn sem lýstu tilgangsleysi
stríðsins og myndir sem sýndu
hræðileg fjöldamorð og árásir á
saklausar bændafjölskyldur
hefðu orðið til þess að Banda-
ríkjamenn þurftu að draga sig í
hlé. MacArthur segir að þessi
áróður Bandaríkjastjórnar gegn
fjölmiðlum eftir Víetnamstríðið
hafi haft þau áhrif að bandarískir
blaðamenn taki síður gagnrýna
afstöðu til ríkisstjórnarinnar á
átakatímum til þess að eiga ekki
á hættu að verða taldir andþjóð-
ernislegir og vinna gegn hags-
munum föðurlandsins. „Þeir
[blaðamennirnir] beita sjálfa sig
hættulegri sjálfsritskoðun. Þetta
mátti sjá í Flóastríðinu á tíunda
áratugnum og aftur nú [eftir at-
burðina 11. september] þegar
blaðamenn og fjölmiðlar styðja
ógagnrýnið aðgerðir Bandaríkja-
forseta. Yfirdrifin þjóðern-
ishyggjan hefur blindað þá og
forheimskað,“ segir MacArthur.
Gagnrýni MacArthurs er hörð
og kannski ekki að öllu leyti sann-
gjörn en hún fjallar eigi að síður
um hugarástand sem ber nokkuð
á í bandarískum fjölmiðlum um
þessar mundir. Það var til dæmis
undarlegt að sjá umsjónarmann
þjóðmálaþáttarins Politically In-
correct á ABC-sjónvarpsstöðinni
mæta í viðtal til Jay Leno um
daginn og biðjast afsökunar á því
að hafa gagnrýnt bandarísk
stjórnvöld eftir atburðina 11.
september. Umsjónarmaðurinn
hafði haldið því fram að Banda-
ríkjamenn gætu að einhverju
leyti sjálfum sér um kennt. Þeir
Jay Leno héldu uppi löngum
samræðum sem voru mettaðar
þjóðernislegri hugtakanotkun og
sérstaka athygli vakti tal þeirra
um að hegðun margra, þar á með-
al umsjónarmannsins og sumra
stjórnmálamanna, væri óamerísk.
Sjálfsritskoðun er merki um að
fjölmiðlar séu hættir að starfa
eins og fjölmiðlar; þeir eru hættir
að reyna að segja frá hlutunum
eins og þeir eru og eru teknir að
fjalla um þá eins og valdamenn
(og stundum almenningur) vildu
að þeir væru. Hún er tilkomin
vegna þrýstings sem fjölmiðlar
verða að þola.
En kannski er erfiðara að
glíma við sjálfsritskoðun fjöl-
miðlamanna en ritskoðun sem
kemur utan frá (þótt þarna á milli
sé alltaf eitthvert samhengi).
Skömmu eftir atburðina reyndi
Bandaríkjastjórn að koma í veg
fyrir útsendingu á viðtali við for-
ystumann talibana, Mohammed
Omar, í útvarpsstöðinni Voice of
America, sem er ríkisstyrkt. Rík-
isstjórnin taldi að viðtalið myndi
rugla bandarískan almenning í
ríminu. Útvarpsstöðin stóð þenn-
an þrýsting af sér og sendi út við-
talið.
Af þessu má þó ljóst vera að
valdamenn í Bandaríkjunum eru
tilbúnir til þess að beita öllum
brögðum til þess að hafa betur í
„stríðinu“ sem nú er skollið á.
Þeir hafa lært það af reynslunni
að ef þeir hafa ekki almennings-
álitið heimafyrir með sér og sam-
þykki alþjóðasamfélagsins munu
aðgerðir þeirra í besta falli ekki
skila tilætluðum árangri. Það
nægir ekki að gera vel heppnaðar
árásir á óvininn; það verður að
vera ljóst að árásirnar voru það
eina rétta í stöðunni, að þær voru
á réttan stað og rétta menn og
auk þess réttlætanlegar.
Eins og bent er á í nýjasta tölu-
blaði breska vikublaðsins The
Economist háði Bandaríkjastjórn
áróðursstríð fyrstu vikurnar eftir
ódæðið í New York og Wash-
ington þar sem jarðvegurinn und-
ir árásirnar á Afganistan var
undirbúinn. The Economist segir
að í áróðursstríði sé markmiðið
yfirleitt að blekkja en Banda-
ríkjamenn hafi nú þurft að reka
áróður fyrir því sem þeir ætla í
raun og veru að gera, fyrir raun-
verulegum ástæðum árásanna,
fyrir því hvað þeir hafa í raun og
veru gert í Ísrael og Írak og fyrir
því hvaða skoðun þeir hafa í raun
og veru á íslam. Þeir hafi með
öðrum orðum viljað koma sann-
leikanum á framfæri.
Hvort sem þetta er rétt metið
hjá The Economist eða ekki þá
leikur enginn vafi á því að hlut-
verk fjölmiðla í þessu áróð-
ursstríði, sem er hvergi nærri
lokið, er mikið. Blaðið bendir á að
fjölmiðlar hafi fyrst og fremst
verið farvegur áróðursins eða
sían sem hann hefur runnið í
gegnum. Ef marka má orð Bush
um að stríðið sem nú er skollið á
verði ósýnilegt munu fréttir af
hernaðaraðgerðum verða ræki-
lega síaðar áður en þær berast
fjölmiðlum. Þetta gerir fjöl-
miðlum erfitt fyrir að sinna hlut-
verki sínu við að fjalla um veru-
leikann eins og hann er. Þótt
flestir kunni að vera sammála
Bandaríkjastjórn um nauðsyn
þess að vinna bug á hryðjuverka-
mönnum er fæstum sama um
hvernig það verður gert. Hlut-
verk fjölmiðla verður að veita
eins nákvæmar upplýsingar um
það og hægt er en ekki að vera
farvegur áróðurs.
Ósýnilega
stríðið
Aðgerðir verða ósýnilegar fjöl-
miðlum og því getur hvað sem er
gerst eða ekki gerst.
VIÐHORF
Eftir Þröst
Helgason
throstur@mbl.is
ÞVAGLEKI hefur verið skil-
greindur sem ástand þar sem ósjálf-
ráður leki á þvagi orsakar bæði fé-
lagsleg og hreinlætisleg vandamál
fyrir viðkomandi einstakling. Þessi
kvilli hefur veruleg áhrif á líf og lífs-
gæði fjölmargra Íslendinga og er auk
þess mörgum mikið feimnismál.
Þvagleki er líklega miklu algeng-
ara sjúkdómseinkenni í okkar þjóð-
félagi en margir halda, er þrisvar
sinnum algengari hjá konum en körl-
um og eykst tíðnin með aldrinum.
Tíðnitölur fara þó mjög eftir því
hvernig vandamálið er skilgreint.
Erlendar kannanir hafa sýnt að allt
að um 30–40% kvenna finna fyrir
þvagleka. Lítið er vitað um tíðni
þvagleka meðal íslenskra kvenna. Í
könnun sem gerð var hjá konum tutt-
ugu ára og eldri í Öxarfjarðarhéraði
fyrir nokkrum árum kom þó í ljós að
um þriðjungur þeirra hafði þvagleka
daglega. Talið er að lítill hluti sjúk-
linga með þvagleka leiti til læknis
þrátt fyrir að í flestum tilfellum sé
hægt að veita einhverja hjálp.
Afleiðingar þvagleka eru margs
konar, bæði fyrir viðkomandi ein-
stakling og samfélagið. Einstakling-
ar geta misst sjálfstraustið, orðið fé-
lagslega einangraðir og þunglyndir.
Meðal aldraðra með dvínandi heilsu
verður þvagleki oft til þess að þeir
hætta að geta dvalist heima hjá sér
og þarfnast vistunar á öldrunarstofn-
un. Þvagleki getur haft í för með sér
útbrot, legusár, þvagfærasýkingar,
dettni og beinbrot. Kostnaður vegna
þvagleka er mjög hár. Í könnun sem
gerð var í Svíþjóð árið 1990 var
kostnaður talinn vera um um 2% út-
gjalda til heilbrigðismála það árið.
Þetta mundi samsvara árlegum
kostnaði hér á landi upp á um 1,2
milljarða ísl. króna.
Þvagleka er skipt upp í tvo meg-
inflokka, þ.e. áreynsluleka og bráða-
leka. Áreynsluleki er algengasta teg-
und þvagleka meðal yngri og
miðaldra kvenna en er sjaldgæfur
meðal karla. Hjá konum verður
áreynsluleki vegna slappleika í
grindarbotnsvöðvum, oft afleiðing
margra og erfiðra barnsfæðinga. Um
er að ræða veikleika í upphengingu
aftari hluta þvagrásar og blöðruháls.
Þetta leiðir til þess að lokunarkerfið
frá blöðru heldur ekki við áreynslu,
svo sem hósta og hopp, og leki verð-
ur.
Bráðaleki er algengastur meðal
eldra fólks af báðum kynjum, sér-
staklega sjúklinga með ýmsa sjúk-
dóma í taugakerfi eins og MS, Park-
inson-sjúkdóm, blóðtappa eða
blæðingu í heila. Þessir sjúklingar
hafa bráðamigu og tíð þvaglát. Oft fá
þeir ekki þvaglátsþörf fyrr en lekinn
er byrjaður og geta þeir þá ekki ham-
ið blöðruna sjálfrátt (óhamin blaðra).
Hvers konar erting á blöðru eða
þvagrás getur einnig leitt til bráða-
leka án þess að blaðra sé ofvirk t.d.
sýkingar, steinar og æxli. Hjá mið-
aldra og eldri konum verður þynning
á þekju þvagrásar og í leggöngum.
Þetta gerist vegna minnkandi fram-
leiðslu kvenhormóna eftir tíðahvörf.
Einkennin eru óþægindi í leggöngum
og þvagrás með tíðum þvaglátum.
Sumir eru með sambland af
áreynslu- og bráðaleka, t.d. algengt
hjá eldri konum. Þessir sjúklingar
hafa þá áreynslubundinn leka og auk
þess bráðamigu og tíð þvaglát.
Eins og áður sagði er hægt að
hjálpa flestum sjúklingum með þvag-
leka. Ýmsum aðferðum er beitt, svo
sem lyfjameðferð, þjálfun og skurð-
aðgerðum. Einnig eru til hjálpartæki
svo sem bleiur og þvagleggir sem
sjúklingar geta fengið ókeypis hafi
þeir leyfi frá Tryggingastofnun rík-
isins að undangenginni beiðni frá
lækni.
Greinarhöfundar hafa ákveðið í
samvinnu við Gallup að framkvæma
fjölmenna rannsókn á þvagleka með-
al íslenskra kvenna. Spurningalistar
verða sendir út úr úrtaki 10.000 ís-
lenskra kvenna sem tekið er úr þjóð-
skrá. Þær verða beðnar að fylla í
listana og senda til baka í pósti í sér-
stöku svarumslagi. Könnunin er
stutt og tekur aðeins nokkrar mín-
útur að svara henni. Nauðsynlegt er
að allar konur sem fá bréf í pósti taki
þátt í könnuninni. Rannsóknin er
gerð með leyfi persónuverndar og
farið verður með öll svör sem full-
komið trúnaðarmál. Áríðandi er að
sem flestar konur taki þátt í þessari
rannsókn enda brýnt að bæta úr
þeim þekkingarskorti sem ríkir um
þetta ástand meðal íslenskra kvenna.
Guðmundur Vikar
Einarsson
Rannsókn
Áríðandi er að sem
flestar konur taki þátt í
rannsókninni, segja
Guðmundur Geirsson,
Guðmundur Vikar Ein-
arsson og Þorsteinn
Gíslason, því brýnt er að
bæta úr þeim þekking-
arskorti sem ríkir um
þetta ástand.
Höfundar eru sérfræðingar í þvag-
færaskurðlækningum og starfa allir
á þvagfæraskurðdeild Landspítala –
háskólasjúkrahúss.
Þorsteinn
Gíslason
Guðmundur
Geirsson
Konur og þvagleki
ÞAÐ segir mikið um
forgang stjórnvalda
hvernig búið er að fötluð-
um og hvaða möguleika
fátækt fólk hefur til að
koma yfir sig húsaskjóli.
Áður en framsóknar-
menn, með Pál Péturs-
son í broddi fylkingar,
gengu í björg hjá íhald-
inu höfðu þeir sæmilegan
skilning á málefnum fatl-
aðra og að fólk með lág
laun þyrfti að eiga kost á
leiguíbúðum á viðráðan-
legum kjörum. Þá voru
þeir líka í félagsskap með
Alþýðuflokknum sem
stýrði félagsmálaráðu-
neytinu, en þá var það fogangsmál að
hlífa málefnum fatlaðra og leigu-
íbúðakerfinu við niðurskurði, þrátt
fyrir verulegan samdrátt þjóðartekna
á þeim árum.
Blaut tuska framan í fatlaða
Nú lýsa Landssamtökin Þroska-
hjálp því svo að fjárlagafrumvarpið sé
mesta áfall sem dunið hefur á skjól-
stæðingum þeirra í 25 ára sögu sam-
takanna, en niðurskurður á framlög-
um til málefna fatlaðra hefur sett
þjónustu við þá í algjört uppnám.
Nærri þrír milljarðar króna af
framlögum til fatlaðra hafa verið
teknir í ríkissjóð á undanförnum ár-
um. Draga verður í efa að það stand-
ist jafnréttisákvæði stjórnarskrárinn-
ar eða lög um málefni fatlaðra. Lögin
skuldbinda ríkið til að
veita fötluðum
ákveðna þjónstu, sem
ríkið ekki veitir þeim,
vegna þess að fjár-
magn sem lögbundið
hefur verið til þessara
verkefna er tekið í rík-
issjóð. 660 fatlaðir eru
nú á biðlistum eftir bú-
setuúrræðum og í
heild bíða nálægt eitt
þúsund fatlaðir ein-
staklingar eftir hús-
næði og lögbundinni
þjónustu.
Staðan nú er sú að
209 fatlaðir eru á bið-
lista eftir búsetuúr-
ræðum, bæði sambýlum og þjónustu-
íbúðum. Þar fyrir utan eru 450
öryrkjar á biðlistum hjá Öryrkja-
bandalaginu eftir húsnæði, en þar
hafa biðlistar tvöfaldast á sl. 2–3 ár-
um. 10.800 dvalarsólarhringa vantar í
skammtímavistun fyrir fatlaða og 206
fatlaðir voru á biðlista eftir dagþjón-
ustu. Bak við þær tölur sem hér hefur
verið lýst eru erfiðleikar nálægt þús-
und fatlaðra einstaklinga og fjöl-
skyldna þeirra, sem ekki fá tilskilda
þjónustu sem kveðið er á um í lögum
sem Alþingi hefur samþykkt.
Með þeim framlögum sem ríkið
hefur sl. sex ár tekið af lögbundnum
framlögum í Framkvæmdasjóð fatl-
aðra og án þess mikla niðurskurðar
sem orðið hefur á framlögum til hús-
næðismála í tíð þessarar ríkisstjórnar
hefði verið hægt að koma þjónustu við
fatlaða í viðunandi horf og fara langt
með að tæma biðlista.
Leiguíbúðakerfið eyðilagt
Leiguíbúðakerfið var eyðilagt 1997.
Sjálfstæðismönnum tókst án mikillar
fyrirhafnar að fá framsóknarmenn
með sér í þann verknað. Hann hefur
nú leitt til 2000 manna biðlista eftir
leiguíbúðum, verðsprengingar á
leigumarkaði og fimmföldunar á vöxt-
um af lánum til leiguíbúða og þar með
okurleigu fyrir láglaunafólk.
Þannig má nefna að leiguverð á
íbúð með 3,5% vöxtum í stað 1% eins
og áður var hækkar leigu að jafnaði
um 15 þúsund krónur á mánuði og
enn meira með 4,9% vöxtum á leigu-
Félagsleg sýn
framsóknarmanna
Jóhanna
Sigurðardóttir
Fatlaðir
660 fatlaðir eru nú á
biðlistum eftir búsetu-
úrræðum, segir
Jóhanna Sigurðar-
dóttir, og í heild bíða
nálægt þúsund fatlaðir
einstaklingar eftir hús-
næði og lögbundinni
þjónustu.