Morgunblaðið - 27.10.2001, Side 40

MINNINGAR
40 LAUGARDAGUR 27. OKTÓBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
✝ Jón Jónsson íFremstafelli
fæddist 5. apríl 1908
á Mýri í Bárðardal.
Hann lést 17. októ-
ber síðastliðinn á
Sjúkrahúsinu á
Húsavík. Foreldrar
hans voru Aðalbjörg
Jónsdóttir, hús-
freyja á Mýri, f.
1880, d. 1943, og
Jón Karlsson, bóndi
og kirkjuorganisti,
f. 1877, d. 1937. Jón
í Fremstafelli var
fimmti í röð níu
systkina: Karl, f. 1901, d. 1979,
Hulda, f. 1902, d. 1989, Guðrún
Pálína, f. 1904, d. 1985, Þórólf-
ur, f. 1905, d. 1991, Jón, f. 1908,
d. 2001, Páll Helgi, tvíburabróð-
ir Jóns, f. 1908, d. 1990, Áskell,
f. 1911, Baldur, f. 1916, d. 1979,
og Kristjana, f. 1924.
Jón kvæntist 11. júlí 1936 eft-
irlifandi konu sinni, Friðriku
Kristjánsdóttur, f. 18. júlí 1916.
Friðrika er dóttir hjónanna Rósu
Guðlaugsdóttur, húsfreyju í
Fremstafelli, Köldukinn, f. 1885,
d. 1962, og Kristjáns Jónssonar,
bónda þar, f. 1881, d. 1964. Jón
og Friðrika eignuðust fimm
börn. Þau eru: Ásdís, f. 22. októ-
ber 1936, býr í
Reykjavík, á þrjú
börn; Aðalbjörg, f.
3. nóvember 1939,
býr í Ólafsfirði, á
fimm börn; Rósa, f.
12. júlí 1943, býr í
Reykjavík, á þrjú
börn; Rannveig, f.
20. júní 1949, býr á
Akureyri, á tvö
börn; og Þorgeir, f.
26. júlí 1955, býr á
Akureyri, á fimm
börn. Barnabarna-
börn Jóns og Frið-
riku eru tuttugu.
Jón ólst upp á Mýri og vann að
búi foreldra sinna. Hann var síð-
an bóndi á Mýri 1937–1940. Þá
flytur hann með Friðriku, konu
sinni, og tveimur elstu dætrun-
um, Ásdísi og Aðalbjörgu, í
Fremstafell þar sem þau bjuggu
allan sinn búskap. Jón kenndi
sig löngum við Fremstafell. Árið
1994 þau flytja þau hjónin til
Húsavíkur, fyrst í eigin íbúð í
Miðhvammi, en árið 2000 fara
þau í Hvamm, dvalarheimili
aldraðra, þar sem Friðrika býr
nú.
Útför Jóns fer fram frá Þor-
geirskirkju á Ljósavatni í dag og
hefst athöfnin klukkan 14.
Þegar ég sest niður til að minnast
tengdaföður míns finn ég það brátt
að talsverður vandi er að minnast
slíks manns með fáeinum orðum.
Það er sýnu erfiðara að velja úr
safni minninganna en skrifa langt
mál.
Níutíu og þrjú ár eru býsna drjúg
mannsævi og margt getur borið við
á styttri tíma. Þó bjó Jón aðeins á
þremur stöðum um ævina, á æsku-
heimili sínu, Mýri í Bárðardal, þar
sem hann bjó einnig fyrstu búskap-
arárin með eftirlifandi konu sinni,
Friðriku Kristjánsdóttur frá
Fremstafelli. Þangað fluttu þau svo
með tvö elstu börnin og bjuggu þar
allan sinn búskap. Við þessa tvo bæi
kenndi Jón sig gjarna, Jón Jónsson
frá Mýri eða Jón í Fremstafelli. Jón
og Friðrika bjuggu síðustu árin á
heimili aldraðra á Húsavík og þar
býr Friðrika nú.
Æskuárin á Mýri voru Jóni kær,
en þeim fylgdi líka mikill sársauki.
Þegar Jón var innan við fermingu
missti faðir hans annan fótinn og
eins og nærri má geta var það mikið
áfall fyrir stórt sveitaheimili.
Þrátt fyrir bæklunina gekk faðir
Jóns að búverkum en synirnir, ekki
síst Jón, tóku á sínar herðar hluta af
þeirri ábyrgð sem fylgdi búrekstr-
inum. Minningarnar voru Jóni alla
ævi lifandi veruleiki, ekki síst sú
sem hann lýsir í kvæðinu Heim að
Mýri (Hjartsláttur á þorra.)
Mér heyrðist eins og hækjuhljóð úr blæ,
hlökt í lestarferð með klyf á reiðing,
skuggaþrepin fetuð sporum fast
um fenjalönd og hlíðarhallans sneiðing
og jökulelfaraur og iðukast.
Jón í Fremstafelli var einkar
mannblendinn og átti sérlega auð-
velt með að kynnast fólki og ræða
við það, bæði kunnugt og ókunnugt.
Það var honum reyndar lífsnauðsyn
og því mikið frá honum tekið hin síð-
ari árin þegar heyrnin fór að bila.
Það gerði honum mannakynni öll
torveldari og var honum þungbært.
Jón var afburðavel máli farinn og
fágætur ræðumaður. Hann átti auð-
velt með að leggja þannig út af efni
að eftir var tekið og hlustað með eft-
irtekt. Kunningi minn lýsti ræðustíl
Jóns bónda á þann veg að líkast
væri því sem hann klifraði upp trjá-
stofn, færi út á hverja grein allt upp
í topp og renndi sér síðan beint nið-
ur. Sannmæli það.
Samur var ritstíll hans. Þræðin-
um hélt hann alltaf þótt víða kæmu
innskot þar sem nokkuð var vikið af
leið.
Þegar bústang minnkaði og fleiri
tómstundir gáfust skrifaði Jón mik-
ið, bæði minningar frá fyrri tíð og
um dægurmál. Sumt birtist í dag-
blöðum en minningaþættirnir marg-
ir í tímaritinu Heima er best.
Bundið mál var Jóni sérlega hug-
stætt og allt frá barnæsku las hann
mikið af ljóðum. Í amstri daganna
var hann alltaf með blýantsstubb í
vasanum og pappír, gjarna umslög
utan af Tímanum, og skrifaði niður
hugmyndir sem hann síðan vann úr
kvæði þegar tími gafst að loknu
dagsverki, ekki ólíkt skáldbóndan-
um sem hann dáði svo mjög og hafði
hitt ungur drengur heima á Mýri,
Stephani G. Stephanssyni.
Mér eru þær stundir ákaflega
minnisstæðar þegar Jón fór ofan í
tösku sína eða skrifborðsskúffu, lok-
aði dyrunum og las mér nýort kvæði
eða eldra kvæði sem hann hafði ver-
ið að fága og snurfusa. Mér fannst
hann sýna mér sérstakan trúnað, og
fyrir það er ég þakklátur. Síðar
sýndi hann mér þó enn meiri trúnað
með því að fá mig til að hjálpa sér
við að búa til prentunar ljóðabæk-
urnar tvær, Hjartslátt á þorra, 1982,
og Viðkvæm er jörð, 1987. Í mörg-
um kvæðanna sést glöggt hæfileiki
Jóns til að leggja út af atviki, litlu
eða stóru, og tengja það daglegu lífi.
Báðar bækurnar sýna hugmynda-
heim skálds fremur en hagyrðings,
og nafnið skáldbóndi ber Jón með
miklum sóma.
Áberandi tónn í kvæðum Jóns er
tryggð hans við æskustöðvarnar,
Mýri í Bárðardal, og Fremstafell,
þar sem hann skilaði farsælu lífs-
starfi.
Hvort sem hugur hans sem ung-
lings og ungs manns hefur staðið til
sveitabúskapar eða ekki var hann
bóndi af lífi og sál allt til hinstu
stundar.
Jón var hugsjónamaður og hreifst
snemma af samvinnustefnunni og
var tryggur fylgismaður hennar æ
síðan og félagsmaður í þremur
kaupfélögum. Það varð honum
þungbær raun að fylgjast með
rekstrarerfiðleikum þeirra en þó sá
hann alltaf eitthvert ljós í myrkrinu
og trúði því að úr myndi rætast.
Allt fram undir það síðasta fylgd-
ist hann vel með landsmálum, las
blöð og hafði skoðanir á öllum hlut-
um. Hann fylgdist ákaflega vel með
störfum Alþingis og var fastagestur
á þingpöllum þegar hann kom til
Reykjavíkur á þingtíma. Hann var
framsóknarmaður, ekki einungis í
pólitískum skilningi heldur einnig
almennum. Ekki var hann alltaf
sáttur við stefnu flokksins en fann
þó pólitískum skoðunum sínum ekki
stað utan hans. Hins vegar átti hann
ágæt samskipti við stjórnmálamenn
úr öðrum flokkum og virti þá vel.
Jón gegndi ýmsum trúnaðarstörf-
um fyrir sveit sína. Hann var um
tíma í hreppsnefnd og átti þátt í
ýmsum þeim málum sem til fram-
fara horfðu.
Þar held ég honum hafi verið
kærast að hafa lagt sitt af mörkum
til þess að bygging skóla á Stóru-
tjörnum yrði að veruleika. Á það
minntist hann oft þegar við heim-
sóttum þau hjón í Hvamm og talið
barst að liðnum tímum.
Kirkjunni vann Jón um árabil af
áhuga og trúmennsku. Hann var
meðhjálpari í Ljósavatnskirkju í
áratugi og söng í kirkjukórnum, og
þau reyndar bæði hjónin.
Bygging Þorgeirskirkju á Ljósa-
vatni var honum sérstakt hjartans
mál.
Eftir að byrjað var að byggja
kirkjuna og hann var enn í sæmileg-
um færum að bera sig um ókum við
þeim hjónum að byggingunni og
hann gekk um grunninn, fullur
áhuga og glaður í bragði. Það var
honum síðan ómetanlegt að geta
verið við vígslu kirkjunnar í fyrra-
sumar.
Þótt Jón í Fremstafelli væri kirkj-
unnar maður og trúaður var í hon-
um tómasareðli gagnvart kenning-
unni. Hann var ákaflega gagnrýninn
á ræður presta og lét skoðanir sínar
á þeim í ljós, ekki síst á héraðsfund-
um. Þrátt fyrir það hygg ég að
prestar í Ljósavatnssókn hafi allir
metið Jón bónda mikils fyrir hrein-
skiptnina og séð trú hans og virð-
ingu fyrir sköpunarverkinu sem að
baki bjó gagnrýninni.
Jón var að jafnaði ákaflega opinn
fyrir nýjungum. Hann setti í hlöð-
una hjá sér súgþurrkun stuttu eftir
að sú tækni varð tiltæk. Með tilliti til
þess varð ég ofurlítið undrandi á
tortryggni hans þegar bændur fóru
að rúlla megnið af heyfeng sínum
eða jafnvel allan.
Reyndar var það eftir að Jón
hætti búskap. Hefði rúllutæknin
verið tiltæk á síðari hluta 7. áratug-
arins býst ég við að hann hefði tekið
henni fagnandi þau köldu sumur
þegar meira að segja var erfitt að ná
heyi nógu þurru í súgþurrkun.
Á sjöunda áratugnum kom Bjarni
Pétursson frá Ameríku og settist að
búi á Fosshóli. Hann kveikti áhuga
bænda fyrir kornrækt og stofnað
var kornræktarfélag í sveitinni. Jón
í Fremstafelli varð einn af forystu-
mönnum þess. Því miður setti kóln-
andi veðurfar strik í reikninginn svo
að kornræktin varð lítt arðbær og af
hlaust nokkurt fjárhagslegt tjón.
Ekki missti Jón þó áhugann fyrir
kornræktinni og hann varð afar
glaður þegar við komum í heimsókn
nú síðla sumars og gátum sagt hon-
um frá bylgjandi kornökrum í Kinn.
Árið 1978 birtist í Samvinnunni
grein eftir Braga Árnason prófessor
um framleiðslu vetnis til eldsneytis.
Greinin fangaði svo mjög hug Jóns
bónda að hann setti sig í samband
við höfundinn til að fá nánari upp-
lýsingar. Allar götur síðan fylgdist
hann náið með framvindu þeirra
mála og ekki er langt síðan vetn-
isframleiðslu bar á góma þegar við
heimsóttum þau Jón og Friðriku.
Tengslin við moldina voru ríkur
þáttur í skapgerð Jóns í Fremsta-
felli.
Það er því miklu fremur fagnað-
ar- en sorgarefni að hann nú, saddur
lífdaga, sameinast henni. Engu að
síður er aðstandendum sem eftir lifa
sár söknuður í huga.
Minningin um kæran tengdaföður
og vin lifir. Kistulagningin að kvöldi
hins 19. okt. sl., að nokkrum nánustu
aðstandendum viðstöddum, var
einkar hátíðleg. Friður var yfir svip
hins dána, friður þess sem fengið
hefur langþráð svör við hinstu rök-
um tilverunnar og gengur á Guðs
vegum.
Ég gef að lokum Jóni sjálfum orð-
ið með ljóðinu Haust, sem er hið síð-
asta í fyrri ljóðabók hans, Hjart-
sláttur á þorra.
Haustfölva slær á hlíðarvangann rjóða,
hjartsláttur dvín, og liðin sumarganga.
Voðin er unnin, vafin upp í stranga.
Vefarinn hefur lokið sinni skyldu.
Næst mun sér annar nema þarna spildu.
Megi almáttugur Guð blessa
minningu Jóns í Fremstafelli, eft-
irlifandi eiginkonu og aðra aðstand-
endur.
Þórir Jónsson.
Elskulegur afi okkar hefur kvatt
þetta jarðlíf og haldið á vit nýrra
ævintýra. Þar mun hann verða
hrókur alls fagnaðar. Laus við
heyrnartækin sem of lítið gögnuðust
honum hin seinustu ár, af því að
samskipti við annað fólk var afa
mesta skemmtun. Að fá gesti og
fara á bæi – það var gaman. Ræða
um málefni líðandi stundar og
áhugasviðið var fjölbreytt; vetnis-
framleiðsla, búvörusamningar,
byggðamál, borgarmál, stjórnmál,
virkjanaframkvæmdir, samgöngur
og þjóðmálin eins og þau voru á
hverjum tíma. Ræður, yfirleitt blað-
laust, við ólík tækifæri voru eftir-
minnilegar og þar naut kímnigáfa og
frásagnarhæfileikinn sín. Afi sagði
okkur frá lífinu á Mýri þar sem hann
ólst upp í stórum systkinahópi, af
ýmsum svaðilferðum þeirra bræðra
og af kynnum sínum af mönnum og
málleysingjum eins og til dæmis
Stóra-Brún. Lestur og skriftir voru
ein hans uppáhaldsiðja þegar dagur
var að kvöldi kominn og erill dagsins
að baki. Dagbókarskrif, ljóðagerð
og minningar festar á blað. Útvarpið
innan handar. Ekki mátti missa af
fréttum eða veðrinu. Þá var notalegt
í gömludagstofu. Sjónvarpið heillaði
lítið – of mikið ofbeldi sem hann afi
tók alltaf nærri sér, skildi ekki
vonsku heimsins. Fremstafell mun
alltaf eiga sérstakan stað í hjörtum
okkar því þar byggði hann afi upp
sitt myndarbú með henni Friðriku
sinni, elsku ömmu okkar sem nú
hefur misst sinn félaga og förunaut.
Nú hefur haustað að og við þökkum
fyrir alla umhyggjuna og samfylgd-
ina sem var okkur svo kær. Minn-
ingarnar um ljúfan afa og langafa
munu lifa með okkur um ókomin ár.
Haustfölva slær á hlíðarvangann rjóða,
Hjartsláttur dvín, og liðin sumarganga.
Voðin er unnin, vafin upp í stranga.
Vefarinn hefur lokið sinni skyldu.
Næst mun sér annar nema þarna spildu.
(J. J.)
Ásdísarbörn.
Hann er lagður upp í síðasta
ferðalagið sitt, hann Jón gamli. Í
það minnsta það síðasta sem hann
leggur upp í frá Þingeyjarsýslum.
Síðasta ferðalag á undan þessu var
til Kanada, í bændaferð. Þar átti Jón
bókað og fullgreitt pláss. Hann var
reyndar búinn að borga miðan sinn
hann Jón í þetta síðasta ferðalag, en
hann vissi ekki nákvæmlega hvenær
yrði lagt í ’ann. Kallið kom svo fyrir
rúmri viku. Og ef ég þekki hann Jón
rétt var hann alltaf tilbúinn í ferða-
lag. Hann var haldinn óstjórnlegri
ferðlöngun og hafði til að bera ein-
hverja mestu forvitni sem ég hef séð
prýða nokkurn gamlan mann. Í fari
Jóns var forvitni kostur. Hann bók-
staflega ryksugaði hvern einasta
fréttatíma og hann kunni skil á sam-
tíma pólitík, bæði undiröldu og öldu-
földum.
Ég minnist þess þegar leiðir okk-
ar Jóns lágu fyrst saman. Ég ríflega
tvítugur búinn að ná mér í blómarós
að norðan og nú átti að hitta afa.
Leiðin lá í Fremstafell í Kinn og þar
mætti mér góðlegt og glaðlegt and-
lit. Anna – barnabarnið fékk léttan
koss á kinnina og svo var henni ýtt
til hliðar. „Er þetta pilturinn,“ sagði
hann upphátt. Þetta var ekki spurn-
ing. Hann var að tala við sjálfan sig.
Á þessum tíma var ég nýráðinn
fréttastjóri á Tímanum – blaði fram-
sóknarmanna. Og í huga Jóns var ég
eins og jólapakki. Ég var leiddur inn
í litla eldhúsið og svo var farið að
tala um pólitík. Jón var í essinu sínu.
Ég skyldi það ekki fyrr en löngu
seinna hversu mikill framsóknar-
maður Jón var. Og þessa fyrstu
daga mína fyrir norðan var rætt um
pólitík hvenær sem færi gafst. Ég
hafði gaman af þessum umræðum,
en við vorum ekki alltaf sammála.
Jón hafði þó eitt tak á mér sem aldr-
ei brást. Hann hafði undarlega þörf
fyrir að vera mjög nálægt þeim sem
hann talaði við. Það brást ekki að
þegar ég var á annarri skoðun en sá
gamli, þá lagði hann gjarnan hönd á
lær mér skammt ofan við hnéð. Mig
kitlar óskaplega þegar lærið á mér
er kreist. Í mestu makindum færði
hann höndina upp eftir lærinu á mér
og kreisti af og til þéttingsfast.
Innra með mér æmti ég af kitli en á
ytra borði brosti ég vandræðalega
og tapaði fljótlega rökræðunni sök-
um einbeitingarleysis.
Jón kom oft suður og þá til að
hitta vini og vandamenn. En Jón fór
líka alltaf á Alþingi að hitta þá menn
sem stjórnuðu landinu og í bænda-
höllina til að kanna stöðuna þar á
bæ. Oftast keyrði Gulli hennar
Hildu gamla manninn en þó kom
fyrir að ég fór með Jóni. Hann hafði
þann sið á þessum fundum að hann
greip menn þéttu taki með hægri
hendi í öxlina og dró þá að sér. Hann
var handsterkur. Þannig gat hann
ráðið meiru um fundartímann. Þeg-
ar hann hitti Kristin Finnbogason,
heitinn, sem var á þessum árum
framkvæmdastjóri Tímans, fór í
verra. Kristinn var með mikla ístru
og það var erfitt fyrir Jón að ná
„fundartakinu á Kristni. Ístran á
Kidda var stöðugt fyrir, en sá gamli
gafst ekki upp. Þegar ég hallaði
hurðinni inn til þeirra var Jón búinn
að draga sig hálfan upp á ístruna á
Kidda og fór vel á með þeim. Kiddi
var reyndar ofurlítið skrýtinn á
svipinn þegar ég hallaði hurðinni.
Svo að Jón njóti nú sannmælis var
þetta hans leið til að heyra betur til
manna, því hann var orðinn mjög
heyrnardaufur, eftir því sem árin
færðust yfir hann.
Jón var skáld og það náttúru-
skáld. Hann ritaði margar greinar
og orti ljóð. Hann átti það til að fara
út um víðan völl í skrifum sínum og
sérstaklega man ég eftir nokkrum
minningargreinum sem ég sló inn í
tölvu eða á ritvél fyrir Jón gamla. Í
öllum þeim skrifum sem ég kom ná-
lægt hjá þeim gamla kom hann inn á
karakúlveikina. Ef ég man rétt var
það veiki í sauðfé sem þótti mikill
vágestur á síðustu öld og var Jóni
seint úr minni.
Þó svo að Jón hafi verið mikill
framsóknarmaður þá talaði hann vel
um alla sína þingmenn, undir það
síðasta ræddi hann mikið um Stein-
grím J. Sigfússon og þótti hann góð-
ur drengur. Við rifumst nokkuð um
umhverfismál, reyndar síðustu
skiptin aðeins í síma. Jóni var í mun
varðveisla landsins og umgengni um
náttúruauðlindir. Hann var enda
sveitadrengur alla ævi og stoltur
slíkur. Fróðleiksfýsn og ferðahugur
voru hans kyndlar. Ef það eru ferða-
skrifstofur í framhaldinu, veit ég að
Jón er þegar farinn að skoða bækl-
inga. Nú er heyrnin komin í lag og
hann þarf ekki að haltra lengur.
Eftir lifir hún Friðrika eiginkona
Jóns og lífsförunautur. Henni votta
ég samúð mína, sem og öðrum að-
standendum. Jóni þakka ég fyrir að
hafa verið til. Það er bónus í þessu
lífi að þekkja svona menn. Megirðu
ferðast um alla eilífð.
Eggert Skúlason.
Hann var fæddur og upp alinn í
faðmi öræfanna, á Mýri, sem lengi
hefur verið fremsta byggt ból í
Bárðardal vestan Skjálfandafljóts.
Dýrð óbyggðanna, með Aldeyjar-
foss og Kiðagil skammt undan,
glæddi sál hins unga sveins og blés
honum í brjóst skáldlegri andagift
sem entist honum til ellidaga.
Í fyrri daga náði byggðin lengra
suður, og fram undir lok 19. aldar
var búið á þremur bæjum framan
við Mýri: Litlutungu, Íshóli og
Mjóadal. En á æskudögum Jóns
Jónssonar voru þær jarðir komnar í
eyði og orðnar hluti hins mikla af-
réttarlands sveitarinnar sem rennur
saman við heimaland Mýrar.
Þá var ekki enn hafin hin mikla
umferð nútímafólks eftir Sprengi-
sandsleið sem liggur um túnið á
Mýri, og bærinn var því nokkuð af-
skekktur hversdagslega. En tvisvar
á ári var Mýri í þjóðbraut, þegar
Bárðdælingar og jafnvel Kinnungar
ráku fé sitt til afréttar á vori og
smöluðu því af fjalli á hausti. Landið
var kjarnmikið og gott til beitar, en
hin mikla víðátta og fjöldi aðkomu-
fjár heimtaði liðsafla vaskra búenda.
Foreldrar Jóns, Jón Karlsson og
Aðalbjörg Jónsdóttir, settust að á
Mýri árið 1903 þegar faðir Aðal-
bjargar fluttist til Kanada, ekkju-
maður með stóran barnahóp. Aðal-
björg var elst og þegar manni gefin,
það bjargaði henni frá brottflutningi
JÓN
JÓNSSON