Morgunblaðið - 14.02.2003, Síða 32

32 FÖSTUDAGUR 14. FEBRÚAR 2003 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
EFTIR að Daniel Will-ard Fiske hafði litiðGrímsey augum árið1879 var áhugi hans á
eynni vakinn. Við tóku áralangar
bréfaskriftir milli hans og eyjar-
skeggja sem áttu eftir að verða
árangursríkari en nokkurn hefði
dreymt um. Í dag er Fiske ennþá
minnst í Grímsey. Fiske-hátíð,
sem er svokallaður þjóðhátíðar-
dagur Grímseyinga, er haldin ár
hvert og þá fá allir Grímseyingar
frí í vinnu og skóla.
Mörgum þykir undarlegt að
Fiske skuli hafa verið svo umhug-
að um Grímsey því hann komst
aldrei á land. Strandferðaskipið
Díana, sem hann sigldi með,
stoppaði ekki þar og því gat hann
aðeins séð eyjuna úr fjarlægð.
Eyjan hlaut þó stað í hjarta hans
og hann gleymdi henni aldrei.
Eftir dauða hans árið 1904 kom í
ljós að samkvæmt erfðaskrá
Fiske hafði hann eftirlátið Gríms-
ey 12.000 dollara. Ef sú upphæð
er framreiknuð til dagsins í dag
er hún nálægt 25 milljónum.
Áhuginn á Íslandi
hófst í Danmörku
Fiske fæddist í Bandaríkjun-
um hinn 11. nóvember árið 1831.
Rúmlega tvítugur fór hann til
Danmerkur og Svíþjóðar og
lærði bæði dönsku og sænsku.
Þar kynntist hann nokkrum Ís-
lendingum og meðal annars Jóni
Sigurðssyni, forseta Bókmennta-
félagsins og forystumanni sjálf-
stæðisbaráttu Íslendinga. Við
það kviknaði óslökkvandi áhugi
Fiske á Íslandi. Í framhaldinu
lærði hann nokkuð í íslensku. Þar
með vaknaði ástríða hans á land-
inu og tók hann þegar í stað að
safna íslenskum bókmenntum
með ferðalag til Íslands í huga.
Fiske gerðist svo bókavörður
og prófessor við Cornell-háskóla í
Ithaca í New York-ríki í Banda-
ríkjunum árið 1868. Þar tók hann
að kenna íslensku og er sá fyrsti
sem vitað er til að hafi kennt ís-
lensku í bandarískum háskóla.
Ísland var Fiske alltaf ofarlega
í huga og fannst honum að besta
gjöf til þessa einangraða lands
væru bandarískar bókmenntir
fyrir íslensk bókasöfn. Fiske fann
hjá sér þörf til þess að mennta
þessa þjóð og sýna henni að fyrir
utan eyjuna væri annar og risa-
stór heimur. Hann skrifaði fjölda
bréfa og fékk þannig aðstoð
margra mikilsvirtra manna til að
styðja sig við þetta verkefni.
Hann fékk meira að segja aðstoð
frá ríkisstjóranum í Kanada.
Fiske varð fljótt þekktur á Ís-
landi fyrir þetta verkefni, einkum
þegar bækurnar fóru að berast á
íslensk bókasöfn. Upp frá árinu
1874 var nafn hans oft nefnt í ís-
lenskum blöðum. Gjafir Fiske
gerðu hann að eins konar þjóð-
hetju hér á landi.
Á sama tíma skrifaði Fiske
margar greinar í erlend blöð um
Ísland og vakti það áhuga al-
mennings á landinu. Íslendingar
urðu honum eilíflega þakklátir
fyrir það.
Sæmdur riddarakrossi
Það var þó ekki fyrr en árið
1879 að Fiske kom til Íslands og
dvaldi hér á fjórða mánuð.
Fiske kom að landi á Húsavík
hinn 12. júlí 1879. Hann ferðaðist
á hestum um landið ásamt því að
sigla með strandferðaskipinu
Díönu. Á Díönu hitti Fiske marga
unga menn sem voru á leið í
Lærða skólann í Reykjavík. Þeir
voru margir hverjir mikilmenni
framtíðarinnar, bæði skáld og
stjórnmálamenn.
Í ferð þessari hreifst Fiske
mjög af Íslandi. Komið var fram
við hann sem stórmenni og fékk
hann stanslaus heimboð í veislur,
jafnt í bæ sem borg. Honum
fannst mikið til Íslendinga koma
og sérstaklega fannst honum
mikið til þess koma að á bæjum
um allt land var að finna íslenskar
bækur og gömul handrit.
Í Reykjavík hitti Fiske flesta af
fyrirmönnum Íslands. Á heima-
síðu Grímseyjar kemur fram að
hann var að auki sæmdur ridd-
arakrossi Dannebrogsorðunnar
fyrir bókagjafir sínar hingað til
lands. Matthías Jochumson,
Fiske, Reeves og fleiri stofnuðu
einnig Fornleifafélagið í Reykja-
vík og var það vísir að Þjóðminja-
safni Íslands.
Fiske féll fyrir gestrisni Ís-
lendinga og náttúrunni hér á
landi. Hans hitamál var að
mennta fólkið og að framfarir
næðust hér, bæði á sviði menn-
ingar og tækni. Á Íslandi fékk
hann einnig ástríðu á íslenskum
bókum og tók í framhaldi af því
að safna þeim í gríð og erg.
Eftir að Fiske yfirgaf Ísland
stóð hann í miklum bréfaskriftum
við Íslendinga. Hann fór ekki í
manngreinarálit og skrifaðist
jafnt á við unglingspilta og virta
menn í þjóðlífinu. Í bréfunum,
sem enn eru til, má sjá aðdáun Ís-
lendinga á Fiske þar sem þeir
biðja hann stöðugt að senda
myndir af sér eða koma aftur í
heimsókn. Aldrei áður hafði
nokkur maður sýnt landinu slík-
an áhuga og því voru Íslendingar
afar upp með sér.
Stutt hjónaband
Fiske átti í sambandi við unga
konu, Jennie, í Ithaca þegar hann
var ungur maður. Faðir Jennie
var forríkur en hann var afar
mótfallinn sambandi dóttur sinn-
ar við Fiske. Ást þeirra Fiske og
Jennie dó þó aldrei og ári eftir að
hann kom frá Íslandi, árið 1880,
giftust þau í kjölfar dauða föður
Jennie. Hjónabandið stóð þó ekki
lengi. Jennie var haldin berklum
og dó af þeirra völdum síðla árs
1881. Fiske erfði því einn allt ríki-
dæmi Jennie, þar sem þau áttu
engin börn. Í kjölfarið fóru af
stað málaferli þar sem ættingjar
Jennie og háskólinn sóttu Fiske
til saka vegna þess að þau töldu
sig eiga rétt á hluta arfsins. Þau
töldu Fiske aðeins hafa gifst Jen-
nie sökum peninganna og heimt-
uðu því hluta sjálf. Fiske hraktist
því fljótlega, eða árið 1883, í
burtu frá Ithaca og dvaldi í Flór-
ens á Ítalíu næstu 20 árin.
Hinn mikli fjölskylduauður gaf
Fiske enn betri kost á að sinna
ástríðu sinni á íslenskum bók-
menntum.
Söfnunarástríða Fiske hélt
áfram þrátt fyrir að hann hrektist
frá bókasafni sínu í Cornell-há-
skóla. Hann stóð í miklum bréfa-
Næststærsta íslenska bókasafnið erlendis er í C
Ástríða Fisk
mennta Ísle
Árið 1879 sigldi Bandaríkjamaðurinn
Daniel Willard Fiske framhjá Grímsey.
Honum þótti ævintýri líkast að nokkur
maður gæti búið á þessari afskekktu
eyju lengst í norðri. Íris Björk Ey-
steinsdóttir kynnti sér sögu þessa
merka manns og ræddi við Kristínu
Bragadóttur, forstöðumann þjóðdeild-
ar Landsbókasafns. Kristín Bragadóttir blaðar í göm
Daniel Willard Fiske
KRISTÍN Bragadóttir, for-
stöðumaður þjóðdeildar Lands-
bókasafns Íslands, heimsótti
nýlega Cornell-háskóla í
Bandaríkjunum til að kynna
sér bréf og bókmenntir Fiske.
Þar fann hún dagbók Fiske úr
ferð hans til Íslands árið 1879.
Þar lýsir hann sérstakri að-
dáun sinni á landinu í sigling-
unni norður með landi.
„Í gærkvöldi fórum við að
sofa klukkan 12 en birtan var
sú sama og á skýjuðum degi hjá
okkur. Í kvöld munum við nálg-
ast eða fara yfir norð-
urheimskautsbaug. Það mætti
segja að það sé engin nótt hér
og maður er undrandi að sjá að
klukkan 11 að kvöldi er borð-
salurinn fullur af fólki sem er
að lesa, spila og svo framvegis
– með engin kertaljós sér við
hlið.“
Kristín fann einnig fjölda
bréfa sem Íslendingar höfðu
skrifað Fiske. Eitt þeirra skrif-
aði hinn 15 ára gamli Þórsteinn
frá Bægisá, en þar gisti Fiske
skamman tíma meðan á Ís-
landsdvöl hans stóð. „Bæði for-
Skírði bar
í höfuðið á
SPENNA Á KÓREUSKAGA
Þótt augu manna hafi fyrst ogfremst beinst að Írak undanfarn-
ar vikur er ekki síður ástæða til að
hafa áhyggjur af þróuninni á Kóreu-
skaga.
Stjórn Norður-Kóreu lýsti því yfir á
síðasta ári að hún hefði þegar smíðað
kjarnorkusprengju. Á miðvikudag
lýsti Alþjóðakjarnorkumálastofnunin
því yfir að Norður-Kóreustjórn hefði
brotið alþjóðasáttmála um útbreiðslu
kjarnavopna. Sama dag sagði yfirmað-
ur bandarísku leyniþjónustunnar að
líklega ættu Norður-Kóreumenn
kjarnorkueldflaugar sem hægt væri að
skjóta á vesturströnd Bandaríkjanna.
Stjórn Kim Jong-Ils lýtur ekki hefð-
bundnum lögmálum almennrar skyn-
semi. Undir stjórn hans og áður föður
hans Kim Il-Sung hefur Norður-Kórea
orðið að einhverju hryllilegasta alræð-
isríki mannkynssögunnar. Norður-
Kórea með kjarnorkuvopn er ógn við
heimsfriðinn. Kim Jong-Il væri vís til
að beita þessum vopnum eða þá að
selja hæstbjóðanda kjarnakleyf efni,
kjarnorkusprengju eða langdrægar
flaugar.
Í gær lýsti ríkisstjórn Japans því yf-
ir að hún myndi ráðast á Norður-Kór-
eu að fyrra bragði ef hætta væri á árás.
Það þarf lítið til að þróun mála í þess-
um heimshluta fari úr böndunum með
skelfilegum afleiðingum.
FASTEIGNAGJÖLD OG
ÞJÓNUSTA SVEITARFÉLAGA
Íbúar fimm stærstu sveitarfélag-anna á höfuðborgarsvæðinu
greiða á þessu ári frá tæplega 20% og
allt upp í 40% hærri fasteignagjöld
að meðaltali en þeir gerðu árið 2000,
eins og fram kom í Morgunblaðinu í
gær. Þetta er í ýmsum tilvikum mjög
veruleg og íþyngjandi hækkun, enda
kemur fram að hækkun almenns
verðlags á sama tímabili var um 15%.
Nú hefur varla orðið nein sú bylt-
ing í þjónustu þessara sveitarfélaga
við húseigendur að hún réttlæti þess-
ar hækkanir. Sveitarfélögin þurfa að
gefa skýringar á hækkuninni, eink-
um þar sem hún er mest, eins og í
Kópavogi og Hafnarfirði.
Vafalaust verður nefnt til sögunn-
ar að fasteignamat hækkaði um 14%
að meðaltali árið 2001 en þá ákvað
Fasteignamat ríkisins að breyta fast-
eigna- og brunabótamati flestra fast-
eigna í landinu á forsendum sem hafa
verið harðlega gagnrýndar. Mörgum
hefur þótt furðulegt að opinber
stofnun gæti með einu pennastriki
gert fasteign þeirra dýrari í rekstri,
erfiðari í sölu og jafnvel fellt hana í
verði – og það meira að segja án þess
að hafa skoðað fasteignina.
Fyrirsjáanlegt var að hækkun
fasteignamatsins myndi valda því að
fólk yrði að greiða hærri fasteigna-
gjöld og af hálfu margra sveitarfé-
laga var því lýst yfir að álagning-
arprósentu yrði breytt til að íbúar
þyrftu ekki að greiða hærri gjöld
vegna breytingarinnar á skattstofn-
inum. Af tölunum, sem birtust í
Morgunblaðinu í gær, er nokkuð ljóst
að þau fyrirheit hafa ekki gengið eft-
ir að fullu. Þetta á vafalaust við mun
víðar en á höfuðborgarsvæðinu.
Húseigendur hljóta að gera kröfu
til þess að fá annaðhvort meiri þjón-
ustu fyrir fasteignagjöldin sín eða þá
– sem er nærtækara – að álagning-
arprósentan verði lækkuð.
LÆKKUM SKATTA
Davíð Oddsson forsætisráðherraboðaði skattalækkanir í ræðusem hann flutti á Viðskipta-
þingi Verslunarráðs Íslands á mið-
vikudag. Forsætisráðherra sagði
sterka stöðu ríkissjóðs og tekjuauka
vegna hagvaxtar gera að verkum að
rétt væri að huga að frekari lækkun
skatta í áföngum á næsta kjörtímabili.
Á því kjörtímabili sem nú er að líða
hafa verið tekin mikilvæg skref í þá
átt að draga úr skattbyrði einstak-
linga jafnt sem fyrirtækja. Nefna má
sem dæmi að tekjuskattur fyrirtækja
hefur verið lækkaður úr 30% í 18%
sem hefur bætt samkeppnisstöðu Ís-
lands í alþjóðlegu umhverfi til muna.
Þetta skatthlutfall var 50% þegar
samstarf núverandi stjórnarflokka
hófst. Á þessu sama tímabili hafa
tekjuskattar einstaklinga verið lækk-
aðir. Tekjuskattshlutfallið á einstak-
linga var 32,8% þegar ríkisstjórnar-
samstarfið hófst en er nú 28,8%.
Hátekjuskattur hefur verið lækkað-
ur. Sérstakur eignaskattur einstak-
linga og fyrirtækja hefur verið felldur
niður og almennur eignaskattur
lækkaður. Persónuafsláttur er að
verða að fullu millifæranlegur milli
hjóna.
Haft er eftir forsætisráðherra í
Morgunblaðinu í gær að á næstu vik-
um verði kynnt fastmótuð áætlun um
skattalækkun. Sem dæmi um skatta
sem mætti lækka nefndi hann beina
skatta einstaklinga, erfðafjárskatt og
skatta á mestu nauðsynjar almenn-
ings. Þá mætti afnema eignaskattinn.
„Ég held að það þurfi að skoða skatt-
kerfið í heild sinni og sýna með fast-
mótaðri áætlun fram á hvernig hægt
sé að gera skattkerfið öllum lands-
mönnum hagstæðara,“ sagði forsætis-
ráðherra.
Skattkerfisbreytingar síðustu ára
hafa gjörbreytt starfsumhverfi ís-
lenskra fyrirtækja og gert Ísland að
betri kosti í augum erlendra fjárfesta.
Það er forsenda lífskjarabata og hag-
vaxtar á Íslandi að haldið verði áfram
á þeirri braut. Reynslan sýnir jafn-
framt að skattalækkanir þurfa síður
en svo að þýða tekjumissi fyrir rík-
issjóð. Þvert á móti geta aukin umsvif
í þjóðfélaginu af þeirra völdum orðið
til að auka skatttekjur þrátt fyrir
lægra skatthlutfall.
Staða ríkissjóðs er það sterk að for-
sendur eru fyrir frekari skattalækk-
unum. Mikilvægt er að þær komi að
þessu sinni fjölskyldunum í landinu til
góða fyrst og fremst. Lækkun á tekju-
skatti einstaklinga og sköttum á
nauðsynjavörum væri bein kjarabót
fyrir almenning.