Tíminn - 02.03.1975, Blaðsíða 28

Tíminn - 02.03.1975, Blaðsíða 28
28__________________________________________TÍMINN Sunnudagur 2. marz 1975 Á góðri stund i blaöamannaboði i Danmörku. O Indriði G. þessar standa enn, og voru þeir Gilhagamenn viö þá hleðslu. En IndriBi og fleiri Skagfirðingar, og norBanmenn yfirleitt, fóru Kjöl til skreiBarferða á Suðurnes, þótt al- mennt sé haldið að Kjalvegur hafi lagzt af eftir ófarir Reynisstaða- bræðra, og ekki vakizt upp aftur fyrr en Daniel Bruun vildi gera Kjöl aö skemmtileið fyrir danska túrista um siðustu aldamót. Kjal- vegur var talinn fær á vorin þegar skafl i hliðum Mælifellshnjúks, sem liktist hesti að lögun, var bráðnaður sundur um bógana. Þaðan er kominn hesturinn i lok einnar sögu, sem ég hef skrifað. Hinir vittreisandi bókmennta- fræöingar, minnugir þess að ekk- ert nýtt getur komið úr próvins- unni, gerðu þennan hest að leopardahræi i hlið Kilimanjaro. Um það hræ hafði Indriði Árna- son aldrei heyrt, þegar hann beindi trússalest sinni á Litla sand að fyrirsögn þýðurákarinn- ar i Hnjúknum, né önnur hræ, hvorki bókmenntaleg né annarra listgreina. Og nóg um ættfærslu. Þá var efnt til samsæris gegn mér — Varstu ekki bókaormur i æsku? — Það var fengin gömul kona til aö kenna mér að lesa. Hún kenndi mér á þjóðsögur Jóns Arnasonar. Ég var vist heldur tornæmur og tregur til námsins og brá mér á skauta og viðbeins- brotnaði heldur en ekkert. Það varð þvi minna úr kennslunni. En ég vildi heyra meira af draugum. Þá var efnt til samsær- is gegn mér. Allir neituðu að lesa fyrir mig úr þjóðsögum Jóns Árnasonar, en ég gat fengið bók- ina. Og á meðan viðbeinið greri stautaði ég mig fram úr skottum og mórum og tilberum og snökk- um. Eftir að ég komst á fætur þennan vetur, var svo komið fyrir mér að ég þorði ekki fram i bæj- ardyr eftir að skyggja tók. Gæfar kýr hverfðust i Þorgeirsbola sæi ég þær útundan mér og reiptagla- kippa á bæjarþili i birtuskilum og hlákuþey gat orðið alveg óyfir- stiganleg skotta, sem meinaði mér inngöngu i bæinn nema fylgd kæmi til. Þetta var nú fyrsta reynsla min af lestri. Jú, ég las töluvert fyrir utan þjóðsögurnar, en seytjándualdar- rithátturinn á Islendingasögun- um bögglaðist dálitið fyrir mér, og ég var orðinn nokkuð eldri, þegar ég hafði verulega gaman af þeim. Mér fannst mikið koma til Gisla Súrssonar, Björns. Hitdæla- kappa og Grettis. Ég skildi Gretti vel, þ.e. myrkfælní hans, Nú svo má ekki gleyma Gunnari á Hlið- arenda. Hann var maður mér að skapi. Svo voru ljóðin. Það fór ógurlegur tilfinningastormur um mann, þegar Skúlaskeið bar fyrst fvrir augu, Ingjaldur i Hergilsey var lika mikið kvæði. Faðir minn hélt mikið upp á Einar Benedikts- son og orti sjálfur. Seinna sló stundum i brýnu milli oTckar út af Einari. Það var þegar maður þóttist sitja uppi með endanlegan sannleika i flestum málum. Ég fann einkum að ýmsum rimorð- um Einars, eins og „veldi”. Hvað AB lokinni góðri veiði. Ljósm: Heigi ólafsson. er. þetta helvitis veldi, sagöi ég stundum. Geta menn notað hvað sem er, ef þeir slysast til að segja eldi eða kveldi einhvers staðar framar i ljóðinu. Svona var nú talað við gamla manninn. En hann varðaði ekkert um þetta. Hann dáðist jafnt og þétt að Ein- ari, og þvi ekki. Hvað er eitt rim- orð á móti ljóðlinum eins og þess- um: Hans snilld fór hátt og snöggt, sem þytur fjaðra Hann snart til lifsins dauð og þögul efni. Annars var ég ekki bókaormur. Og það sem ég las var af ýmsu tæi. Það fór eftir þvi hvaða bækur bárust inn á heimilið. Yfirleitt treysti ég bókum. Það leið langur timi frá þvi ég lærði að lesa og þangað til ég rakst á bók, sem mér fannst að ætti ekki að vera bók. Mér fannst nánast óskiljan- legt að menn skildu leggja á sig að gera bók um efnið. Það var einhver farandsali, sem kom með hana. Hún var i fallegum gráblá- um sirting, og rauð rós hafði verið þrykkt á framhliðina. Rósin vakti strax nokkurn ugg. En faðir minn vildi kaupa hana, liklegast til að gleðja farandsalann. Hún kostaði 1,25. Þetta var á kreppuárunum. Svo sagði hann að bezt væri að ég ætti hana. Sagan var um svo góð- an dreng að hann gat ekki nærzt á neinu nema blómum. Ég þrælað- ist i gegnum þetta, en á eftir var öll lestrarlöngun horfin. Hún kom ekki aftur fyrr en löngu siðar. Það er vont að gefa út bækur, sem hrekja fólk frá lestri. Samt er nú alltaf verið að gera þetta, og manni skilst að þær séu þeim mun finni sem færri geta lesið. Faðir minn notaði bókina i for- hlöð næst, þegar hann fór að skjóta rjúpur, allt nema rauðu rósina. Það var ekki hægt að nota spjöldin i forhlöð. A Akureyri var bóksali sem hét Gunnlaugur Tryggvi. Einhvern tima var ég að snuðra i bókum inni i búðinni hjá honum. Gunn- laugur talaði mjög hratt. Hann fylgdist um stund með þvi hvað égvar að skoða. Svo byrjaði hann að tala, og ég hélt i fyrstu að hann væri að reka mig út. Ég var ekki nema fimmtán ára, og ég hélt það væri kannski oflæti af slikum unglingi að standa inni i bókabúð og skoða. Auk þess var ég pen- ingalaus, og maður verður ekki kjarkmeiri við það. En svo skildi ég allt i einu að hann var að bjóða mér að taka bækur út i reikning. Ég varð alveg hissa. Já, ég mátti taka alveg eins og ég vildi og borga þegar ég ætti peninga. Næstu ár keypti ég bækur út i reikning. Ég gat eiginlega lesið allt sem mér sýndist, og einhvern veginn tókst mér að borga með löngum hvildum. Ég las allt milli himins og jarðar af nýjúm bók- um. Þegar strákar voru að koma i heimsókn, þá lá kannski Mann- þekking eftir Simon Jóh. Agústs- son á borðinu. Hvort ég gæti lánað þeim eitthvað að lesa? Alveg sjálfsagt. Hér er bók og Mann- þekkingin var á lofti i sömu andrá. Þeir sögðust ætla að biða með það, og svo var ekki meira talaö um bókarlánið. En þannig var Gunnlaugur Tryggvi. Sonurinn i Landi og sonum er ekki ég — Dreymdi þig aldrei að verða bóndi í þvl búsældarlega héraði Skagafirði? — Mig dreymdi aldrei slika drauma. Ég var vist talinn latur við bústörf, þ.e. rakstur og rifjun og samantekt á heyi. Aftur á móti hafði ég gaman af slætti, hrossa- ragi, smölunum og öðru sliku stússi, að ekki sé talað um ferða- lög. En þær áráttur gera menn ekki að bændum. Siðustu árin, sem faðir minn bjó i Skagafirði, hafði hann kaupafólk, svona tvo menn yfir sláttinn og eina kaupa- konu. Mér fannst altaf gaman þegar fólki fjölgaði á sumrin. Þetta var á Grófargili, og það var nokkur spölur af engi og heim. Einhvern tima þóttist ég verða lasinn á leiðinni heim, og þá tók kaupakonan mig á bakið. Arnald- ur heitinn bróðir minn sá strax við þessu. Við vorum á göngu upp með Grófargilsánni þegar hann bauðst til að hvila kaupakonuna við burðinn. En ég var ekki fyrr kominn upp á bakið á honum en hann henti mér i ána. Og þar lauk lasleikanum. Gisli skáld frá Eiriksstöðum var við slátt hjá okkur eitt sumarið. Þeir voru aldavinir faðir minn og hann, og hjá okkur var einnig Ingimar Bogason frá Syðra-Skörðugili, ungur og alúðlegur maður. Það var mikið skrafað þetta sumar. Ég gerði vist litið, og hafði varla við að hlusta. Ég hefði sjálfsagt byrjað bú- skap hefði faðir minn haldið á- fram að búa. En það var hann, sem ákvað að ég væri ekki efni i bónda. Liklega hætti hann fyrst og fremst vegna þess að hann sá að enginn myndi taka við. Arn- aldur, sem var hálfbróðir minn, við vorum sammæðra, hafði held- ur engan áhuga á búskap, svo það kom af sjálfu sér að hætta þessu. En við sáum öll mjög eftir skepn- unum, og við vorum að spyrjast fyrir um hrossin, sem seldust hingað og þangað, löngu eftir að viö komum til Akureyrar. Ég átti raunar hest fyrst eftir að ég flutt- ist til Akureyrar. Hann var móál- óttur. Veturinn áður hafði ég tamið hann nokkuð, og m.a. feng- ið að gefa honum mjólk til að efla hann. Þetta var fyrirtaks hestur. Ég fór i göngur á honum á Gler- árdal um haustið og fór aldrei af baki þótt bratt væri og menn væru vanir að smala dalinn gangandi. Ég þurfti heldur ekki af baki, þegar rekið var inn i réttina sið- degis, en hún stóð þar sem ösku- haugar bæjarins eru nú. Þá var Mósi orðinn svo slipaður, að hann sneri sér á afturfótunum ef riða þurfti fyrir kind. Svo var það einn dag um haustið að peninga vant- aði fyrir afborgun af ibúðinni. Þá var Mósi seldur fyrir sex hundruð krónur. Siðan hef ég aldrei viljað eiga hest. — Er sonurinn i bók þinni, Land og synir, kannski einhver partur af sjálfum þér? — Nei, ekki i eiginlegri merk- ingu. Sonurinn i þeirri bók er mikið eldri en ég, þegar kemur til þeirra kasta að flytja. Hins vegar er hann byggður á minnum min- um, eins og flest sem maður skrifar. Hann er byggður á þvi sem maður sá og heyrði, og sumt i þeirri bók er sannsögulegt. Franski rithöfundurinn Balzac sagði einhverntima að skáldsögur væru einkasagnfræði þjóða. Gott og vel. Ég þykist hafa verið að skrifa nokkurskonar einkasagn- fræði með bókunum Land og syn- ir, Norðan við strið og Sjötiu og níu af stöðinni. Hafi minni min þjónaö þessari tilætlan, þá hef ég fellt þau inn i verkin. Land og synir eru hluti af stærri mynd, og er samin út frá ákveðnum gefn- um forsendum. Þær forsendur hef ég ekki upplifað nema að hluta. Hins vegar er staðsetning verks- ins og ýms innskot þess i hæsta máta sannsöguleg. Sonurinn er þvi búinn til úr öllum þeim son- um, sem yfirgefið hafa æsku- stöðvar sinar til að skapa sér og öðrum nýja framtið i bæjum landsins. Þeir mannflutningar eru nokkurskonar einkasagnfræði þjóöar, svo notuð séu orð Balzac, þótt svo hafi viljað til að Land og synir hafi komið út á öðrum tungumálum. Hún var aldrei skrifuð með það fyrir augum. „Það óð allti visnagerði kringum mig....” — Fyrst við minnumst á skáld- skap þinn: Byrjaðir þú.snemma að yrkja? — Ég man nú ekki mikið eftir minum fyrstu yrkingum. Ég var lengi alveg saklaus af þvi að hafa ^ingun til að skrifa. Aftur á móti heí ég oft undrast að róttæk skáld á Akureyri, eins og Kristj. frá Djúpalæk og Rósberg G. Snædal tóku mig eiginlega i sinn hóp kornungan, og áður en ég hafði gert nokkuð af viti. Kannski hefur það verið vegna þess að ég var alltaf uppi með kjaftinn á þessum árum, auk þess var faðir minn vel róttækur og hagorður og skrifaði greinar i Verkamanninn á Akur- eyri. Þeir kváðust á i kolabingj- um hann og Rósberg G. Snædal og léttu sér þannig stritið. Sumt af þeim visum er auðvitað ekki prenthæft. Annars held ég að ég hafi verið innan við tvitugt þegar ég skrifaði fyrstu smásögurnar. Þær voru ósköp ómerkilegar, en komust held ég á prent i einhverj- um ritlingi undir dulnefni. Þá urðu einnig til nokkur ljóð, en þau komust ekki á prent. Ég verð ævinlega þakklátur Kristjáni frá Djúpalæk fyrir að forða mér frá vondri ljóðagerð á þessum árum. Hann var ófeiminn að sýna mér gallana, og þótt það særði i bili, þá vissi ég fljótt betur. Hjá þann- ig mönnum lærir maður að varð- veita skáldskaparlegt mannorð sitt. Ég var einnig á þessum árum samvistum við Stefán Bjarman. Það var upphaf nýrrar vitundar um skáldsöguna. — Voru fyrstu tilraunir þinar á þessu sviði I bundnu máli eða ó- bundnu? — Það fer eftir þvi hvað þú átt við með orðinu tilraun. Það óð allt i visnagerð i kringum mig, þegar ég var strákur. Og ég lærði fljótt upp á það, að verstu og háðuleg- ustu orð i visum þurftu ekki að hafa neina meiningu. Menn gátu ort þannig um vini sina. Það kom varla svo gestur að ekki væri far- ið að tala um visur og fara með visur. Þeir bræðurnir, faðir minn og Jóhann frá Mælifellsá voru stöðugt að yrkja, stundum hvor um annan, og svo allt i kringum sig. GIsli frá Eiriksstöðum kom oft og þá var kveðið og sungið i Saurbæjareldhúsi, eins og þar stendur. Svo voru visur krufnar, hvort þetta væri nú flatrimað, og hvort þarna væri nú prjónað fram an við, sem var algengt, að mér skildist og þóttu litil heilindi. Þetta var iþrÖtt eins og gliman. Og auðvitað reyndi maður sjálfur aö gera visu. Fyrir þeirri fyrstu varð góður granni okkar, sem kom einn vordag til að hjálpa okkur. Það sést bezt á þessari visu, að ég hef þegar verið búinn að læra af visnagerðinni i kring- um mig að vera með skens án þess að meina nokkuð með þvi. Visan er svona af þvi maðurinn var að moka úr haug og var með hnaus á gafflinum: Valtýr hefur valinn hnaus virðir hann ihaldsbófa. Upp úr honum rennur raus rétt sem gaggi tófa. Svo var það nú ekki meira. Ég hef liklega verið sjö ára og eflaust fengið hjálp hjá Valtý við að ljúka visunni. — Hvenær ferð þú svo aö skrifa i fúlustu alvöru, ef ég má taka svo til orða? — Ég lifði mikla umrótstima

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.