Tíminn - 02.03.1975, Blaðsíða 29

Tíminn - 02.03.1975, Blaðsíða 29
Sunnudagur 2. marz 1975 TÍMINN 29 eftir að alvaran kom til sögunnar, en það var ekki fyrr en upp Ur 1947. Ég get ekki skilgreint hvers vegna fikt varð að alvöru, en um þetta leyti gerði ég mér grein fyrir þvi að það mundi kosta mikla fyrirhöfn að ná þótt ekki væri nema smávægilegum á- rangri i að skrifa. Ég hafði verið latur i skóla og litill námsmaður. NU sagði þetta undirbúningsleysi til sin með þeim afleiðingum, að ég held ég hafi ónýtt allt sem ég skrifaði fram undir 1950, eða i ein þrjU ár. Ég held samt ég hefði getað fengið eitthvað prentað eft- ir mig á þessu timalDÍli, en ég reyndi það ekki. Mestu af þessum tima eyddi ég hjá frændfólki og kunningjum i Skagafirði. Á manntalinu var ég skráður lausa- maður, og það var orð að sönnu. Mér hefði satt að segja ekki tekizt þetta ef Skagafjörður hefði ekki verið og allt þetta góða fólk, sem tók mig á heimili sin. Ég fékk meira að segja greiðslur fyrir ýms viðvik, og einn frændi minn kom einu sinni með þrjú hundruð krónur, kallaði á mig i myrkri út undir vegg og fékk mér þær með þeim orðum, að hann vissí hvaðég væri að reyna að gera, og ég skyldi lita á þetta sem skálda- laun. Þetta var Sigfús Steindórs- son frá Nautabúi. Arið 1950 er ég kominn hingað til Reykjavikur með tvær sögur upp á vasann. önnur hét Blástör og byggðist á atviki, þegar kálfur slapp út á Laugabóli, trylltist og hljóp upp i Hamraheiði og náðist ekki'fyrr en eftir mikinn eltingarleik á tUninu á Starrastöðum. Svo_var ort i eyð- urnar. Hin sagan hét Vigsluhátið- in og var eiginlega saga úr vegar- lagningu um Bakkaselsbrekkuna svonefndu, en þar hafði ég unnið mörgum árum áður. Sögur þess- ar voru ólikar að frásagnarhátt- um, en þeir hafa báðir verið mér tamir siðan. Þetta var sem sagt um alvör- una. Mér fannst, að nú yrði ekki snúið við — Fannst þú ekki til þeirra ó- þæginda, sem sumir höfundar tala um, þegar fyrstu skrif þln birtust opinberlega? — Fyrsta smásagan birtist i jólablaði Timans og nefndist Dal- urinn. HUn er enn við lýði og i um- ferð, ajn.k. i erlendum sýnisbók- um.Ég varð ekki var neinna óþæg inda þótt hún birtist. Mér þótti bara vænt um að þeir á Timanum vildu taka hana. Það var held ég Andrés Kristjánsson. Hann sýndi mér strax mikla vinsemd. Ég taldi ekki að sagan myndi vekja mikla athygli, enda jólablaðið fullt af öðru efni.Ég sýndi Andrési Blástör, og hann vildi óður og uppvægur að ég sendi hana i smá- sagnasamkeppni Samvinnunnar, sem þá hafði verið boðað til. Ég fór að orðum hans. Og hann varð miklu glaðari en ég, þegar til- kynnt var að sagan hefði fengið verðlaunin. Seinna unnum við saman á-Timanum i tvo áratugi eða svo, og ég varð vitni að þvi hvað eftir annað, að Andrés lét sér mjög annt um allan nýgræð- ing I bókmenntum, og beitti áhrif- um sinum eins og hann gat honum til framdráttar af hreinni og fölskvalausri umhyggju. Ég á honum margt að þakka i þeim efnum, og svo er um fleiri. En mér er eiður sær, ég fann aldrei til neinna óþæginda þegar fyrstu sögur minar birtust. Ég hafði bara lUmskt gaman af þvi að sjá þær á prenti. Vigsluhátiðin kom i timaritiSteingrims Sigurðssonar, Lifi og list, og einn sólskinsdag sá ég mann sitja á tröppum Hótel Heklu og vera að lesa söguna. Ég þekki þennan mann enn i dag þegar ég sé hann á götu og mér þykir vænt um hann. Já, það var mikið sólskin þennan dag, og ég kenndi engra óþæginda. — Hvernig lfkaði þér umtalið um verðlaunasögu þina Blástör? — Skömmu eftir að Urslit urðu kunn, var haldinn Sambands- fundur. Sagan mun hafa komið til umræðu meðal fundargesta. Þá er sagt að Karl Kristjánsson, þá- verandi alþingismaður, hafi látið álit sitt i ljós með svofelldum orð- um: Blá er Blástararsagan, blár er höfundurinn. Blátt verður blaðið af henni en bláust þó dómnefndin. Mér var sögð visan, og mót- mælti þvi óðara að rétt væri að höfundurinn væri blár, hvað þá dómnefndin, en i henni sátu Bene- dikt Gröndal, þáverandi ritstjóri Samvinnunnar, Andrés Björns- son, Utvarpsstjóri, og Arni heitinn Kristjánsson, menntaskólakenn- ari á Akureyri. Abyrgð þessara manna er eigi litil, þvi eftir að Blástör fékk verðlaunin fannst mér að nú yrði ekki snUið við, hversu örðugt sem mér annars reyndist að skrifa. Annars er það svo, að viðurkenningar hafa kom- ið mér á óvart, og valdið mér nokkrum kviða. Bæði er að ein- hverjir verða alltaf til að gera hróp að manni, og einnig að viðurkenningar þoka manni stöð- ugt lengra inn i erfiðleika þess að skrifa — inn i óskrifaða pappirs- þokuna, þar sem maður er einn og engin viðurkenning getur hjálpað. Ég segi enn eins og maðurinn: Ef þeir ættu veður- skeytin I skrautbandi þá mundi ég þiggja þau með þökkum. Annars var umtalið um Blástör ekki ann- að en þægilegt grin á móti ýmsu þvi, sem seinna var sagt og skrif- aö, einkum eftir að hér var farið að skrifa pólitiska ritdóma að stórum hluta af ýmsum riddurum undir skikkju hlutlausra bók- menntaviðhorfa. — En 79 af stööinni, — hún varð vinsæl og hefur meira að segja verið kvikmynduð, — ertu ekki á- nægður með þau skil, sem henni hafa verið gerð? — Ég veit eiginlega ekki hvernig ég á að svara þessu. Mér finnst þessi saga fullrædd — henni er fullriðinn hnUtur. HUn var kvikmynduð, það er rétt. En ég hef aldrei verið sáttur við þann skilning, sem leikstjórinn lagði i söguna. Ég tel að erlendir leik- stjórar eigi mjög erfitt með að setja sig inn i andrUmsloft sögu, sem er fjarskyld þeim með öllu, bæði tungumál, frásagnarháttur og viðhorf til persóna. Annars tókst þetta mjög vel með Brekku- kotsannál. Ég játa fUslega að vegna æsku minnar var Sjötiu og niu skrifuð á mörkum þess, sem leyfilegt er að segja á yfirborðinu án þess að sagan verði sentiment- al. Þetta eru ákaflega viðkvæm mörk, og við mörg vandamál að striða i textanum ef takast á að hindra það að fara yfir i væmni. Ég gerði mér þetta fullkomlega ljóst, en ég tel að leikstjóranum hafi ekki verið eins ljóst hvað sagan var viðkvæm i þessu efni. En um það tjóar ekki að fást Ur þessu, og vist er margt gott um myndina að segja. Bókin fékk ágætar viðtökur, en Stefán Bjarman orðaði alvöru málsins eitthvað á þessa leið, þegar ég hitti hann i Bankastræti, skömmu eftir Utkomu hennar: Mér finnst hUn ekki einungis góð, heldur hættulega góð, sem fyrsta verk ungs rithöfundar. En i bréfi seinna vitnar hann i þessi um- mæli sin, og siðan i þau orð Gra- hams Green, að aðstæðurnar breytist algjörlega á milli fyrstu bókar og annarrar: Fyrsta bókin er ævintýri, önnur er skylda. Þessi vitri vinur minn vissi alltaf hvað hann sagði, og einnig i þetta sinn. Sjötiu og niu af stöðinni varð fyrst erfið eftir að hUn hafði verið skrifuð. Ég hafði að visu gert mér hugmynd um efni i þrjár bækur með „einkasagnfræði þjóðar", en það var ekki lengur ævintýri að skrifa næstu bók. — Mig langar til að tala meira um þá ágætu bók. Er söguþráður hennar sannur? — Nei.hUn er ekki sannsöguleg imeginatriðum. Þaðhafa að visu oltiðbilar á Vatnsskarði, og dæmi er til um likan atburð, sem átti sér stað á norðanverðu austur- landi. Greinargóður maður benti mér á líkindin með atburðinum og sögulokum eftir að hann hafði lesið verkið. Slikt getur alltaf hent. Aftur á móti er helsingja- veiðin sannsöguleg i hæsta máta, enda alsiða að notahesta við hels- ingjadráp i Skaga'firði. Og and- Indriði og kona hans, Þórunn Friðriksdóttir, á Pressuballi. rUmsloftið á bilastöðinni vona ég aö sé sannsögulegt, enda þurfti ég ekki annað en koma við á Bif- reiðastöð Oddeyrar á Akureyri á milli kafla til að sannfærast um það, en sagan er skrifuð á Akur- eyri eins og margt fleira, sem ég hef skrifað. Gott ef þeir spiluðu ekki „Manna" þennan vetur. Ég ók um tima vörubifreið á Akur- eyri þegar ég bjó þar, og eignað- ist marga góða kunningja. Sumt af vitneskjunni um góðan félags- skap starfsbræðra hef ég frá þessari vörubilastöð. Og nafnið á Guðmundi er sótt þangað. Hann heitir Guðmundur Snorrason i veruleikanum, og er nU farinn að eldast nokkuð. P.g reyni að hitta hann að máli hvenær sem ég á leið um Akureyri, og við förum stundum i skák, þótt hann máti mig alltaf. Ég man nU ekki hvernig það er i sögunni. Kannski var enginn timi til endatafls. Annars er sagan_að mestu til orð- in Ut frá kringumstæðum upp Ur 1950. Varnarliðið er þarna og sambUðin og þau sannindi að þu snýrð aldrei aftur til þess sem var. Allt eru þetta staðreyndir. Mér er meira i mun að skrifa um sönn atriði og staðreyndir en snUa verkum minum upp i áróðurs- maskinur. Það geta hinir gert. — Varstu lengi með hana I smiðum? — Sumarið 1954 skrifaði Þor- steinn Jósepsson frétt i Visi og hafði eftir mér að ég ætlaði að skrifa skáldsögu með haustinu. Ég fékk fri á Timanum til aö fara norður, og friið hafði auðvitað sin mörk. Hins vegar var ég nokkuð vel undir þetta buinn. Ég hafði lit- ið skrifað um sinn, og reynt að leggja verkið niður fyrir mér, og ég held ég hafi bara byrjað á fyrsta kafla, sem einu sinni átti aö verða smásaga, og umskrifað hann nokkrum sinnum, unz ég var ánægður. Siðan minnir mig að ég hafi ætt áfram eins og veð- hlaupahestur, þar. sem ég sat i lit- illi herbergisskonsu á Hótel Goðafossi. Þeir voru þarna á stjái Steingrimur Sigurðsson og Sig- laugur Brynleifsson, þáverandi amtsbókavörður, og stundum var spjallað við Jakob Arnason, fyrr- verandiritstjóra Verkamannsins, sem var öflugt blað undir hans ritstjórn og fullt af heift Ut i auð- valdið. Siglaugur var mjög þægi- legur og hældi mér á hvert reipi eftir þvi sem leið á bókina, en Steingrimur byrjaði fljótlega að orða stælingu á Hemingway. Svo var drukkið te hjá Boggu hUs- ráðskonu og þrefað og skrifað. Handan við götuna bjó góð vin- kona mín, og þangað fór ég stund- um i kvöldkaffi. Gælunafnið á kvenpersónunni er fengið að láni hjá henni, en vinkona min er orö- in svo fullorðin nUna að enginn kallar hana lengur þessu nafni. Ég lauk við fyrsta samfellt hand- rit aö bókinni fyrir jól, en lauk við siðustu yfirferð á þvi heima hjá foreldrum minum eftir jólin, og siðan fór það beint i prentsmiðj- una. Eitthvað hafði frétzt að ég væri að ljuka við bók, þvi einn dag birtust heima þeir Matthias Johannessen og Gunnar G. Schram, báðir ungir og hressir ritstjórar Stefnis, og báðu um kafla Ur henni i timaritið. Það var auösótt mál. Ég er hræddur um að ég yrði sárari á kafla til birt- ingar i dag. En þetta voru nU aðr- ir timar. Þannig tók aðeins skamman tima að skrifa Sjötiu og niu. Ágætt að hugsa i strætisvagni — Gengur þú yfirleitt lengi með yrkisefni þin I huganum áður en þú ferð að skrifa? — Mjög lengi. Það er að visu tafsamt að skrifa bók, en það er ennþá lengur verið að bUa sig undir það. Til eru lýsingar á vinnubrögðum margra höfunda, og hver og einn hefur sinn hátt á þvi hvernig hann vinnur að bók. Knut Hamsun skrifaði sér til minnisá miða. Þessir miðar hans voru Ut um öll borð. Einn dag tók hann svo alla miðana saman og hvarf Ut i kofann sinn, þar sem hann hafði næði. Þeir ,sem ekki eru höfundar að atvinnu verða að reyna að koma skipulagi á verk sin i huganum á meðan þeir eru að öðrum störfum. A meðan ég fór i strætisvögnum urðu margir þættir til, sem 'siðan lentu i bok- um, og mér þykir gott að ferðast einn Uti á vegum. Það eru minnis- miöar minir. Yfirleitt liður langur timi milli þess ég skrifa bækur. Sá timi er notaður. Það eru held ég álög á öllum höfundum, að þeir losna aldrei við söguna. HUn er þeim stöðugt viðfangsefni. Og það fer kannski minnstur timi i að skrifa. — En vinnutiminn. Hvenær á sdlarhringnum þykir þér bezt að skrifa? — Ég get litið samið á morgn- ana. Það er iiklegast vani frá blaðamennskúnni. A morgnana vil ég helst sötra kaffi og slUðra, eða vera i snatti. Morgnarnir eru alveg ómógulegur vinnutimi ef manni á að detta eitthvað i hug. Ég sæki svo i mig veðrið eftir þvi sem liður á daginn og undir mið- nætti er ég kominn vel i gang og vinn þá gjarnan eins lengi og ég get haldið mér vakandi. Aftur á móti getur verið gott, treysti maöur ekki alveg dómgreindinni frá nóttunni áður, að lita yfir unn- ið verk i kaldri birtu morgunsins, og mörgu hefur sU aðferð bjarg- aö. Konan min, Þórunn Friðriks- dóttir, og þeir fjórir drengir sem við eigum, reyna að lifa eðlilegu lifi innan um þessar skriftir min- ar. Um það, hvernig hUn getur skapað það næði, sem skrifandi manni er nauðsynlegt, verður þu aö spyrja hana við tækifæri. En ég kvarta ekki. Henni virðist tak- ast að halda heimilinu á jöfnum kili, og ég verð ekkert var við Framhald á bls. 36 ¦gSeíréwm 1 gönguferð fyrir norðan. Ljósm: Jóhann Hjálmarsson.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.